2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде тарихи белес ретінде есте қалатын күн болды. Осы күні жаңа Конституция ресми түрде күшіне еніп, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ел халқына үндеу жолдады. Сонымен бірге рақымшылық туралы заңның іске қосылуы, Құрылтай депутаттарының сайлауын тағайындау жөніндегі Жарлықтың жариялануы және экологиялық жауапкершіліктің конституциялық деңгейде бекітілуі еліміздің жаңа даму кезеңіне қадам басқанын айқын аңғартты.
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан бірнеше саяси реформаларды бастан өткерді. Алайда бұл жолғы өзгерістердің ерекшелігі – олардың халықтың тікелей еркімен қабылдануында. Жалпыұлттық референдум нәтижесінде қабылданған жаңа Конституция мемлекеттің басқару жүйесін ғана емес, қоғам мен азамат арасындағы жауапкершіліктің жаңа үлгісін қалыптастыруды көздейді.
Президент өз үндеуінде бүгіннен бастап тәуелсіз Қазақстан тарихының жаңа дәуірі басталатынын атап өтті. Бұл – жай ғана саяси мәлімдеме емес. Оның астарында мемлекеттік институттарды жаңғырту, заң үстемдігін күшейту, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін тең дәрежеде қамтамасыз ету және қоғамның даму бағытын жаңа талаптарға бейімдеу мақсаты жатыр.
Бүгінде әлемде тұрақты дамудың басты өлшемдерінің бірі – тиімді мемлекеттік басқару мен құқықтық мәдениет. Сондықтан жаңа Конституцияның негізгі қағидаттары да осы бағыттарға негізделген. Заң мен Тәртіп, Еңбексүйгіштік пен Өрлеу, Тазалық пен Табиғатты аялау секілді құндылықтардың конституциялық деңгейде айқындалуы – елдің ұзақ мерзімді даму стратегиясының идеологиялық өзегіне айналып отыр.
Ата заңдағы ең маңызды жаңалықтардың бірі – азаматтардың табиғатты қорғау міндетінің алғаш рет конституциялық деңгейде нақты бекітілуі. Бұған дейін экологиялық жауапкершілік негізінен салалық заңдарда көрініс тапса, енді ол әр азаматтың негізгі міндеттерінің біріне айналды. Бұл өзгеріс кездейсоқ емес. Климаттың өзгеруі, табиғи ресурстардың сарқылуы, қоршаған ортаның ластануы бүкіл әлемді алаңдатып отырған кезеңде экология мәселесін мемлекеттік саясаттың басты басымдықтарының қатарына шығару – уақыт талабы.
Осы тұрғыдан алғанда «Таза Қазақстан» бастамасы жаңа мазмұнға ие болды. Миллиондаған адамның қатысуымен ағаш отырғызу, аумақтарды тазарту, табиғатты қорғау бағытындағы жұмыстар енді қоғамдық акция ғана емес, конституциялық құндылықтардың нақты көрінісі ретінде бағаланбақ. Экологиялық мәдениет заңнан бұрын адамның ішкі жауапкершілігінен басталатынын ескерсек, бұл өзгерістің тәрбиелік маңызы да ерекше.
Жаңа Конституциямен қатар жарияланған рақымшылық туралы заң да қоғамдағы әділеттілік пен ізгіліктің тепе-теңдігін сақтауға бағытталған маңызды шешім болды. Рақымшылық қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қатер төндірмеген азаматтарға жаңа мүмкіндік береді. Алдын ала мәлімет бойынша, 16,5 мыңнан астам адам жазасын жеңілдетуге немесе қылмыстық жауаптылықтан босауға мүмкіндік алады.
Мұндай қадамның басты мақсаты – құқық бұзушылық жасаған адамның қоғамға қайта бейімделуіне жағдай жасау. Бұл – көптеген мемлекеттердің құқықтық тәжірибесінде қолданылатын гуманистік ұстаным. Алайда ізгілік әділеттіліктің есебінен жүзеге аспайды. Сондықтан заң сыбайлас жемқорлық, терроризм, экстремизм, адам өмірі мен денсаулығына қарсы ауыр қылмыстар жасағандарға және аса қауіпті құқық бұзушыларға ешқандай жеңілдік қарастырмайды. Бұл – заң үстемдігінің сақталатынын көрсететін маңызды қағида.
Ерекше назар аудартатын жаңалықтардың бірі – Қазақстан тарихындағы тұңғыш әкімшілік рақымшылық. Соның нәтижесінде 17 миллиард теңгеден астам сомаға салынған шамамен бір миллион әкімшілік айыппұл кешіріледі. Бұл шешім азаматтардың қаржылық жүктемесін азайтып қана қоймай, мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенімді нығайтуға ықпал етеді. Сонымен бірге жол қозғалысы қауіпсіздігіне, есірткі мен қарудың заңсыз айналымына қатысты және өзге де өрескел құқық бұзушылықтар рақымшылық аясына енгізілмеген. Яғни заңның басты қағидаты – ізгілік пен қоғамдық қауіпсіздіктің теңгерімін сақтау.
Жаңа Конституцияның тағы бір маңызды жалғасы – Құрылтай депутаттарының сайлауын тағайындау туралы Президент Жарлығы. 23 тамызда өтетін бұл сайлау жаңа конституциялық институттардың толыққанды жұмысын бастауға мүмкіндік береді. Бұл – реформалардың сөз жүзінде емес, нақты саяси тәжірибеде жүзеге аса бастағанының көрінісі.
Қоғамдық өзгерістердің табысты болуы ең алдымен азаматтардың белсенділігіне байланысты. Конституция қаншалықты жетілдірілгенімен, оның өміршеңдігі адамдардың заңға деген құрметі мен жауапкершілігіне тәуелді. Сондықтан Президент өз үндеуінде жаңа Ата заңның негізінде бірлігі бекем, жауапкершілігі жоғары, әділетті қоғам қалыптастыру міндетін ерекше атап өтті.
Қазақстан бүгін жаңа тарихи кезеңнің табалдырығын аттады. Бұл кезеңнің басты ерекшелігі – реформалардың өзара сабақтастығында. Жаңа Конституция құқықтық негізді нығайтса, рақымшылық әлеуметтік әділеттілік қағидатын күшейтеді, жаңа сайлау саяси жүйені жаңғыртады, ал экологиялық нормалар қоғамның болашақ алдындағы жауапкершілігін арттырады. Осындай кешенді өзгерістердің барлығы түптеп келгенде бір мақсатқа – Әділетті Қазақстанды қалыптастыруға бағытталған.
Жаңа Конституция – өткенді жоққа шығаратын емес, тәуелсіз Қазақстанның жинақталған тәжірибесін жаңа тарихи талаптарға бейімдейтін құжат. Ендігі міндет – онда жазылған қағидаттарды күнделікті өмірдің нақты нормасына айналдыру. Сонда ғана заңның күші қоғамның сеніміне, ал қоғамның сенімі мемлекеттің тұрақты дамуына қызмет ететін болады.
Рафик МИРЗОЕВ, «Барбанг» республикалық күрдтер қауымдастығының басқарма кеңесінің төрағасы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері