Halyqaralyq áıelder kúní búgínde álem moıyndaǵan mereke. Alaıda onyń mání árkím úshín árqalaı. Bastapqyda būl kún sayası árí áleumettík narazylyqtyń belgísí boldy. Bíreuler úshín ol álí de teńdík jolyndaǵy kúrestíń sımvoly bolsa, endí bíreuler úshín kóktem men mahabbattyń meıramy.
Halyqaralyq mereke qalaı paıda boldy?
Áıelderge arnalǵan meıramdar ejelgí órkenıetterde de kezdesken. Alaıda qazírgí 8 nauryzdyń bastauynda XIX–XX ǵasyrlardaǵy Amerıkadaǵy jūmysshy qozǵalysy tūr.
Áıelderdíń alǵashqy qūqyq qorǵau sherulerí
1857 jyldyń nauryz aıynda Nyu-Iork qalasynda toqyma jáne ayaq kıím fabrıkalarynda eńbek etken júzdegen áıel kóshege shyǵyp, 16 saǵattyq auyr jūmys kúníne jáne erlermen salystyrǵanda jalaqynyń tómen boluyna qarsy narazylyq bíldírdí. Būl oqıǵa tarıhta «bos qazandar marshy» degen atpen qaldy.
Jarty ǵasyrdan keıín, 1908 jyly, Nyu-Iorktegí 15 myńǵa juyq jūmysshy áıel auyr eńbek jaǵdaıyna qarsy ereuílge shyqty. Al 1909 jyldyń nauryzynda sol ereuílge qatysqan áıelderdíń qūrmetíne alǵash ret arnaıy kún atalyp óttí.
Amerıkalyq jūmysshy áıelderdíń būl bastamasy sotsıalıstík qozǵalys ayasynda jalǵasyn tapty. Onyń belsendí jetekshíleríníń bírí nemís kommunıst qaıratkerí Klara Tsetkın boldy. Onyń ómírbayanyn zerttegen Ganna Ilbergtíń píkírínshe, dál osy qaısar áıeldíń tabandy kúresí Áıelder kúnín bekítuge negíz bolǵan.
8 nauryzdy kím ūsyndy?
1910 jyly Kopengagen qalasynda ótken Ekínshí halyqaralyq sotsıalıst áıelder konferentsıyasynda Klara Tsetkın áıelderdíń teń saılau qūqyǵy men emansıpatsıyasy úshín kúres kúnín belgíleudí ūsyndy. Konferentsıyaǵa 17 elden kelgen delegattar būl ūsynysty bírauyzdan qoldady. Būl bastama tek jūmysshy áıelderdí ǵana emes, barlyq áıelderdí bíríktíruge baǵyttaldy. Ol áıelderdí qoǵamnyń derbes áleumettík kúshí retínde moıyndaudyń mańyzyn kórsettí.
8 nauryzdyń tarıhı joly
1911 jyldan bastap Germanıya, Avstrıya, Danıya, Shveıtsarıya, Frantsıya, Reseı, Chehıya, Vengrıya elderínde áıelder óz qūqyqtary úshín kúres kúnín atap óte bastady. Bíraq naqty kúní belgílenbegendíkten, mereke nauryz aıynyń 2-sínen 19-yna deıín ártúrlí kúnderde ótkízíldí.
1914 jyly soǵys qaupí kúsheıgen tūsta europalyq áıelder mılıtarızmge qarsy jáne saılau qūqyǵy úshín 8 nauryz kúní sheruge shyqty. Būl kún 1857 jylǵy alǵashqy jūmysshy áıelder narazylyǵyna oraılastyryldy.
1917 jyly Reseıde, Petrograd qalasynda, 23 aqpanda (jańa kúntízbe boıynsha 8 nauryz) jappaı mıtıngíler men sheruler bastaldy. Áıelder soǵysqa qarsy, azyq-túlík tapshylyǵyna qarsy ún kóterdí. Būl tolqular keıín monarhıyany qūlatqan revolyutsıyaǵa ūlasty.
1921 jyly 8 nauryz áıelderdíń osy tarıhı qozǵalysyn eske alu kúní retínde resmı túrde bekítíldí.
1966 jyly Keńes Odaǵynda 8 nauryz demalys kúní bolyp jarıyalandy. Uaqyt óte kele onyń femınıstík mazmūny báseńdep, ol barlyq áıelderdí qūrmetteıtín merekege aınaldy.
1975 jyly Bíríkken Ūlttar Ūıymy ótkízgen Halyqaralyq áıelder jyly ayasynda 8 nauryz resmı túrde Halyqaralyq áıelder kúní dep jarıyalandy. Al 1979 jyly áıelderge qatysty kemsítushílíktíń barlyq túrín joyu turaly Konventsıya qabyldandy, osy kezeńnen bastap 8 nauryz kúres kúnínen górí áıelderge qūrmet kórsetetín mereke sıpatyna ıe boldy.
8 nauryz álemde qalaı toılanady?
Halyqaralyq áıelder kúní búgínde 40-tan astam elde atalyp ótedí. Degenmen onyń mazmūny ár elde ártúrlí.
Postkeńestík keńístíkte
Būrynǵy keńestík respublıkalardyń kóbínde 8 nauryz keńínen toılanady. Qazaqstanda būl kún memlekettík mereke árí resmı demalys bolyp sanalady.
Būl kúní er azamattar gúl shoqtaryn ázírlep, anasyna, jaryna, ápke-qaryndastaryna jáne áríptesteríne syılyq syılap, jyly lebízderín bíldíredí. Úıler men keńseler gúlge tolyp, áıelder erekshe qūrmetke bólenedí.
Armenıya elínde 7 sáuír – Analar men sūlulyq kúní bolyp bekítílgen. Degenmen 8 nauryzdy qūttyqtau dástúrí de saqtalǵan.
Túrkmenıya 2008 jyldan bastap 8 nauryzdy qaıta atap ótíp, áıelderge memleket atynan aqshalaı syılyq tabystau dástúrín engízgen.
Italıya
Būl kúní ıtalıyalyq áıelder ózderíníń táuelsízdígín erekshe atap ótíp úshín dostarymen bírge meıramhana men kafelerde bas qosady. Al erler mımoza gúlín syılaıdy – ol 8 nauryzdyń sımvolyna aınalǵan.
Qytaı
Būl elde resmı demalys bolmasa da, áıelderge jūmys kúnín qysqartu múmkíndígí beríledí.
Vetnam
Mūnda 8 nauryz ejelgí Chyng apaly-síńlílerín eske alu kúnímen sabaqtas.
Frantsıya
Būl elde mereke ózíníń bastapqy mánín saqtaǵan, áıelder qūqyǵy men genderlík teńdík máselelerí kóterílíp, aktsıyalar ūıymdastyrylady.
Polsha
Qoǵamda būl kúnge degen kózqaras ekíūshty, bíreuler ony keńestík kezeńníń qaldyǵy dep sanasa, endí bíreuler kóktemgí dástúrlí mereke retínde qarsy alady.
Merekeníń sımvolıkasy
Halyqaralyq áıelder kúníníń resmı tústerí – kúlgín, jasyl jáne aq.
Kúlgín – ádíldíktí, jasyl – úmíttí, aq – tazalyqty bíldíredí.
Álem áıelderíníń kúreske toly tarıhy búgíngí kóktem merekesíníń dástúrlerínen kórínís tapqan. Bíraq ūlty men mádenıetíne qaramastan, barlyq áıelge ortaq bír sezím – alǵys pen mahabbat sózderín estıtín erekshe kúnníń bolǵany quantady.
