barlyq qajettí derektí egjeı-tegjeılí zertteuge múmkíndík beredí
Ūlttyq statıstıka byurosy stat.gov.kz re smı saıtynda «2021 jylǵy halyq sanaǵynyń» sońǵy qorytyndylaryn jarıyalaı bastady. Taqyryptyq jınaqtar taldaushylar úshín qūndy derekkóz bolyp, barlyq qajettí derektí egjeı-tegjeılí zertteuge múmkíndík beredí. Saıtta 9 jınaq jarıyalanady. Olar:
- «Qazaqstan Respublıkasynyń halqy» (1-2 tom);
- «Qazaqstan Respublıkasyndaǵy Ūlttyq qūram, Dínı nanym jáne tílderdí meńgeru»;
- «Qazaqstan Respublıkasyndaǵy bílím beru»;
- «Qazaqstan Respublıkasy halqynyń ómír súru qūraldarynyń kírísterí men kózderí»;
- «Halyqtyń kóshí-qony»;
- «Qazaqstan Respublıkasynda halyqtyń jūmyspen qamtyluy» (1-2 tom);
- «Neke jáne otbasy»;
- «Qazaqstan Respublıkasynyń úı sharuashylyqtary»;
- «Qazaqstan Respublıkasyndaǵy halyqtyń tūrǵyn úı sıpattamalary».
Jınaqtar túríndegí túpkílíktí qorytyndylar Qazaqstan Respublıkasy Úkímetíníń qaulysymen bekítílgen Ūlttyq sanaq júrgízu jóníndegí ís-sharalar josparyna sáıke s jarıyalanyp otyr, ondaǵy jarıyalau merzímí – 2023 jylǵy IV toqsan. Búgín Byuro oqyrmandar úshín «Qazaqstan halqy» jınaǵynyń bírínshí jáne ekínshí tomy boıynsha taldaushylar atap ótken negízgí qorytyndylardy ūsynady.
2009 jyldan berí halyq sany 20%-ǵa óstí
2021 jylǵy 1 qyrkúıektegí sanaq qorytyndysy boıynsha halyq sany 19 186 015 adamdy qūrady.
Úsh óńírde halyq sany 2 mln adamnan asty – Almaty (2 146 576) men Túrkístan oblystary (2 054 021) jáne Almaty qalasy (2 030 285).
Būl rette sanaq arasyndaǵy kezeńde halyqtyń eń kóp ósuí Astana qalasynda – 2 ese (613 myńnan 1 234 myń adamǵa deıín), Shymkent qalasynda 1,5 ese (730 myńnan 1 112,4 myń adamǵa deıín) jáne Mańǵystau oblysynda (485 myńnan 735 myń adamǵa deıín) baıqaldy.
Urbanızatsıyanyń álemdík trendí Qazaqstanda da baıqalady
Sanaq qorytyndysy boıynsha qala tūrǵyndarynyń úlesí 5 paıyzdyq tarmaqqa óstí, 56,1%-dan 61,2% deıín. Tıísínshe, auyl halqynyń úlesí 43,9%-dan 38,8%-ǵa deıín azaıdy.
Qala halqynyń sany 2,7 mln-nan astam adamǵa artty. Ótken 12 jyl íshínde qala halqynyń eń joǵary ósímí elímízdíń 6 óńírínde – Aqtóbe, Atyrau, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystau, Túrkístan oblystarynda baıqaldy.
Eń urbanızatsıyalanǵan aımaq – Qaraǵandy oblysy, onda halyqtyń 80%-y – qala tūrǵyndary (1 mln-nan astam adam).
Respublıkalyq mańyzy bar qalalar boıynsha, sanaq kezínde Astanada 1,23 mln adam tūrdy, elorda halqy 12 jylda 2 ese óstí.
Almatyda halyq sany 2,03 mln adamdy qūrady, megapolıs tūrǵyndarynyń sany 580,6 myń adamǵa artty.
Shymkent qalasynyń halqy 1,1 mln tūrǵyndy qūrap, 381,6 myń adamǵa óstí.
Aıta keteıík, ekí sanaq aralyǵyndaǵy kezeńde atalǵan qalalardyń árqaısysynda qosymsha bír-bír audannan qūryldy.
Halqy 50 myńnan 99,9 myń adamǵa deıíngí qalalar sany 8-den 14 bírlíkke deıín óstí.
Genderlík qūrylym – ózgeríssíz
Qazaqstandaǵy áıelder sany erler sanynan būrynǵydaı basym. 2021 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha olardyń sany jarty mıllıonǵa (536,3 myń adamǵa) artyq boldy. Paıyzben aıtsaq, erler úlesí – 48,6% (9 324 840 adam), áıelderdíkí – 51,4% (9 861 175 adam). Aldyńǵy sanaqpen salystyrǵanda, erler sany 1,6 mln, áıelder sany 1,5 mln artty, Qazaqstanda 1000 áıelge 946 erden keledí.
Demografıya erekshelíkteríne baılanysty 36 jasqa deıíngí er adamdar sany áıelderge qaraǵanda kóp, sodan keıín ǵana olardyń sany araqatynasqa salǵanda azaya bastaıdy (36 jastan asqan áıelder sany 736 myń adamǵa kóp). Būl rette erler men áıelderdíń araqatynasy tek ekí óńírde – Qyzylorda jáne Túrkístan oblystarynda kóp, onda 1000 áıelge sáıkesínshe 1006 jáne 1027 er adamnan keledí.
Aldyńǵy sanaqqa qaraǵanda 15–19 jas jáne 20–24 jas aralyǵyndaǵy áıelder men erlerdíń sany azaıǵanyna nazar audaruǵa bolady. Būl 2009 jylǵy halyq sanaǵy kezínde 20–24 jas aralyǵyndaǵy topta tuudyń eń joǵary kezeńínde – 1980 jyldardyń ekínshí jartysynda tuylǵan ūrpaqtyń boluymen baılanysty.
Al 2021 jyly būl jas tobyn 1990 jyldardyń ayaǵy men 2000 jyldardyń basynda dúnıege kelgen tuu kórsetkíshí tómen bolǵan ūrpaq almastyrdy. Sol sıyaqty, 15–19 jas sanaty boıynsha 2002–2006 jyly tuylǵan ūrpaq 1990 jyldardyń bírínshí jartysyndaǵy ūrpaqqa qaraǵanda az.
2009 jylǵy sanaqpen salystyrǵanda 55–59, 60–64 jáne 65– 69 jastaǵy er adamdar sany sáıkesínshe 50,2%, 117% jáne 69,5% aıtarlyqtaı óstí. Osy jastaǵy áıelder sany da 2009-ǵa qaraǵanda sáıkesínshe 38%, 105,9% jáne 58,3% ósken. Atalǵan jas tobyndaǵy halyqtyń ósuí ortasha ómír súru ūzaqtyǵynyń artuymen, ómír súru jaǵdaılarynyń jaqsaruymen baılanysty.
Qazaqstandyqtar – jas ūlt
Qazaqstandyqtardyń ortasha jasy salystyrmaly túrde jas bolyp keledí. 2009 jylǵy sanaqpen salystyrǵanda, ortasha jas 31-den 32 jasqa deıín óstí.
Sanaq aralyǵyndaǵy kezeńde 0-den 15 jasqa deıíngí balalar sany aıtarlyqtaı óstí. Eger olardyń úlesí 2009 jyly sol kezdegí halyqtyń jalpy sanynyń 24,1%-yn (3,9 mln adam) qūras a, sońǵy s anaq qorytyndysy boıynsha olardyń úlesí 29,4% (5,6 mln adam) boldy.
65 jastan asqan egde jastaǵy halyqtyń úlesí de óstí. 2009 jylmen salystyrǵanda 2021 jyly olardyń úlesí 7,1%-dan 8,2%-ǵa deıín ósken (1,6 mln adam).
Sonymen qatar, sanaq qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda 101 jastan asqan 200-den astam qart adam tūrǵan.
Aıta keteıík, óńírler arasynda balalar sany boıynsha Túrkístan oblysy, 90 jastan asqan qarıyalar sany boıynsha ShQO kósh bastap tūr.
«AQShAM-AQPARAT». (Derekkóz:https://old.stat.gov.kz).