Búgínde qazaq ádebıettanu keńístígínde kórnektí qalamgerlerdíń shyǵarmashylyq mūrasyn qaıta zerdeleu, olardyń ūlttyq mádenıet pen tarıhı sanadaǵy ornyn aıqyndau úderísí erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr.
Osyndaı baǵyttaǵy mańyzdy ruhanı ís-sharanyń bírí kúní keshe Almatydaǵy Ūlttyq kítaphanada óttí. «Dáuírímízdíń daraboz jazushysy» degen taqyryppen aıshyqtalǵan būl jıyn Qazaqstannyń halyq jazushysy, Memlekettík syılyqtyń ıegerí Qabdesh Jūmadílovtíń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı ūıymdastyryldy. Jazushynyń ádebı mūrasyn jan-jaqty taldauǵa, onyń ūlt ruhanıyatyndaǵy ornyn aıqyndauǵa arnalǵan sharaǵa aqyn-jazushylar, ádebıettanushylar, BAQ ókílderí, studentter men jalpy, qalamger shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaıtyn kózíqaraqty qauym qatysty.
Jıyndy júrgízgen Qazaqstan Jazushylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ǵalym Qalıbekūly Qabdesh Jūmadílovtíń qazaq ádebıetíndegí klassıkalyq deńgeıdegí tūlǵa ekenín atap ótíp, eske alu keshíníń máníne toqtaldy.
«Qabdesh aǵa 2021 jyldyń 5 sáuírínde, 85 jasqa toluyna az uaqyt qalǵanda ómírden óttí. Eger tírí bolǵanda mereıtoıy Oljas Súleımenov, Marfuǵa Aıtqojına, Ílıyas Jaqanov syndy qazaq ádebıetíníń írí tūlǵalarymen qatar, memlekettík deńgeıdegí saltanatty shara retínde atalyp óter edí. Taǵdyr oǵan múmkíndík bermedí. Ókíníshke qaraı, endí 90 jyldyǵyn Saıyn Mūratbekov, Medeu Sárseke, Bek Toǵysbaev, Shárbanu Qūmarova, Qastek Bayanbaı, Marshal Ábdíqalyqov, Beken Ábdírazaqov syndy baqılyq bolǵan marǵasqalarmen bírge eske aluǵa tura kelíp jatyr. Qabdesh Jūmadílov shyn mánísínde ádebıetke úlken olja saldy, úlken eńbek síńírdí. Búkíl talantymen, bolmys, bítímímen ózín moıyndatyp ketken tūlǵa sońyna 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn qaldyrdy. Sonymen qatar tórt ūl, bír qyz tárbıelep ósírdí», – deıdí Ǵalym Qalıbekūly.
Tóraǵa orynbasary sondaı-aq, jazushynyń esímímen baılanysty ruhanı-mádenı keńístík qalyptasqanyn, tūrǵan úıíne eskertkísh taqta ornatylyp, qoǵamdyq qor qūrylǵanyn, ózí amanat etken jerge jerleníp, sol aumaqta memorıaldyq keshen qalyptasqanyn jetkízdí. Būl nysan búgínde halyqtyq deńgeıdegí ruhanı orynǵa aınalyp, «Qabdesh beketí» dep atalyp otyrǵanyn da aıtyp óttí.
QR Ūlttyq akademıyalyq kítaphanasynyń dırektory Ǵazıza Qūdaıbergenqyzy óz sózínde kórkem ádebıettíń uaqytpen shektelmeıtín qūndylyǵyna toqtaldy.
«Árbír oqyrmannyń qaıta-qaıta oralatyn súıíktí avtory bolady, al Qabdesh Jūmadílov – osyndaı sırek qalamgerlerdíń bírí. Bıyl respublıka kólemínde «Bír el – bír kítap» aktsıyasy ayasynda jazushynyń «Taǵdyr» romanynyń tańdaluy onyń shyǵarmashylyq mūrasynyń jalpyūlttyq deńgeıde moıyndalǵanyn kórsetedí», – deıdí ol.
Ǵazıza Qūdaıbergenqyzy sonymen qatar kítaphana tarapynan jazushy shyǵarmashylyǵyna arnalǵan bıblıografıyalyq kórsetkíshtíń daıyndalǵanyn, būl eńbektíń ádebıettanushylar úshín de, oqyrmandar úshín de mańyzdy ǵylymı qūral ekenín atap óttí. Ol jastardyń ruhanı sūranysynyń artyp kele jatqanyn, kítaphana avtor men oqyrman arasyndaǵy mańyzdy ruhanı kópír qyzmetín atqaratynyn da tílge tıek ettí. Sonymen bírge Memleket basshysynyń kítaptyń tárbıelík jáne mádenı rólíne qatysty aıtqan píkíríne súıene otyryp, ádebıettíń qoǵamdaǵy orny eshqashan tómendemeıtínín jetkízdí.
Kelesí kezekte sóz alǵan tanymal aqyn Qasymhan Begmanov óz estelígínde Qabdesh Jūmadílovtíń ruhanı tūlǵalyq bolmysyn erekshe qūrmetpen sıpattady. Qabdesh aǵasyna íní bolǵanyn, qasynda júrgenín úlken baqyt sanaıtynyn bíldírdí. Aıtuynsha, Qabdesh Jūmadílov shyǵarmashylyǵy bala kezínen onyń janyna jaqyn bolǵan.
«Eger mení ádebıetke alyp kelgen bír tylsym kúsh bolatyn bolsa, sol tylsym kúshtíń ar jaǵyndaǵy ūly jazushylardyń bírí, ol – qaıtalanbaıtyn jazushy Qabdesh Jūmadílov. Student kezímízde osyndaı úlken jazushylardy syrtynan kóríp, artynan ūzaq uaqyt únsíz eríp júríp baqylaıtyn edík. Būl – bízdíń ádebıetke jáne sóz ónerí alyptaryna degen shynaıy qūrmetímíz ben qyzyǵushylyǵymyzdyń belgísí edí. Qabdesh Jūmadílov – shyǵarmalarymen ǵana emes, búkíl bolmysymen oqyrmandy baurap alatyn jazushy. Onyń keıípkerlerí tírí adamdardaı áser qaldyryp, oqyrman sanasynda bírge ómír súredí. Mūndaı ūly tūlǵanyń janynda júru, oǵan jaqyn bolu – kez kelgen adam úshín úlken mártebe», - dep esepteıdí Qasymhan Begmanov.
Qalamgerdíń aıtuynsha, jazushy barlyq mańyzdy jıyndarda belsendí túrde sóz sóılep, óz píkírín ashyq bíldíríp otyrǵan. Ol ūrpaqtar sabaqtastyǵy tūrǵysynan Qabdesh Jūmadílovtí Mūhtar Áuezov, Sattar Erubaev, Baubek Būlqyshev sıyaqty alyptarmen ruhanı sabaqtastyqta qarastyru qajettígín aıtty. Sonymen qatar, jazushynyń shyǵarmalary tek kórkem mátín ǵana emes, tūtas ruhanı álem retínde qabyldanatynyn sóz ettí.
Qabdesh aǵasyna ruhanı jaǵynan da, tuystyq jaǵynan da jaqyn ekenín aıtqan kórnektí aqyn Ūlyqbek Esdáuletov jazushynyń azamattyq jáne shyǵarmashylyq ūstanymyna keńínen toqtaldy. Onyń aıtuynsha, Qabdesh Jūmadílov – shyndyq pen ádílettílík jolynda eshqashan taısalmaǵan, qoǵamdyq píkírge batyl aralasqan tūlǵa. Ol keıbír tarıhı-áleumettík jaǵdaılarda jazushy eńbekteríníń tolyq baǵalanbaǵanyn, típtí belgílí bír kezeńderde tsenzuralyq nemese ákímshílík qysymǵa ūshyraǵan jaǵdaılaryn da mysalǵa keltírdí.
Osy oraıda, Ǵalym Qalıbekūly da jazushynyń memlekettík syılyqty alu jolyndaǵy ūzaq árí kúrdelí úderísín atap ótíp, onyń 7 jyl boıy marapatqa qol jetkíze almaǵanyn jetkízdí.
«80 jyldyǵynyń ózí bíraz jūpynylau óttí. Óıtkení ol kezde eleusízdeu bolyp qaldy. Bíraq Qabdesh Jūmadílovtí kím joqqa shyǵara alady?! Ózí aıtatyn: «Men bankrot bolmaǵan jazushymyn» dep. Būl ras ta. Ol shynymen de – shyǵarmalary eń kóp oqylatyn, oqyrmany eń kóp jazushy» – deıdí spıker.
Fılologıya ǵylymdarynyń doktory Qanseıít Ábdezūly Qabdesh Jūmadílovtíń ádebı mūrasyn tarıhı-mádenı kontekste qarastyrdy. Onyń píkírínshe, jazushy – uaqyt óte kele shyǵarmalary ūmytylyp ketetín avtorlardyń qatarynan emes, kerísínshe, klassıkalyq ádebıet deńgeıíne kóterílgen tūlǵa. Ol keńestík kezeńdegí ádebı ortany eske ala otyryp, ol kezde ádebıetke degen qyzyǵushylyq joǵary, jazushylardyń bedelí zor bolǵanyn áńgímeledí.
Belgílí synshy Ámírhan Meńdeke Qabdesh Jūmadílov shyǵarmashylyǵyn ádebı-teorıyalyq tūrǵyda taldaı otyryp, jazushy mūrasyn ǵylymı aınalymǵa tolyq engízu qajettígín basa aıtty. Ol qalamgerge qatysty aıtylǵan «kóshíru» nemese «rushyldyq» sıyaqty syndardyń ǵylymı negízsíz ekenín dáleldep, ony ádebıettanudaǵy «detal qaıtalanuy» sıyaqty kórkemdík tásíldermen túsíndírdí. Sonymen qatar, «Daraboz», «Sońǵy kósh», «Taǵdyr» romandaryn qazaq ádebıetíníń klassıkalyq tuyndylary retínde baǵalap, olardy tereń ǵylymı zertteu obektísíne aınaldyru máselesín qozǵady.
«Kóp adam Qabeńdí «rushyl» dep oılaıtyn. Bíraq ol rushyl emes edí. «Ru degen – adamnyń pasporty. Áke-shesheńdí bílgen sıyaqty, ruyńdy da bíluíń kerek, onsyz bolmaıdy» deıtín. Yaǵnı ol rudy ūlttyq bolmysty tanudyń bír bólígí retínde qarastyratyn. Men óz kózímmen kórdím: Tūrsynbek Kákíshevke: «Síz qazaqtyń Tūrsynbegí edíńíz. Sońǵy kezde Kereıdíń Kákísheví bolyp bara jatyrsyz» degenín. Nege olaı aıtty?! Ádebıettíń, tarıhtyń múddesí úshín aıtty. Óıtkení áldebír Kereıler jaman-jáutík bírdeńeler jazady eken de, «qorǵaımyz» dep, soǵan Kákíshevke alǵysóz jazǵyzyp alady eken. Qabeń qanshama allegorıyalyq áńgímeler jazdy! Ony eshkím álí taldaǵan joq. Al Abylaı han, Ospan batyr, Qajyǵūmar Shabdanūly turaly maqalalary – tūtas entsıklopedıya! Qarakereı Qabanbaı turaly da Qabeńnen asyryp álí eshkím aıta alǵan joq, – deıdí Ámírhan Meńdeke.
Qabdesh Jūmadílovtíń qazaq ádebıetíndegí ornyn erekshe atap óte kele, Ámírhan Meńdeke: «Mūndaı ūly tūlǵanyń ornyn eshkím toltyra almaıdy, tek artynda qalǵan asyl mūrasy ǵana sol oryndy belgílí bír deńgeıde tolyqtyra alady. Sondyqtan jazushynyń shyǵarmashylyq mūrasyn jan-jaqty taldap, ǵylymı tūrǵyda baǵalau – búgíngí ūrpaqtyń míndetí», – degen píkírín alǵa tartty.
«Qazaq ádebıetí» gazetíníń Bas redaktory, tanymal aqyn Bauyrjan Jaqyp óz sózínde jazushy mūrasynyń nasıhattaluyna toqtaldy. Onyń aıtuynsha, Ūlttyq kítaphana men Jazushylar odaǵy tarapynan ūıymdastyrylyp jatqan sharalar Qabdesh Jūmadílov shyǵarmashylyǵyn keńínen tanytuǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar jazushynyń amanaty oryndalyp, bír jaǵy Almaty men Alakólge, bír jaǵy Semeı, Óskemenge aparatyn toǵyz joldyń torabyna jerlenuí jáne ol jerdíń ruhanı-mádenı ortalyqqa aınaluy onyń tūlǵalyq bıíktígín aıqyndaıdy.
Sózíníń sońynda Bauyrjan Jaqyp jazushynyń bıík tūlǵasy, qazaq ádebıetíndegí orny, halyq júregíndegí máńgílík beınesí tereń sezímmen suretteletín óleńín oqydy.
Qoryta aıtqanda, daraboz jazushy Qabdesh Jūmadílovtí eske alu keshí tek kezektí shara emes, qazaq ádebıetíníń damu úrdísín, onyń kórnektí ókílderíníń shyǵarmashylyq mūrasyn ǵylymı tūrǵyda qaıta baǵalauǵa múmkíndík bergen mańyzdy mádenı-ruhanı oqıǵa boldy.
Jıynda aıtylǵan oı-píkírler jazushynyń ūlttyq ádebıet tarıhyndaǵy orny aıryqsha ekenín, shyǵarmalary klassıkalyq deńgeıge kóterílgenín jáne bolashaqta tereń akademıyalyq zertteudí qajet etetínín naqty kórsettí.
Roza RAQYMQYZY