"Jaı ǵana ázíldeıín dep edím", "Qanshalyqty aldaıtynyn teksergím keldí", "Alayaq ekenín bílemín ǵoı" degen jeleumen alayaqtardy “synap” kórmek bolǵandar kóp jaǵdaıda qaljyńdaımyn dep, óz basyna bále tílep alady.
Alayaqtar qaljyń túsíne me? Olarmen "oınaımyn" dep, ot basu múmkín be? Aqshamnews.kz tílshísí máselení taldap kórdí.
Alayaqtarmen baılanysty oqıǵa qalaı ayaqtalady?
Kóp jaǵdaıda alayaqtardyń qatysy bar oqıǵalardyń sońy bírdeı: jábírlenushí aqshasynan aıyrylady, shoty būǵattalady, keıín "Būl qalaı boldy?" dep ań-tań bolady.
Fingramota.kz mamandarynyń aıtuynsha, alayaq qońyrau shalǵanda nemese habarlama jíbergende adamdardyń reaktsıyasy ádette ekí túrlí bolady: bírí qorqady, ekínshísí ózíne tym senímdí bolady. Qorqu - tabıǵı qūbylys. Al shekten tys senímdílík, kerísínshe, qauíp tóndíruí múmkín. Adam "bárí baqylauymda" dep oılaǵan sátte, jaǵdaı shyn mánínde onyń baqylauynan shyǵyp ketuí yqtımal.
"Jaı sóılesíp kóremín" deu - qatelík
Alayaqtar banktí nemese júıení būzudy kózdemeıdí. Olardyń basty nysanasy - adam.
Ákkí alayaqtar úshín keıde telefon arqyly aıtqan bír-ekí auyz sózdíń ózí jetkílíktí. Qylmyskerler óz qūryǵyna túskelí tūrǵan "qūrbanynyń":
- qysymǵa qalaı jauap beretínín,
- sheshímdí qanshalyqty tez qabyldaıtynyn,
- "bank", "polıtsıya", "qaryz", "nesıe" sózderíne reaktsıyasyn,
- áńgímení jalǵastyruǵa qanshalyqty daıyn ekenín,
- emotsıyaǵa qanshalyqty beríletínín - osynyń bárín ańǵara alady.
Olar úshín jauaptyń mazmūny emes, eń bastysy - jábírlenushísíníń baılanysqa shyqqany mańyzdy. Alayaqtar qońyrau shalǵan adam telefondy tastamaı, sóılesíp tūrsa, būl nómírdíń belsendí ekenín bíldíredí. Alayaq úshín būl qazír bolmasa da, sál keıínírk "jūmys ísteuge bolady" degen belgí.
Alǵashqy qońyrau kóbíne barlau retínde jasalady. Jábírlenuíshísíníń jaı ǵana "ázíldesu" kezíndegí dauysyn erteń basqa bír stsenarııde qoldanuy múmkín. Mysaly, onyń tuystaryna habarlasu úshín. Nemese kelesí kúní "bank qyzmetkerí" atynan shynaıy sıyaqty kórínetín qońyrau túsuí múmkín. Ár qadam aldyńǵysyna qaraǵanda senímdírek kórínedí, óıtkení stsenarıı jábírlenushíge beıímdelíp qūrylady.
"Men eshqandaı derek aıtqan joqpyn" deu - qate túsíník
Kópshílík bastysy, "karta derekterín aıtpadym", "SMS-kod bermedím", "jaı ǵana sóılestím" dep oılaıdy.
Bíraq qazírgí alayaqtyq tek karta nómírí men kodqa ǵana negízdelmeıdí. Keıde myna jaıttardyń ózí jetkílíktí:
- nómírdíń belsendí ekenín bílu,
- adamnyń onlaın-bankıng qoldanatynyn túsínu,
- onyń jalǵyz ekenín ańǵaru,
- dauysyn jazyp alu,
- sóıleu mánerí men ıntonatsıyasyn zertteu.
Syr kózge ūsaq-túıek bolyp kórínetín būl málímetterden tolyq psıhologıyalyq portret jasalady. Al "jaı sóılesu" kóbíne sol protsestíń alǵashqy qadamyna aınalady.
Az soma - úlken qaqpan
"Jetkízu úshín 300 teńge", "tekseru úshín 1000 teńge" degen shaǵyn somalar - alayaqtar úshín synaq.
Mūnda mańyzdysy - joǵalǵan aqsha kólemí emes. Adamdardyń ony baıqap-baıqamaıtyndyǵy men elep-eskermeıtíndígínde. Bankke habarlasa ma? Álde "ūsaq-túıek qoı" dep mán bermeı me?
Eger únsíz qalsa, būl alayaqqa "jalǵastyra ber"degen belgí. Keıínírek:
- qaıtalanatyn esepten shyǵaru,
- jasyryn jazylym,
- "qaıtarym" degen atpen jańa audarym,
- típtí nesıe rásímdeu áreketí bastaluy múmkín.
Taǵy bír másele – psıhologıya. Adamdardyń kóbí "bolmashy somaǵa aldandym" deuge ūyalady. Dál osy únsízdík qylmyskerlerge jol ashady.
Adam úndemese, bank te kúdíktí shema turaly bílmeıdí. Jaqyndary eskertílmeıdí. Al alayaqtar bír stsenarııdí qaıta-qaıta qoldana beredí.
"Ázílden" bastalyp, "san soqtyrǵan" oqıǵalar
Mamandardyń keltírer mysaldary da az emes. Bír er adamǵa "banktenbíz" dep habarlasqan. Telefon tūtqasyn kótergen adam habarlasushynyń alayaq ekenín bíle tūra, ázílge kóshken. Bírneshe kúnnen keıín alayaqpen "qaljyńdasqan" adamǵa "bonus" turaly habarlama kelíp, qosymshaǵa kíre almaı qalǵan.
Taǵy bír mysal: bír qyz "kurerlík qyzmetten" kelgen habarlamany qyzyq úshín teksergen. Nómírín jáne "rastau kodyn" engízgen. Aqsha bírden alynbaǵan. Bíraq túnde barlyq qarajaty sheshílíp ketken.
Endí bír jasóspírím messendjerde "qyzyq úshín" jazysqan. Bír aptadan keıín onyń akkauntynan tuystaryna aqsha sūraǵan habarlamalar taraǵan.
Būl oqıǵalardyń báríne ortaq nárse - ár adam ózín jaǵdaıdy baqylap otyrmyn dep oılaǵan. Bíraq, báríníń sońy "san soǵyp qalumen" ayaqtalǵan.
Ne ísteu kerek?
- Kez kelgen kúmándí qońyrau nemese habarlama túskende:
- áńgímení bírden toqtatyńyz;
- bankke tek resmı nómír arqyly ózíńíz qaıta qońyrau shalyńyz;
- kúmán tusa, kartany dereu būǵattańyz;
- operatsıyalar men habarlamalardy mūqıyat tekseríńíz;
- mūndaı jaǵdaılardy jaqyndaryńyzben, ásírese balalarmen jáne egde jastaǵy tuystarmen talqylańyz.
Alayaqtar qaljyńdy túsínbeıdí. Olar tek múmkíndík ízdeıdí. Al olarmen "jaı ǵana sóılesu" sol múmkíndíktí óz qolyńyzben berumen teń.
