Qazírgí avtosaparlardyń shamamen úshten bírín avtobus pen metroǵa auystyrar bolsaq, megapolıstegí tūmsha tútín máselesín túbegeılí ózgertuge jetkílíktí, dep habarlaıdy Aqshamnews.kz tílshísí.
Almaty kólík sanyn azaıtu baǵytyn tańdaıdy. Áıtpese qala keptelís pen tútínníń tūıyq sheńberínen shyǵa almaıdy. Urbanıster men ekologtar barǵan saıyn bír píkírge kelíp toqtalyp otyr: bíz tym ūzaq uaqyt boıy qalany avtokólíkterge «yńǵaıly» ettík, endí strategıyany adamdarǵa, qoǵamdyq kólíkke jáne jayau júrgínshí keńístígíne qaraı būruymyz kerek.
Mamandardyń baǵalauynsha, aıqyn nátıje kóru úshín qazírgí avtosaparlardyń shamamen úshten bírín avtobus pen metroǵa kóshíru jetkílíktí. Sol kezde kóshelerdegí kólíkter sany 30%-ǵa azayady, al sonymen bírge bólínetín gazdardyń da edáuír bólígí joıylady.
Urbanıster, ekologtar jáne qala tūrǵyndarynyń ózí de barǵan saıyn osy píkírdí ashyq aıtyp júr: avtokólík júktemesín azaıtpaıynsha megapolıs keptelís pen tútínníń tūıyq sheńberínen shyǵa almaıdy. Sondyqtan búgín Almatydaǵy taza aua turaly negízgí áńgíme sózsíz kólíkten, yaǵnı qalany jeke avtokólíksíz de qolaıly etu jolynan bastalady.
Almaty – taza aua úshín: kólík sanyn azaıtu baǵyty
Almatyda ekí basty másele bar. Onyń bírí keptelís jáne tútín torlaǵan aua. Urbanıst árí jolaushylar kólígí basqarmasynyń būrynǵy basshysy Dáuren Álímbekovtíń aıtuynsha, būl máseleler jaı ǵana bír-bíríne baılanysty emes, olar bírín-bírín qorektendíríp otyr.
«Tútínníń sozylmaly sıpat aluynyń basty sebebí – avtokólík saparlarynyń shekten tys kóbeyuí», – deıdí ol.
Ol ózí ómír súríp, jūmys ístegen Europa qalalarynda būl qorytyndyǵa erterek kelgen. Jeke avtokólík negízgí júríp-tūru qūralyna aınalǵan kezde megapolıs aua, uaqyt jáne ómír sapasyn joǵalta bastaıdy. Almaty da dál osyndaı tańdaudyń aldyna kelíp tūr. Árí qaraı qala ne kólík rólín azaıtady, ne keptelís pen tútín odan saıyn kúsheıe bermek.
Almatyda qystaǵy tútíndí túsíndírudíń qajetí joq: ony kózben kóresíń, ıísínen tanısyń, tamaǵyńdy da jybyrlatady. Qala qalyń sūr tūmanǵa oranǵan kúnderí «būl qaıdan paıda boldy?» degen sūraq endí jaı teorıya emes. Jauap kúrdelí de, shynshyl: Almatynyń tabaqshaǵa ūqsas ańǵary, energetıkanyń kómírlí kezeńí, kómír jaǵyp otyrǵan jeke sektor bar. Bíraq qazír megapolıs deńgeıíndegí jańa problema aıqyn kóríndí – jeke avtokólíkterdíń shekten tys kóbeyuí.
Tūrǵyndar da óz ūsynystaryn aıtyp júr.
«Qala ósíp-órkendep keledí, sonymen bírge adamdarmen bírge avtokólíkter de kóshíp kelíp jatyr. Keıde bír otbasynda bírden ekí-úsh kólíkten bar. Bízge qarapaıym tetík qajet: Almatyǵa jańadan kelgen otbasyǵa ekínshí kólíktí bírden emes, eń bolmaǵanda 2–3 jyldan keıín aluǵa múmkíndík beretín bolsa dūrys bolar edí. Áıtpese jańa keptelíster men jańa tútíndí Almatyǵa ózímíz «ákelíp» jatyrmyz», – deıdí almatylyq Ásel Tashıbaeva.
Urbanıst Dáuren Álímbekov bír mańyzdy jaıtqa nazar audardy: keıíngí onjyldyqta energetıkadaǵy kómírdíń úlesí edáuír azaıdy. JEO-1 tolyq gazǵa óttí, qalalyq kózderdegí kómír deńgeıí 1980-jyldarmen salystyrǵanda tómen, bíraq tútín kerísínshe kóbeıdí. Demek, lastanudyń negízgí ósímí kún saıyn kóbeıgen faktordan – avtomobılderden kelíp otyr. Iá, kómír jaǵatyn jeke sektor álí de problema, bíraq qala íshínde dál kólík – mektepter, ayaldamalar, aulalar men basty magıstraldar mańyndaǵy «auany jasap otyrǵan» negízgí kúsh. Mashınalar azaımaıynsha, auanyń tūraqty árí kózge túsetín jaqsaruy bolmaıdy.
Qalalyq bılík mūny qazír ashyq aıtyp júr: kólík sanynyń árí qaraı ósuí keptelís pen shyǵaryndylardyń artuyn, kóshelerdíń sozylmaly shamadan tys júkteluín bíldíredí. Al būl – kún saıyn tynystap júrgen auamyzdyń nasharlauy. «Taza Qazaqstan» ūlttyq baǵyty ayasynda Almaty avtotūraqtar men jańa joldardy sheksíz kóbeıtudí emes, adamnyń densaulyǵy men taza qalalyq ortany bírínshí orynǵa qoyatyn joldy tańdap otyr.
Baqylau kúsheıdí: qalada eko-reıdter jıílep jatyr
Būl tańdau qaǵaz júzíndegí strategıyada ǵana emes, kúndelíktí jūmysta da kórínís tauyp jatyr. Almatyda tabıǵatty qorǵau prokuraturasy men ekologıya basqarmasy bírlesíp ázírlegen atmosferalyq auany qorǵau jóníndegí ís-sharalar jospary júzege asyrylyp jatyr. Ondaǵy basty baǵyttardyń bírí – kólík.
Sarapshylardyń baǵalauy boıynsha, Almatydaǵy qalalyq shyǵaryndylardyń 60 paıyzyna deıíngí bólígí avtotransportpen baılanysty. Sondyqtan gaz taldauy joldarda da, avtobazalarda da kúsheıtíldí, kommunaldyq, jolaushy jáne júk tehnıkasy bólek tekseríledí.
Juyrdaǵy reıdterdíń bírínde Túrksíb audanynda jeńíl kólíkter men avtobustar qaraldy. Júrgízushílerge keńes berílíp, jyljymaly zerthana shyǵaryndylar deńgeıín tírkedí. Sońǵy reıdterdíń bírínde 20 kólík tekserílíp, ekeuínde normadan asqan kórsetkísh anyqtalǵan.
Baqylau júıesí aıtarlyqtaı qatańdady. 2025 jyly 19 statsıonarlyq jáne ekí jyljymaly ekopostta 186,4 myń ólsheu júrgízíldí, ÁQBtK-níń 334-baby boıynsha 20 myńǵa juyq hattama toltyrylyp, aıyppūl somasy 653 mln teńgeden asty.
«Renessans plyus» kompanıyasynyń aǵa ekology Islambek Nūrmaǵambetovtyń aıtuynsha, normadan aıqyn auytquy bar kólíkterdíń úlesí azaıǵanymen, azot oksıdterí men basqa da lastaushy zattardyń jalpy deńgeıí álí de joǵary. Sebebí – trafık kólemí.
Nūrmaǵambetov qarapaıym mysal keltíredí: Almatydaǵy eń taza aua – erteńgí erte, qala álí «kólíksíz» tūrǵan sátí. Qozǵalys bastalyp, kósheler avtokólíkke tolǵan sátten bastap, lastanu kórsetkíshterí kúrt ósedí. Onyń aıtuynsha, táulíktík osyndaı aıyrmashylyq tútínníń negízgí «qozǵaushysy». Dál sol avtokólík aǵyny ekenín aıqyn kórsetedí.
Ekolog Evgenıı Mūhamedjanov ta mańyzdy píkír qosady: qoldanystaǵy standarttar aua sapasyna shynaıy áser etetín barlyq komponenttí ólsheı bermeıdí. Bírqatar lastaushy zattar qazír múlde baqylauǵa kírmeıdí. Sondyqtan qala ortalyq organdarǵa jańa talaptar engízu turaly ūsynystar ázírlep jatyr.
Tútín torlaǵan qabatty azaıtu qajet: būl sharalar íske qosylyp jatyr
Sonymen qatar Almaty máseleníń «írgetasyn» sheshíp jatyr: qala las generatsıyadan bírtíndep bas tartyp, taza quat kózderíne kóshude.
JEO-2-ní gazǵa kóshíru men JEO-3-tí jańǵyrtu – írí ekologıyalyq ınfraqūrylym jobalary. Olardyń maqsaty túsíníktí: qatty bólshekter men oksıdter shyǵaryndylaryn kúrt azaıtyp, qalanyń ústíndegí bazalyq lastanu deńgeıín tómendetu.
Alaıda fon tazaryp, tútín azaıǵannan keıín basqa nárse aıqynyraq kórínedí: eger kólík sany azaımasa, kóshedegí aua báríbír aıtarlyqtaı jaqsarmaıdy. Megapolıste dál transport adamnyń «tómende» – trotuarda, ayaldamada, aulada tūrǵan jerínde tynystaıtyn auany qalyptastyrady. Álímbekovtíń sózínshe, «JEO-lar gazǵa kóshkennen keıín transport kún saıynǵy negízgí lastanu kózí retínde aıqyn kóríne bastaıdy – ony júıelí túrde sheshuge tura keledí».
Nege jeke kólíkter azayuy kerek?
Urbanıstıkada zańdy qısyn bar: belgílí bír shekten keıín qala kólíkterdíń kóbínen ūtqannan górí, ūtyla túsedí. Almaty qazír dál osy kezeńge kírdí.
Búgíngí tańda kez kelgen jańa kólík – būl:
-
taǵy bír keptelís jáne jolǵa ketetín uaqyttyń ūlǵayuy;
-
taǵy bír aula, avtotūraqqa aınalǵan keńístík;
-
relefí auany «ūstap qalatyn» qalada jańa gaz qabaty.
Álímbekov máselení qarapaıym túrde túsíndíredí: būryn qalada jeke kólík uaqyt jaǵynan avtobusqa sırek ūtylatyn. Erekshe jaǵdaı BRT-sy bar uchaskelerde qoǵamdyq kólík típtí jyldamyraq júredí. Al qalǵan jerde avtobus kóbíne sol shamada nemese odan da ūzaq júredí, keste tūraqty emes, marshrut joly qolaısyz. Sondyqtan adamda kólík bolsa, ol odan bas tartpaıdy: jeke avto – eń jaıly árí eń boljamdy tańdau bolyp qala beredí.
Ekolog árí Almaty qalalyq máslıhatynyń deputaty Tımur Eleusízov kólík júktemesín shekteu baǵytyn qoldaı otyryp, taǵy bír mańyzdy nársení aıtady: ózgeríster bírden emes, kezeń-kezeńímen júríp, tūrǵyndar men bızneske auyr soqqy bolmauǵa tıís. Taksı, jetkízu, qalalyq logıstıka servısterí qazír ekonomıkanyń mańyzdy bólígíne aınaldy, olardy balamasyz «qyrqyp tastauǵa» bolmaıdy. Sondyqtan aldymen adamdarǵa kólíksíz de júríp-tūruǵa yńǵaıly ınfraqūrylym qūryluy kerek, al odan keıín engízíletín shekteuler tabıǵı qala sayasaty retínde qabyldanady.
Transportty tútínníń basty sebebí dep sanaıtyn táuelsíz ekojobalar da osy pozıtsıyany qoldaıdy. Almaty Air Initiative atqarushy dırektory Jūldyz Sáulebekova avtokólík aǵynynyń nege Almaty auasy úshín sheshushí faktorǵa aınalǵanyn bylaı túsíndíredí:
«Kólíkterdíń qaupí tek jol apatynda emes, jolda nemen tynystaıtynymyzda bolyp tūr. Almatyda transport álí de negízgí lastau kózderíníń bírí bolyp otyr: avtoparktíń 55 paıyzy – 10 jyldan eskí kólíkter, olardyń jartysynan kóbí shyǵaryndylardy 90 paıyzǵa deıín azaıtatyn katalızatorsyz. Keptelíster, eskí qozǵaltqyshtar jáne qysta ūzaq qyzdyru jerge jaqyn qabatta – dál tynys deńgeıínde uytty gazdardyń tūraqty fonyn qalyptastyrady. Bíz bárímíz az keptelís pen taza auany qalaımyz, bíraq jeke kólíkten bas tartuǵa daıyn emespíz. Demek, aqylǵa qonymdy kelísím kerek: jeke avtokólíkke táueldílíktí azaıtu, avtoparktí jańartu jáne qoǵamdyq kólíktí damytu» dedí ol.
Urbanıster men ekologtar basty ūstanymda kelísedí: sóz «kólíkke tyıym salu» turaly emes, saparlardyń bír bólígín tabıǵı túrde balama túrlerge kóshíru turaly bolmaq. Álímbekovtíń esepteuínshe, tańǵy-keshkí qarbalastaǵy saparlardyń shamamen 30 paıyzyn qoǵamdyq kólíkke auystyru jetkílíktí. Sonda kólík sany úshten bírge azaıyp, keptelís pen shyǵaryndylar aıqyn tómendeıdí. Ol qalada mektep kanıkuly kezínde trafık 20 paıyzǵa azaıǵan kúnderdíń ózínde-aq áserdíń sezílgenín aıtady: «qala qanshalyqty jeńíldep qalatynyn bárí baıqaıdy».
Kólíkke táueldílíktí qalaı azaıtamyz?
Almatyda álemníń damyǵan megapolısterí qoldanatyn sheshímder jıyntyǵy bar. Bíraq, Álímbekovtíń píkírínshe, ózgerístí avtobustardy jańartudan da, joldardy keńeıtuden de emes, qoǵamdyq kólíkke basymdyq beruden bastau qajet.
1) Qoǵamdyq kólíkke basymdyq beru jáne bólek jolaqtar
Negízgí kílt – magıstraldardaǵy dūrys ūıymdastyrylǵan «aıryqsha jol». Avtobustar mashınalarmen bírge keptelíste tūrsa, olar básekege qabíletsíz bolady. Al qoǵamdyq kólíkke jeke jolaq berílse, ol keste boıynsha júríp, jyldamyraq bolady jáne kúníne kóbírek reıs oryndaı alady.
Būl júıeníń ótkízu qabíletí men jıílígín ózdígínen arttyrady.
«Qalada avtobustar jetkílíktí, – deıdí Álímbekov. Tek jetpeıtíní – bólek jolaqtar men dūrys oılastyrylǵan marshruttar».
Eleusízov júıení «syzyqtyq» qaǵıda boıynsha qūrudy ūsynady: túsíníktí, túzu baǵyttar jáne damyǵan qalalardaǵydaı belgílí bír uaqyt aralyǵynda tegín auysym jasau múmkíndígí.
2) Yńǵaıly ayaldamalar jáne jayau júrgínshí baılanysy
Álímbekov keıde ayaldamaǵa nemese jayau ótkelge jetu úshín ūzaq aınalyp júruge tura keletínín aıtady, ásírese Ál-Farabı – Jarokov sekíldí kúrdelí jolaıryqtarda: kólíkke yńǵaıly, jayau adamǵa yńǵaısyz.
Eleusízov ayaldamalardy baǵdarshamdar men qıylystarǵa jaqyn ornalastyrudy, jayau júretín araqashyqtyqty qysqartudy ūsynady. Būl kúndelíktí avtobus qoldanuǵa degen kedergíní azaıtady.
3) Qala mańy ekspressterí
Álímbekovtíń aıtuynsha, tańerteńgí keptelístíń aıtarlyqtaı bólígí – qala syrty men aglomeratsıyadan keletín aǵyn. Eger Qaskeleń, Talǵar jáne basqa da eldí mekenderde jayau jetetín jerde ekspress-avtobustar bolsa jáne olar bólek jolaqtar esebínen qala ortalyǵyna tez jetse, kóp adam Almatyǵa kírmeı tūryp-aq kólígín úıde qaldyrar edí. Būl tozyǵy jetken dızeldí qala mańy tehnıkalarynyń «las úlesín» de azaıtady.
4) Kelesí qadam – avtotūraq sayasaty
Álímbekov joldardy keńeıtu – kólíktíń odan árí kóbeyuíne jáne tútínníń kúsheyuíne aparatyn jol. Sondyqtan qoǵamdyq kólík yńǵaıly bolǵannan keıín kelesí logıkalyq qadam – shamadan tys júktelgen audandarda avtotūraq qūnyn kóteru jáne zańsyz tūraqtardy qatań retteu. Būl tūrǵyndardyń tańdauyn bírtíndep balama kólík túrleríne būrady.
5) Balamaly mobıldík
Velojolaqtar, qauípsíz jayau baǵyttar, samokattardy retteu. Eger saparlardyń típtí 10 paıyzy velosıpedke nemese samokatqa auyssa, magıstraldar edáuír bosaıdy. Bíraq Álímbekov te, Eleusízov te bír jaıtty erekshe atap óttí: ınfraqūrylymsyz adamdar būl túrdí tańdamaıdy – ol qauípsíz árí jaıly boluy qajet.
6) Jańartylǵan standarttar men yntalandyrular
Eko-reıdter qazírdíń ózínde áser etíp jatyr, bíraq normatıvter zamanǵa saı emes. Eleusízov PM2.5 jáne PM10 bólshekterín tereń zertteudíń mańyzyn atap ótedí. Tek «qansha» ekenín emes, olardyń naqty qūramy qandaı ekenín (kómír kúlí, shınalardyń tozuy, tejeuísh shańy, auyr metaldar jáne t.b.) túsínu qajet. Būl árbír lastau kózíne dál baǵyttalǵan sharalar qoldanuǵa múmkíndík beredí.
Sonymen qatar qala ekologıyalyq taza kólíkterge kóshu protsesín yntalandyru arqyly jedeldete alady – elektromobılder men gıbrıdter úshín jeńíldík, al qalǵandary úshín qymbatyraq avtotūraq boluy kerek.
Osy sharalardyń túpkí mání – tyıym salu da, júrgízushílerdí jazalau da emes. Maqsat – jeke kólík jalǵyz yńǵaıly nūsqa boludan qalyp, adamdardyń tańdau múmkíndígí keńeyuí.
Jasyl aınala jáne taza kósheler: aua ūsaq bólshekterden tūrady
Trafıktí qysqartu – asa mańyzdy qadam, bíraq auany tek kólík arqyly ǵana tazartu múmkín emes. Sondyqtan strategıyanyń ekínshí tíregí – kógaldandyru men sapaly abattandyru.
Jol kartasyna sáıkes, 2030 jylǵa deıín qalada 2,5 mln aǵash otyrǵyzu josparlanǵan, jyl saıyn – shamamen 320 myń aǵash otyrǵyzu. 2025 jyly basymdyq bıíktígí 4–6 metr írí aǵashtarǵa beríledí. Sonymen qatar avtosuaru júıesí 790 km-ge deıín keńeıtílíp jatyr.
Eleusízov taǵy bír mańyzdy faktorǵa nazar audarady: kóshelerde júıelí sanıtarlyq tazalau bolmasa, áser áldeqaıda álsíz bolady. Ūsaq shań avtomobıl aǵynynan kóterílíp, keıín qaıta qonyp, jelmen búkíl qalaǵa taralady. Sondyqtan zamanauı jol «shańsorǵyshtary», ylǵaldy juu, qūrylys shańyn basu, ashyq jer bederín bekítu jáne magıstraldar boıyndaǵy buferlík jasyl aımaqtar qajet.
Deputattyń aıtuynsha, qala būl ūsynystarǵa qūlaq asa bastady:
«Bíz magıstraldar boıyndaǵy buferlík aımaqtardy būtalarmen kógaldandyruǵa qol jetkízdík – olar joldan ūshqan shańdy jaqsy ūstap, onyń búkíl qalaǵa taraluyna jol bermeıdí», – deıdí ol.
Osy jyly Almaty shamamen 340 myń terek otyrǵyzdy, olar shań ūstaushy jasyl tosqauyl rólín atqarady. Būl sharalar mashınalardy azaıtudy almastyrmaıdy, bíraq nátıjení kúsheıtíp, ony tūrǵyndar tezírek sezínuíne múmkíndík beredí.
Ózgeríster áreketsízdíkten áldeqaıda mańyzdy
Taza aua – jaı ǵana «yńǵaılylyq» emes, būl eń aldymen – densaulyq. Qala JEO-lardy gazǵa kóshíruge, qoǵamdyq kólíkke, ekoposttarǵa, bólek jolaqtarǵa, kógaldandyruǵa jáne kóshelerdí tazalauǵa qarjy salǵan kezde, almatylyqtardyń ómírín ūzaq árí sapaly etuge ınvestıtsıya qūıyp otyr.
Almaty qazír bolashaǵyn aıqyndaıtyn tańdau jasauda: jeke mashınalar az, yńǵaıly qoǵamdyq transport, jayau júrgínshí men balamaly mobıldíkke basymdyq, taza energetıka jáne kóp jasyl jelek.
Dáuren Álímbekovtíń aıtuynsha, keshendí jūmys – marshruttar, bólíngen jolaqtar, kesteler, qala mańy ekspressterí, avtotūraq sayasaty – dūrys jolǵa qoıylsa, ekí jyldyń íshínde-aq aıqyn nátıje beruge qabílettí bolady. Mūndaǵy eń qıyn nárse – tehnıka da, qarjy da emes, oılau tásílín ózgertu: qala kóshení ádettegídeı «kólík kózímen» emes, adamnyń kózímen kóre bastauy kerek.
Būl – jaıly, densaulyqqa paıdaly, shynymen ómír súruge qolaıly qala bolyp qalǵysy keletín Almaty úshín jalǵyz shynaıy stsenarıı. «Taza Qazaqstan» sózí sonda ǵana ūran emes, kúndelíktí ómírde kórínís tabatyn bolady.