Соңғы онжылдықта әлемдік медиа кеңістікте түбегейлі өзгерістер орын алды. Дәстүрлі газет пен теледидардың ықпалы әлсіреп, цифрлық платформалар мен әлеуметтік желілер ақпарат таратудың негізгі арналарына айналды. Мұндай жағдайда жоғары оқу орындары болашақ журналистер мен коммуникация мамандарын даярлаудың жаңа модельдерін іздестіруде.
Америка Құрама Штаттарындағы Калифорния университетінің Дэвис кампусы, яғни UC Davis осы бағыттағы ерекше тәжірибесімен назар аударады. Университетте жеке журналистика факультеті жоқ болғанымен, студенттік газет, радиостанция, қоғамдық телевизия және цифрлық медиа платформалардан тұратын күрделі медиа инфрақұрылым қалыптасқан. Бұл жүйе студенттерге теориялық біліммен қатар кәсіби тәжірибе жинауға мүмкіндік береді.
Ғылыми тағылымдама барысында Дэвис қаласының медиа кеңістігін зерттеу АҚШ-тағы университеттік медиа жүйесінің ерекшеліктерін түсінуге және оны Қазақстандағы тәжірибемен салыстыруға мүмкіндік берді.
Университеттік қаладағы медиа мәдениет
Калифорнияның орталық бөлігінде орналасқан Дэвис қаласы сырт көзге шағын әрі тыныш қала болып көрінеді. Қала халқының басым бөлігін университет студенттері, оқытушылар мен ғылыми қызметкерлер құрайды. Сондықтан мұндағы ақпараттық кеңістік те университет өмірімен тығыз байланысты қалыптасқан.
Қазақстандағы көптеген қалаларда ақпараттық саясатты негізінен мемлекеттік немесе коммерциялық БАҚ жүргізсе, Дэвисте қоғамдық медиа мен университеттік медианың үлесі жоғары.
Мұндағы ақпараттық жүйе бірнеше деңгейден тұрады:
– жергілікті газет;
– студенттік газет;
– студенттік радио;
– қоғамдық радио;
– қоғамдық телевизия;
– цифрлық ақпараттық платформалар.
Бұл құрылымдардың әрқайсысы өз аудиториясына қызмет көрсеткенімен, олардың арасында тұрақты байланыс қалыптасқан. Ең бастысы – студенттер осы медиалардың жұмысына тікелей қатысады.
The Davis Enterprise: жергілікті баспасөздің орны
Дэвис қаласының негізгі баспасөз құралы – The Davis Enterprise газеті. Басылым бірнеше ондаған жылдар бойы қала тұрғындарының басты ақпарат көзі болып келеді. Газет жергілікті саясат, білім беру, тұрғын үй мәселелері, экология, ауыл шаруашылығы, мәдениет және спорт тақырыптарын тұрақты жариялап отырады.
Америкадағы жергілікті басылымдардың алдында соңғы жылдары үлкен қиындықтар туындады. Интернеттің дамуы, әлеуметтік желілердің күшеюі және жарнама нарығының өзгеруі көптеген аймақтық газеттердің жабылуына алып келді. Соған қарамастан The Davis Enterprise өз аудиториясын сақтап қалып отыр.
Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, газет жергілікті жаңалықтарға басымдық береді. Ұлттық медиада кездеспейтін мәселелер осы басылымда кеңінен талқыланады. Екіншіден, редакция оқырманмен тұрақты байланыс орнатқан. Қоғамдық талқылаулар, сараптамалық мақалалар және пікірталастар басылымның қоғамдық ықпалын сақтап отыр. Үшіншіден, қаржыландыру моделі әртараптандырылған.
Газеттің негізгі табыс көздері:
– жазылым;
– жергілікті кәсіпкерлердің жарнамасы;
– арнайы жобалар;
– демеушілік келісімдер.
Қазақстандағы көптеген өңірлік басылымдар мемлекеттік ақпараттық тапсырысқа тәуелді екенін ескерсек, бұл тәжірибе ерекше назар аударуға тұрарлық.
The California Aggie: студенттер басқаратын газет
UC Davis университетінің ең танымал медиа ұйымдарының бірі – The California Aggie. Газет алғаш рет 1915 жылы жарық көрген. Бір ғасырдан астам тарихы бар басылым бүгінде АҚШ-тағы беделді студенттік газеттердің бірі саналады.
Басылымның басты ерекшелігі – оның студенттер тарапынан толықтай басқарылуы.
Редакция құрылымында:
– бас редактор;
– жаңалықтар редакторы;
– пікір бөлімінің редакторы;
– спорт редакторы;
– мәдениет редакторы;
– мультимедиа редакторы;
– фотографтар;
– дизайнерлер;
– веб-редакторлар жұмыс істейді.
Бұл қызметтердің барлығын студенттер атқарады.
Бірінші курс студенті тілші ретінде жұмысын бастап, жоғары курстарда бөлім редакторы немесе бас редактор деңгейіне дейін көтеріле алады. Мұндай жүйе болашақ журналистердің кәсіби қалыптасуына ерекше ықпал етеді.
Студенттер оқу барысында нақты редакциялық процестің барлық кезеңінен өтеді: ақпарат жинайды, сұхбат алады, мәтін жазады, редакциялайды, фото және бейнематериалдар әзірлейді.
Қазақстандағы студенттік газеттердің көпшілігі университеттің ақпараттық қызметінің бір бөлігі ретінде жұмыс істейді. Олардың негізгі міндеті оқу орнының жаңалықтарын жариялау болып табылады.
Ал The California Aggie редакциясы тәуелсіз журналистика қағидаттарына сүйенеді. Студенттер университет өміріндегі өзекті мәселелерді еркін талқылайды, кей жағдайда әкімшілік шешімдеріне қатысты сын мақалалар да жариялайды. Бұл редакциялық тәуелсіздік болашақ журналистердің кәсіби жауапкершілігін арттырады.
Студенттік газет қалай қаржыландырылады?
Қазақстандық оқырман үшін ең қызық сұрақтардың бірі – студенттер шығаратын газет қалай өмір сүріп отыр?
The California Aggie қаржыландырудың бірнеше көзін пайдаланады. Бірінші және негізгі бағыт – жарнама.
Газет беттерінде:
– мейрамханалар;
– кітап дүкендері;
– тұрғын үй компаниялары;
– жергілікті кәсіпкерлер;
– студенттерге қызмет көрсететін ұйымдар жарнама орналастырады.
Екінші бағыт – студенттік өзін-өзі басқару ұйымдарының қолдауы. Үшінші бағыт – түлектердің қайырымдылық көмегі.
Бұрын осы газетте жұмыс істеген көптеген түлектер қазіргі уақытта АҚШ-тың жетекші медиа ұйымдарында қызмет атқарады. Олар өздерінің алғашқы кәсіби мектебіне қаржылай қолдау көрсетіп отырады. Бұл тәжірибе студенттік медианың тұрақты дамуына мүмкіндік береді және университет бюджетіне толық тәуелділіктен сақтайды.
The California Aggie мысалы студенттік БАҚ-тың тек оқу құралы ғана емес, кәсіби медианың маңызды бөлігіне айнала алатынын көрсетеді.
KDVS 90.3 FM: студенттік радио мектебі
UC Davis университетінің медиа жүйесін зерттеу барысында ерекше назар аудартқан ұйымдардың бірі – KDVS 90.3 FM радиостанциясы. АҚШ-та университет жанынан құрылған көптеген радиостанциялар бар болғанымен, KDVS өзіндік тарихы мен ұйымдастыру жүйесі арқылы ерекшеленеді.
Радиостанцияның тарихы өткен ғасырдың 60-жылдарынан басталады. Алғашында кампус ішіндегі шағын хабар тарату жүйесі ретінде құрылған жоба кейін Солтүстік Калифорния аймағындағы қоғамдық сипаттағы ірі студенттік радиолардың біріне айналды.
KDVS-тің негізгі миссиясы коммерциялық табыс табу емес, студенттерге тәжірибе беру және қоғамға ақпараттық қызмет көрсету болып табылады. Сондықтан радиостанцияның жұмыс қағидаттары классикалық коммерциялық медиадан айтарлықтай ерекшеленеді.
Қазақстандағы көптеген радиостанциялар рейтинг пен жарнама нарығына тәуелді болса, KDVS тыңдарманға сапалы контент ұсынуға басымдық береді. Эфирден жаңалықтар, мәдени бағдарламалар, қоғамдық пікірталастар, ғылыми жобалар, музыкалық хабарлар және студенттік бастамалар туралы материалдар беріледі.
Радио жұмысына студенттер қалай қатысады?
Радионың ең маңызды ерекшелігі – оны студенттердің басқаруы.
Мұнда студенттер:
– радиожурналист;
– жаңалықтар жүргізушісі;
– продюсер;
– дыбыс режиссері;
– техникалық оператор;
– бағдарламалар үйлестірушісі ретінде жұмыс істейді.
Студенттердің көпшілігі бірінші немесе екінші курстан бастап радиостанция жұмысына қатысады. Алғашқы кезеңде олар эфир мәдениетін, сұхбат алу техникасын және ақпарат жинау әдістерін меңгереді. Кейін тәжірибе жинақтай келе дербес бағдарламалар жүргізуге мүмкіндік алады.
Мұндай жүйе студенттердің теориялық білімін нақты тәжірибемен толықтыруға жағдай жасайды. Communication бағдарламасында оқытылатын коммуникация теориясы, аудитория психологиясы немесе медиа әсері сияқты пәндер эфирлік жұмыстар арқылы іс жүзінде бекітіледі.
KDVS-тің қаржыландыру жүйесі де назар аударуға тұрарлық. Радио қызметі бірнеше көзден қаржыландырылады:
– университеттік қолдау;
– тыңдармандардың ерікті жарналары;
– қайырымдылық қорлары;
– қоғамдық гранттар;
– арнайы жобалар.
Бұл модель редакцияның салыстырмалы түрде тәуелсіз болуына мүмкіндік береді.
Қазақстандағы журналистика факультеттері үшін бұл тәжірибе ерекше қызықты. Өйткені студент оқу аудиториясынан шықпай-ақ кәсіби медианың толық цикліне қатысады. Нәтижесінде университет бітірген кезде оның қолында нақты эфирлік тәжірибе мен кәсіби портфолио болады.
KDRT 95.7 FM: қоғам үнін жеткізетін радио
Дэвис қаласының медиа құрылымындағы тағы бір ерекше ұйым – KDRT 95.7 FM қоғамдық радиосы. Бұл радиостанцияны түсіну үшін АҚШ-тағы қоғамдық медиа жүйесінің ерекшелігін ескеру қажет.
Қоғамдық радионың басты мақсаты – қоғам мүшелерінің пікірін еркін білдіруге мүмкіндік беру және жергілікті қауымдастықтың ақпараттық қажеттілігін қамтамасыз ету. KDRT радиосы дәл осы қағидат бойынша жұмыс істейді.
Мұнда бағдарламаларды тек журналистер ғана емес, қала тұрғындарының өздері де жүргізеді. Радио эфирінде мұғалімдер, фермерлер, суретшілер, музыканттар, экологтар және кәсіпкерлер қатысатын жобалар көп кездеседі. Бұл радиостанцияның бағдарламалық саясаты жергілікті қоғамның мүдделеріне негізделген.
Мысалы, эфирде:
– жергілікті ауыл шаруашылығы;
– су ресурстары мәселесі;
– экологиялық жобалар;
– мәдени бастамалар;
– білім беру бағдарламалары;
– шағын бизнес мәселелері тұрақты түрде талқыланады.
Осы арқылы радио тұрғындар мен жергілікті билік арасындағы коммуникациялық көпір қызметін атқарады.
Қазақстандағы өңірлік радиолардың көпшілігі мемлекеттік немесе коммерциялық модель бойынша жұмыс істейді. Сондықтан қауымдастық радиосының мұндай форматы әзірге кең тарамаған.
Дегенмен KDRT тәжірибесі жергілікті қоғамның ақпараттық белсенділігін арттыруда тиімді құрал бола алатынын көрсетеді.
Қаржыландыру жүйесі де қоғамдық сипатқа негізделген. Негізгі табыс көздері:
– ерікті қайырымдылық;
– жергілікті демеушілер;
– қоғамдық қорлар;
– гранттық бағдарламалар.
Сондықтан радио қоғамның өзі қолдайтын медиа институт ретінде дамып келеді.
Davis Community Television: тұрғындарды медиаға тарту тәжірибесі
Дэвис қаласының медиа құрылымындағы үшінші маңызды элемент – Davis Community Television, яғни DCTV. Бұл ұйым дәстүрлі телекомпаниядан гөрі қоғамдық медиа орталығына көбірек ұқсайды.
Телевизияның негізгі міндеті – тұрғындарды жергілікті жаңалықтармен қамтамасыз ету және қоғамдық процестерге қатыстыру.
Арнаның эфирінен:
– қалалық кеңес отырыстары;
– қоғамдық тыңдаулар;
– білім беру бағдарламалары;
– мәдени іс-шаралар;
– жергілікті жаңалықтар;
– қоғамдық пікірталастар тұрақты көрсетіледі.
DCTV жұмысының ерекшелігі – тұрғындардың медиа өндірісіне қатысу мүмкіндігі. Қала тұрғыны арнайы оқыту бағдарламасынан өткеннен кейін тележоба дайындап, оны эфирге ұсына алады. Бұл тәсіл азаматтардың медиасауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың қоғамдық өмірге қатысу белсенділігін де күшейтеді.
Қазақстандық тәжірибемен салыстырғанда бұл маңызды айырмашылық болып табылады. Қазақстанда телевизиялық контент өндіру негізінен кәсіби редакциялар шеңберінде жүзеге асырылады. Ал Дэвистегі модель тұрғындардың өздерін ақпарат өндірушіге айналдырады. Қоғамдық телевизияның мұндай форматы демократиялық коммуникация мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
DCTV қызметінің қаржыландыру жүйесі де аралас сипатқа ие:
– жергілікті бюджет бағдарламалары;
– кабельдік операторлар төлемдері;
– гранттық жобалар;
– қоғамдық қолдау.
Осының нәтижесінде телеарна жергілікті қауымдастықтың мүддесіне қызмет ететін тұрақты медиа институт ретінде қалыптасқан.
Қоғамдық медианың ортақ ерекшелігі
Дэвистегі радио және телевизия жүйесін талдау олардың ортақ ерекшелігін көрсетеді.
Біріншіден, бұл медиалар коммерциялық пайдадан бұрын қоғамдық қызмет көрсету қағидатына сүйенеді. Екіншіден, студенттер мен жергілікті тұрғындар ақпарат өндіру процесіне тікелей қатысады. Үшіншіден, қаржыландырудың бірнеше көздерінің болуы редакциялық тәуелсіздікті сақтауға мүмкіндік береді. Төртіншіден, бұл медиа ұйымдар білім беру, тәжірибе жинақтау және азаматтық белсенділікті дамыту міндеттерін қатар атқарады.
Сондықтан Дэвис медиа жүйесі университеттік қала жағдайында қоғамдық коммуникацияның тиімді моделін қалыптастырған деуге толық негіз бар.
UC Davis Communication бағдарламасы: теория мен тәжірибенің ұштасуы
UC Davis Communication бағдарламасы қазіргі медианарық талаптарына бейімделген, теория мен практиканы ұштастыратын заманауи оқу моделіне негізделген. Бағдарламаның басты ерекшелігі – студенттердің тек академиялық біліммен шектелмей, нақты медиа индустрияда тәжірибе жинауына бағытталуы.
Communication бағдарламасында студенттер журналистика, цифрлық медиа, стратегиялық коммуникация, деректер журналистикасы және медиа-аналитика салалары бойынша білім алады. Алайда басты басымдық практикалық жобаларға беріледі.
Студенттер оқу барысында:
– университетішілік медиа платформаларда жұмыс істейді;
– радио, подкаст, блог және университет жаңалықтарына материал әзірлейді;
– нақты кейстер бойынша ақпараттық материалдар дайындайды;
– зерттеу жобаларын медиа форматқа айналдырады;
– командалық редакциялық жұмыстарға қатысады.
Бұл жүйе студенттің тек теориялық білімін емес, кәсіби редакциялық ойлау қабілетін де дамытады.
Практика және тағылымдама жүйесі
UC Davis Communication бағдарламасының маңызды бөлігі – өндірістік практика, яғни internship жүйесі. Студенттер оқу барысында немесе жазғы семестрде түрлі медиа ұйымдарда, PR агенттіктерінде, мемлекеттік коммуникация құрылымдарында және коммерциялық компанияларда тәжірибеден өтеді.
Практика бағыттары:
– жергілікті теле-радио арналар;
– digital marketing және PR агенттіктер;
– университеттің research communication бөлімдері;
– nonprofit ұйымдардың коммуникациялық жобалары.
Студенттер нақты жобаларға қатысып, контент өндіру, әлеуметтік желі стратегиясы, ақпараттық талдау және аудиториямен жұмыс істеу дағдыларын дамытады.
Түлектердің кәсіби мүмкіндігі
UC Davis Communication бағдарламасының түлектері кең кәсіби спектрде жұмыс табады. Бағдарлама түлектерінің еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігі жоғары, себебі олар тәжірибеге негізделген дағдылармен бітіреді.
Түлектер келесі салаларда жұмыс істейді:
– медиа және журналистика;
– жаңалық агенттіктері, телеарналар, цифрлық платформалар;
– корпоративтік коммуникация;
– қоғаммен байланыс және маркетинг;
– деректерді талдау;
– медиазерттеулер;
– мемлекеттік коммуникациялар;
– мемлекеттік саясатты талдау.
Бұл бағдарламаның ерекшелігі – студенттер тек журналист емес, көпсалалы коммуникация маманы ретінде қалыптасады.
АҚШ пен Қазақстан медиасының айырмашылығы
Қазақстан мен АҚШ медиа жүйелері тарихи, институционалдық және технологиялық тұрғыдан әртүрлі даму жолынан өткен. Бұл айырмашылықтар олардың ақпараттық кеңістігін, кәсіби стандарттарын және аудиториямен байланыс моделін айқындайды.
АҚШ медиасы жоғары деңгейдегі институционалдық тәуелсіздікпен сипатталады. Мұнда медиа нарық бәсекеге негізделген, ал редакциялық саясат көп жағдайда компанияның ішкі стандарттары мен қоғамдық сұраныс арқылы реттеледі.
Қазақстан медиасы, керісінше, тарихи тұрғыдан мемлекеттік реттеу мен қоғамдық тұрақтылық факторына негізделген модельде дамып келеді. Соңғы жылдары цифрлық медиа мен тәуелсіз платформалардың үлесі артқанымен, институционалдық ерекшеліктер әлі де сақталып отыр.
АҚШ медиасында:
– фактчекинг жүйесі қатаң;
– дерекке негізделген журналистика кең дамыған;
– редакциялық саясат transparency принципіне сүйенеді;
– аудиториямен интерактивті байланыс жоғары.
Қазақстан медиасы да әлемдік үрдістерге сәйкес цифрлық трансформацияны бастан кешіріп, ақпараттық контентті мультимедиялық форматта өндіру мен таратуды белсенді түрде дамытуда.
Нарық алаңында:
– аналитикалық журналистикаға сұраныс артып келеді;
– цифрлық платформаларда жедел ақпарат басым;
– мультимедиялық форматтарға көшу жүріп жатыр;
– кәсіби стандарттар медиа ұйымға байланысты әркелкі қалыптасқан.
Цифрлық трансформация және жаңа медиа
АҚШ-та медиа толық цифрлық экожүйеге бейімделген. Social media, podcast, streaming platforms негізгі ақпарат тарату арналарына айналған. Алгоритмдік жүйелер аудитория контентін персонализациялайды.
Қазақстанда да цифрлық трансформация қарқынды жүріп жатыр. Әсіресе Instagram, Telegram және YouTube платформалары негізгі ақпарат тарату құралдарына айналды. Дегенмен дәстүрлі медиа, соның ішінде телевизия әлі де маңызды рөл атқарады.
Жалпы алғанда, АҚШ медиа жүйесі институционалдық тұрақтылық, технологиялық инновация және кәсіби стандарттардың жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Қазақстан медиасы болса, трансформация кезеңінде, жаңа медиа технологияларды жылдам қабылдап, гибридті модельге көшіп келеді.
Қазақстан үшін маңызды бағыттар
Қазақстан медиасын дамыту үшін бірнеше бағытқа ерекше мән беру маңызды.
Бірінші – медиа білім беруді күшейту. Университеттерде практикалық дағдыларды арттыру қажет. Екінші – data journalism бағытын дамыту. Яғни дерекке негізделген журналистиканы енгізу маңызды. Үшінші – редакциялық тәуелсіздікті күшейту және кәсіби стандарттарды біріздендіру. Төртінші – цифрлық платформаларды дамыту, мультимедиялық контент өндірісін арттыру. Бесінші – халықаралық тәжірибе алмасу. UC Davis сияқты бағдарламалар арқылы тағылымдама жүйесін кеңейту болашақ коммуникация мамандары үшін тиімді мүмкіндік бола алады.
UC Davis және Дэвис қаласының медиа жүйесі университеттік ортада журналистика мен коммуникация мамандарын даярлаудың тиімді моделін көрсетеді. Бұл жерде студент теорияны тек аудиторияда ғана меңгермейді, оны нақты редакциялық ортада, радио эфирінде, студенттік газетте, қоғамдық телевизияда және цифрлық платформаларда тәжірибе арқылы бекітеді.
Мұндай модель студенттің кәсіби жауапкершілігін арттырып, оны еңбек нарығына ерте бейімдейді. Сонымен қатар қоғамдық медиа тұрғындардың ақпараттық белсенділігін күшейтіп, жергілікті қауымдастықтың өз мәселесін ашық талқылауына мүмкіндік береді.
Қазақстан үшін бұл тәжірибенің маңызы зор. Өйткені қазіргі медианарық тек ақпарат тарататын маманды емес, дерекпен жұмыс істей алатын, аудиторияны түсінетін, цифрлық платформаларды меңгерген және қоғамдық жауапкершілікті сезінетін коммуникация маманын талап етеді.
Алмагүл Құрманбаева
Тұран университеті
Жоғары медиа және мәдениетаралық
коммуникация мектебінің профессоры,
UC Davis университетіндегі ғылыми
тағылымдама бағдарламасының қатысушысы