28 тамызда көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, этнограф-ғалым Өзбекәлі Жәнібековтің туғанына 95 жыл толады. Оның есімі аталғанда Тайқазан, Түркістан, Наурыз, көне музыкалық аспаптар, тарихи кесенелер мен Алаш арыстарының ақталуы қатар ойға оралады. Бір адамның ғұмырына осыншама істің сыйғаны таңғалдырады. Aqshamnews.kz ұлт руханиятына өшпес із қалдырған тұлғаның өміріндегі маңызды белестерге тоқталды.
Мұғалімдіктен мемлекет қайраткеріне дейін
Өзбекәлі Жәнібеков 1931 жылғы 28 тамызда Отырар өңіріндегі Сарықамыс ауылында дүниеге келген. 1952 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын тәмамдап, еңбек жолын Келес ауданында қарапайым мектеп мұғалімі, кейін оқу ісінің меңгерушісі болып бастайды.
Одан кейінгі өмір жолы үлкен мемлекеттік қызметпен жалғасты. Аудандық, облыстық комсомол ұйымдарында еңбек етіп, Қазақстан комсомолының бірінші хатшысы, Торғай облыстық партия комитетінің хатшысы, Мәдениет министрінің орынбасары, Мәдениет министрі, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды.
Алайда Жәнібековтің ел жадында қалуына оның лауазымдары емес, сол мүмкіндікті ұлттық мәдениетті қайта тірілтуге пайдалана білуі себеп болды.
Тайқазан Түркістанға қалай оралды?
Өзбекәлі Жәнібеков есімімен тығыз байланысты тарихи оқиғаның бірі – Тайқазанның елге қайтарылуы.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі алып Тайқазан 1935 жылы Ленинградтағы көрмеге әкетіліп, кейін Эрмитажда қалған еді. Арада жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң оны тарихи орнына қайтару мәселесі қайта көтеріледі.
Бұл іске Өзбекәлі Жәнібеков белсене араласып, Ленинградтағы Эрмитаж басшылығымен келіссөз жүргізу үшін арнайы адамдар жіберген. Сол келіссөздер нәтижесінде 1989 жылы Тайқазан Қазақстанға қайтарылып, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қайта қойылды.
Бүгінде Түркістанға барған адам Тайқазанды тарихи орнында көреді. Ал оның қайта оралуының артында жылдарға созылған табандылық пен ұлттық мұраға деген жанашырлық жатыр.
Наурыздың қайта тойлануына ықпал етті
Қазір Наурызды Қазақстанның басты ұлттық мерекелерінің бірі ретінде қабылдаймыз. Алайда кеңестік кезеңде бұл мейрамды ресми түрде атап өту ұзақ уақыт тоқтап қалған еді.
1988 жылы Наурызды қайта жаңғырту мәселесі көтерілгенде, Өзбекәлі Жәнібеков бастаманы қолдап, сол кездегі республика басшылығына мерекенің мән-маңызын түсіндіруге атсалысты. Нәтижесінде ұзақ үзілістен кейін Алматы мен Алматы облысында Наурыз қайта тойлана бастады. Келесі жылдан мерекенің ауқымы кеңейді.
Жәнібековтің жұбайы Қалихан Жәнібекованың естелігінде қайраткердің сол күндері қатты толқығаны айтылады. Наурыздың қалай өтетінін уайымдап, мереке қарсаңында тіпті ұйықтай алмаған екен.
Бұл – оның ұлттық дәстүрге жай қызметтік міндет ретінде емес, жүрекпен қарағанын аңғартатын шағын ғана деталь.
«Шертер», «Сазген сазы», «Алтынай»...
Өзбекәлі Жәнібеков ұлттық мәдениетті сақтаудың бір жолы – оны музей сөресінде ғана қалдырмай, халықтың күнделікті өміріне қайта енгізу екенін жақсы түсінді.
Оның бастамасымен елімізде жүзге жуық музей мен этнографиялық зал ашылып, «Шертер», «Сазген сазы», «Адырна», «Алтынай» секілді фольклорлық-этнографиялық ансамбльдер құрылды.
Мәселен, Торғайда қызмет еткен жылдары Арқалықта театр мен «Шертер» фольклорлық-этнографиялық ансамблінің ашылуына ықпал етті. Кейін Алматыдағы «Сазген сазы» ансамблінің жұмысына да ерекше көңіл бөліп, ұлттық аспаптар мен сахналық киімге дейін мән берген.
Бүгінде сахнадан естілетін көне аспаптардың үні мен этнографиялық ансамбльдер дәстүрінің қалыптасуында осы еңбектің ізі жатыр.
Кесенелерді сақтауға күш салды
Өзбекәлі Жәнібеков үшін тарих кітаптағы мәтін ғана емес, көзбен көріп, қолмен ұстайтын мұра болатын.
Ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалпына келтіру ісіне ерекше назар аударды. Сонымен бірге Айша бибі, Бабаджа хатун, Қарахан кесенелері, Жаркент мешіті, Отырардың археологиялық мұралары секілді тарихи нысандарды сақтау мен қалпына келтіру жұмыстарына ықпал етті. Қазақстанда тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру ісінің жүйеленуіне де үлес қосты.
Яғни оның күресі тек өткенді еске алумен шектелген жоқ. Өткеннен қалған дүниені келесі ұрпаққа аман жеткізуге бағытталды.
Алаш арыстарының есімін қайтаруға атсалысты
1980-жылдардың соңындағы қоғамдық өзгерістер кезінде қазақ тарихындағы ақтаңдақтарды қайта қарауға мүмкіндік туды.
Осы кезеңде Өзбекәлі Жәнібеков Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы сынды ұлт қайраткерлерінің істерін қайта қарайтын комиссия құру бастамасына атсалысты. Нәтижесінде халқынан күштеп ажыратылған арыстардың есімдері мен мұралары елге қайта орала бастады.
Бұл оңай кезең емес еді. Жәнібековтің өз естеліктерінде Алаш қайраткерлерін ақтау жұмысына байланысты өзіне қарсы пікірлер мен айыптаулар болғаны айтылады.
Өзі де зерттеуші еді
Жәнібеков мемлекеттік қызметпен ғана шектелген жоқ. Ол этнографияны, ұлттық киімді, қолөнерді, тарихи мұраны ғылыми тұрғыдан зерттеді. 1990 жылы тарих ғылымдарының кандидаты атанды.
«Қазақтың ұлттық қол өнері», «Жаңғырық», «Уақыт керуені», «Жолайрықта», «Қазақ киімі», «Ежелгі Отырар», «Тағдыр тағылымы» секілді еңбектер қалдырды.
Оның ерекшелігі де осында еді: ұлттық құндылық туралы айтып қана қойған жоқ – зерттеді, жинады, қалпына келтірді, сахнаға шығарды, музейге қойды, жоғалғанын елге қайтарды.
95 жыл: Жәнібеков мұрасы неге әлі маңызды?
Өзбекәлі Жәнібеков 1998 жылғы 22 ақпанда Алматыда дүниеден өтті. Бірақ арада ширек ғасырдан астам уақыт өтсе де, оның атқарған істері күнделікті өмірімізде кездеседі.
Наурыз тойласақ – оның жаңғыруына күш салған тұлғалардың бірі Өзбекәлі Жәнібеков еді.
Түркістандағы Тайқазанды көрсек – оны тарихи мекеніне қайтаруға атсалысқан Жәнібековті еске аламыз.
Көне аспаптардың үнін естіп, этнографиялық ансамбльдердің өнерін тамашаласақ – бұл салада да оның қолтаңбасы бар.
Алаш арыстарының шығармаларын еркін оқысақ – сол есімдерді ақтап, халқымен қайта қауыштыру жолындағы еңбекте де оның үлесі жатыр.
Сондықтан Өзбекәлі Жәнібеков туралы сөз – бір қайраткердің өмірбаяны ғана емес. Бұл – ұлттың жоғын түгендеуге жұмсалған ғұмыр туралы әңгіме.
Биыл 28 тамызда оның туғанына 95 жыл толады. Осы мерейтойға орай «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығында «Рух сардары» көшпелі көрмесі ұйымдастырылды.
Өзбекәлі Жәнібековтің артында қалған ең үлкен мұра – атақ немесе қызмет емес. Оның ең үлкен мұрасы – қайта оралған тарих, қайта жаңғырған дәстүр және өз құндылығына қайта үңілген ұлт.