Túrkí halyqtarynda jańa jyl kóktem merekesímen bírge bastalady. Yaǵnı, 22 nauryz – Jyl basy.
1. Nauryz merekesí – álemníń eń kóne merekeleríníń bírí. Orta Azıya halyqtarynda bes myń jyl boıy atalyp ótílude. «Nauryz» sózí parsy tílínen audarǵanda «Jańa kún» degen maǵynany beredí.
2. Būrynǵy qarıyalar 22 nauryzdy «Qyzylbastyń nauryzy» deıdí eken (Qyzylbas – Iran, būrynǵy Parsy elíníń qazírgí atauy). «Nauryz» sózí parsy tílínen shyqqan, «jańa kún» degen maǵynany bíldíredí. Qazaq halqy nauryz demeı, Amal degen.
3. Nauryzdyń dástúrlí taǵamy – «Nauryz kóje». Ol jetí túrlí azyqtyq zattan tūrady. Jetí degen san aptanyń jetí kúnín beıneleıdí, būl sannyń maǵynasy tereń. 7 sanǵa baılanysty ádet-ǵūryptar bar. Nauryz merekesín toılau kezínde, aqsaqalǵa nauryz kójege toly jetí kese ūsynylady. Nauryz kezínde ár adam óz úıíne 7 qonaqty shaqyryp, ózí de 7 úıge jolyǵady. Ózbekstanda «Sumalaq» – nauryz kójege ūqsas taǵam dástúrlí bolyp sanalady. Ol da jetí azyqtyq zattan ázírlenedí.
4. Nauryz merekesí 18 ǵasyrǵa deıín Ejelgí Grekıyada, Ejelgí Rımde, Ūlybrıtanıyada atalyp ótílíp, 1700 jylǵa deıín ejelgí Ruste toılanyp kelgen degen derek bar. Kóktem merekesí turaly málímetter antıkalyq jáne orta ǵasyrlyq jazushylardyń eńbekterínde kezdesedí.
5. Nauryzdy toılau tarıhy Ūly Abaı ózíníń «Bíraz sózí qazaqtyń qaıdan shyqqany turaly» jazbasynda Nauryz tarıhyn kóshpelí halyqtardyń «hıbıǵı», «hūzaǵı» dep atalatyn kóne zamanyna ūshtastyrady. Parsynyń «nau» sózí ár túrlí ózgerísterge ūshyraǵanymen, sol maǵynada kóp halyqtyń tílínde saqtalyp qalǵan. Ol oryssha nov (aı), nemísshe noıe, latynsha neo. Osylaısha «nau» sózí úndí-europalyq halyqtar daralanudan da būryn paıdalanylǵan.
6. Nauryz meıramy – dínı mereke emes. Būl – qalyń qystan aman-esen shyǵyp, kún nūryna bóleníp, jańa jyldy qarsy alu merekesí. Nauryz merekesínde kórísken jandar bír-bírín qūshaq jaya qarsy alyp, ıgí tílekter aıtady. Qazaq halqy būl kúní dúnıege kelgen qyz balalarǵa Nauryz, Nauryzgúl, Nauryzjan, er balalarǵa Nauryzbaı, Nauryzbek, Nauryzhan degen esím bergen.
7. 2010 jyldyń 10 mamyrynan bastap Bíríkken Ūlttar Ūıymynyń Bas assambleyasynyń 64-qararyna sáıkes 21 nauryz «Halyqaralyq Nauryz kúní» bolyp atalyp keledí. Bas assambleya ózíníń bergen túsíníktemesínde «Nauryzdy kóktem merekesí retínde 3000 jyldan berí Balqan túbegínde, Qara teńíz aımaǵynda, Kavkazda, Orta Azıyada jáne Tayau Shyǵysta 300 mıllıon adam toılap kele jatqandyǵyn» málímdedí. Al UNESCO bolsa, 2009 jyldyń 30 qyrkúıegínde Nauryz meıramyn adamzattyń materıaldyq emes mádenı mūra tízímíne kírgízdí.
8. Nauryz – kóktem men eńbektíń, dostyq pen bírlíktíń meıramy bolumen bírge, halqymyzdyń salt-dástúrlerín qūrmettep, ūlttyq qasıetterímízdí boıyna síńíríp, jan-jaqty damyǵan ónegelí, ónerlí azamat tárbeleıtín ūlttyq meıramymyz.
9. Ūly ǵūlamalar Ábu Raıhan Bırunı, Omar Haıyam tárízdí álem tanyǵan tarıhı tūlǵalardyń eńbekteríndegí Shyǵys halyqtarynyń Nauryz meıramyn qalaı toılaǵany turaly derekterge nazar audarsaq, parsy tíldes halyqtardyń Nauryzdy bírneshe kún toılaǵan. Yaǵnı, olar Nauryz kúnderínde mynadaı salt-dástúr, yrymdar jasaǵan: Ár jerde úlken ot jaǵyp, otqa maı qūıǵan. Jańa óngen jetí dánge qarap bolashaqty boljaǵan. Jetí, aq kesemen dástúrlí ūlttyq kóje «sumalyq» ūsynǵan. Eskí kıímderín tastaǵan. Eskírgen shyny ayaqty syndyrǵan. Bír-bíríne gúl syılaǵan. Úıleríníń qabyrǵasyna dóńgelek oyu – «kún sımvolyn» salǵan. Úıleríndegí tíreu, aǵashqa gúl ílgen. Jamby atu tárízdí túrlí jarystar ótkízgen. Būl kúní kárí-jas máz bolyp, bír-bíríne jaqsy tílekter aıtqan, arazdaspaǵan.
10. Nauryz meıramyna baılanysty mynadaı ataular bar: Nauryz kúní, Nauryz aıy, Nauryznama, Nauryzkóje, Nauryz toıy, Nauryz jyry, Nauryz jūmbaq, Nauryz bata, Nauryz tílek, Nauryz tól, Nauryzkók, Nauryz esím, Nauryz sheshek, Nauryzsha, Áz, Qydyr, Saumalyq, Mūharram (tyıym), Samarqannyń kók tasy.
11. Nauryz merekesíníń tuu tarıhy turasynda talas kóp. Nauryzdyń naqty tarıhy tereńde jatyr, ol ózíníń bastauyn mūsylmandyqqa deıíngí zamannan alady. Keıbír ǵalymdar būny zoroastrızm men shamanızm kezeńíne deıíngí uaqytpen baılanystyrady. Keıbíreuler Parsy patshasynyń joryqtarymen baılanystyryp júr.
12. Atyrau jáne Mańǵystau oblystarynda Nauryz merekesí 14 nauryzdan bastalyp, «Amal» dep atalady, osy meıramnyń dástúrlí elmentí – «Kórísu». Būl kúní adamdar qol alysyp qauyshady. Sonymen bírge, barlyǵy «Jańa jyl qūtty bolsyn!» dep amandasady.
13. 1926 jyldan bastap, totalıtarlyq júıeníń yqpalymen nauryz merekesín toılauǵa tyıym salyndy. Kóp jyldar boıy ūmytylyp, synyn joǵaltqan mereke 1988 jyldan berí qaıta jańǵyryp, Nauryz meıramyn toılau dástúrí óz jalǵasyn tapty.
14. Nauryz merekesí 1991 jyly 15 nauryzda Qazaq SSR Prezıdentíníń qaulysynyń negízínde memlekettík mártebege ıe boldy. Elbasy nauryz aıynyń 22 jūldyzyn «Nauryz meıramy» dep jarıyalady. Al 2009 jyldyń 24 sáuírínde QR Prezıdentí N.Á. Nazarbaev nauryz aıynyń 21, 22, 23 kúnderíne «Nauryz meıramy» degen mártebe berdí.
15. Nauryz Qazaqstanda ǵana toılanbaıdy. Jaqyn sheteldíń elderí (Ázírbaıjan, Tájíkstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túríkmenstan, Reseı) Nauryz merekesín qarsy alady! Auǵanstan, Iran sekíldí alys shet elderí merekeníń keluín taǵatsyzdana kútedí.
16. Būryn Nauryz meıramyn toılau tań atudy qarsy aludan bastaldy. Būl ejelgí ǵūryptardyń bíríne «Būlaq kórseń, kózíń ash!» degen mátelge baılanysty boldy.
17. Nauryzdyń alǵashqy kúnderíníń bírínde qazaq halqynyń nanymy boıynsha jerdíń betínde erekshe bír guíl júredí. Bíletín adamdar mūny jūmaqtan shyqqan qoılar bírínshí bolyp sezedí, olardy baqqan qoıshy da baıqaıdy deıdí. Mūndaı kúní búkíl tabıǵat, jan-januarlar, adamdar jandana túsedí. Būl kúní shash aluǵa, tyrnaq aluǵa bolmaıdy, áıtpese sal bolyp qalasyń deıdí. Aınaladaǵy jan ıesíníń bárí «ázden» keıín ǵana erekshe kúsh-quatqa ıe bolady. Halyqta mynadaı qanatty sóz bar: «áz bolmaı, máz bolma».
18. Būl mereke Islam dáuíríne deıín toılanyp, halyq arasynda erekshe qoldauǵa ıe bolyp keledí. Shyǵys elderíníń (shámsı) kúntízbesí boıynsha, nauryzdyń bastaluy hamal (amal) aıynyń 1 jūldyzy bolyp esepteledí. Hamal – Toqty shoqjūldyzynyń eskí parsysha atauy. Kún men tún teńelíp, amal kírgen sátte Toqty shoqjūldyzy tuady.
19. Nauryzdyń maǵynasy – nauryz parsysha «nau» (jańa) jáne «ruz» (kún) Jańa jyldyń bírínshí kúní degen maǵynaǵa ıe. Ol kúntízbelík jyldyń úshínshí aıy (31 táulík), kóktemníń basy. Qazaqtar būl meıramdy Áz-Nauryz meıramy dep te ataıdy.
20. Shyǵys jyl sanaǵy boıynsha, mereke ırandyqtardyń jańa jyly Navruzben janasady. Nauryz merekesín túrkí tíldes halyqtar toılaıdy. Tájík halqy būl merekení «Báısheshek», «Gúlgardon» ne «Gúlnavruz», tatarlar «Nardugan», bırmalyqtar «Su meıramy», horezmdíkter «Nausardjı», buryattar «Sagaan sara», armyandar «Navasardı», chuvashtar «Norıs oyahe» dep ataǵan.
21. Mereke kúní qar jauyp tūru jaqsy yrym dep sanalǵan. Bízge jetken qazaq ańyzdarynda qyzdyń sūlulyǵy Nauryzdyń aq qaryna teńesteríledí. Būl tańǵajaıyp jaıt emes, óıtkení nauryzdaǵy qar ádette jūmsaq, erekshe appaq bolady.
22. Nauryz aıy tuǵanda ótetín «Kórísu» bír kúnmen shekteletín mereke emes, ol nauryzdyń 14-ínen bastalyp, aıdyń sońyna deıín jalǵasa beredí.
Qazaqstan tarihy portalynyń málímetí