Қазақстанда 2026 жылғы 23 тамызда жаңа заң шығарушы орган – Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын сайлау өтеді. Бұл – атауы өзгерген кезекті парламент сайлауы ғана емес, елдің мемлекеттік басқару жүйесіндегі жаңа кезеңнің басталуы.
Жаңа Құрылтай бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына келетін бір палаталы заң шығарушы орган болады. Оның алғашқы құрамын Қазақстан азаматтары жалпыхалықтық дауыс беру арқылы анықтайды.
Сайлау қашан өтеді, халық кімге дауыс береді және Құрылтайға қанша депутат сайланады? Аqshamnews.kz редакциясы алдағы саяси науқан туралы білуге тиіс негізгі 10 деректі жинақтады.
1. Сайлау 23 тамызда өтеді
Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын сайлау 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді.
Сайлау өткізу туралы Жарлыққа Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 1 шілдеде қол қойды. Құжатқа сәйкес, Орталық сайлау комиссиясына сайлауға дайындықты ұйымдастыру міндеті жүктелді. Үкімет пен әкімдіктер сайлауды материалдық-техникалық және қаржылық жағынан қамтамасыз етуге тиіс.
Бұл жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін өткізілетін алғашқы жалпыхалықтық сайлау саналады.
2. Құрылтай – Ұлттық құрылтай емес
Қоғамда атауы ұқсас екі органды шатастыру жиі кездеседі.
Ұлттық құрылтай – Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган. Оның мүшелері қоғамдық мәселелерді талқылап, ұсыныстар береді, бірақ заң қабылдамайды.
Ал Қазақстан Республикасының Құрылтайы – елдің жоғары заң шығарушы органы. Оның депутаттары заң қабылдап, мемлекеттік бюджетті қарайды, Үкімет жұмысына парламенттік бақылау жүргізеді және елдің саяси-құқықтық дамуына ықпал етеді.
Сондықтан 23 тамызда азаматтар Ұлттық құрылтай мүшелерін емес, заң шығаратын Құрылтай депутаттарын сайлайды.
3. Құрылтай 145 депутаттан тұрады
Жаңа Құрылтайдың құрамына 145 депутат кіреді.
Олардың барлығы біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізімдер арқылы сайланады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі – бес жыл.
Бұл бұрынғы Парламент жүйесінен едәуір ерекшеленеді. Бұған дейін Қазақстан Парламенті Сенат пен Мәжілістен тұратын. Енді заң шығару билігі бір палаталы Құрылтайға шоғырланады.
Бір палаталы жүйенің енгізілуі заң жобаларын қарау рәсімін ықшамдап, қабылданған шешім үшін саяси жауапкершілікті бір органға жүктейді.
4. Сайлаушы жеке кандидатқа емес, партияға дауыс береді
Құрылтай сайлауы толықтай партиялық тізім бойынша өткізіледі.
Яғни сайлау бюллетенінде жекелеген кандидаттардың аты-жөні емес, саяси партиялардың атауы көрсетіледі. Сайлаушы өзі қолдайтын партияны таңдайды.
Әр партия сайлауға дейін өз кандидаттарының тізімін ұсынады. Ал партия Құрылтайдан мандат алған жағдайда, депутаттық орындар сол тізім бойынша бөлінеді.
Партиялық тізімдегі кандидаттардың орналасу тәртібін саяси партиялардың өзі анықтайды.
Сондықтан азаматтардың таңдауы тек белгілі бір тұлғаға емес, партияның бағдарламасына, саяси бағытына және ұсынған командасына берілген дауыс болып саналады.
5. Сайлауға жеті партия қатысады
Орталық сайлау комиссиясы Құрылтай сайлауына қатысатын жеті саяси партияның тізімін тіркеді.
Олар сайлау бюллетенінде мынадай ретпен орналасады:
«Әділет» партиясы;
Жалпыұлттық социал-демократиялық партия;
Қазақстанның «Байтақ» жасылдар партиясы;
Қазақстан Халық партиясы;
«Ауыл» партиясы;
«Ақ жол» Қазақстанның демократиялық партиясы;
Respublica партиясы.
Бюллетеньдегі реттілік жеребе арқылы анықталған.
Бұл рет саяси партиялардың ықпалын немесе сайлаудағы мүмкіндігін білдірмейді. Ол тек бюллетеньде қандай партияның бірінші, қайсысының кейін орналасатынын көрсетеді.
6. 145 орынға 545 кандидат үміткер
Орталық сайлау комиссиясының 2026 жылғы 23 шілдедегі мәліметі бойынша, жеті партияның тізіміне барлығы 545 кандидат енгізілген.
Олар Құрылтайдағы 145 депутаттық мандатқа таласады. Яғни бір депутаттық орынға орта есеппен төртке жуық кандидаттан келеді.
Кандидаттардың 172-сі – әйел, 373-і – ер адам. 35 жасқа дейінгі кандидаттар саны – 74. Үміткерлердің орташа жасы 45,4 жасты құрайды.
Бұл мәліметтер партиялар ұсынған тізімдерге қатысты. Сайлау күні азаматтар 545 адамның арасынан жеке таңдау жасамайды, осы кандидаттарды ұсынған жеті партияның біріне дауыс береді.
7. Депутат болуға қойылатын талаптар бар
Құрылтай депутаты болу үшін кандидат:
Қазақстан Республикасының азаматы болуы;
кемінде 25 жасқа толуы;
ел аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұруы керек.
Бұл талаптарға сәйкес келмейтін азамат партиялық тізімге енгізілген күннің өзінде депутаттыққа тіркеле алмайды.
Депутаттыққа үміткерлердің құжаттарын Орталық сайлау комиссиясы тексереді. Заң бұзушылық немесе талапқа сәйкес келмеу анықталса, кандидатты партиялық тізімнен шығару жөнінде шешім қабылдануы мүмкін.
8. Партиялық тізімнің кемінде 30 пайызы белгілі бір топтардың өкілдерінен тұруы тиіс
Әр партияның кандидаттар тізімінде әйелдердің, жастардың және мүгедектігі бар адамдардың жиынтық үлесі кемінде 30 пайыз болуы керек.
Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, барлық жеті партия бұл талапты орындаған. Тіркелген партиялық тізімдердегі аталған топтардың жиынтық үлесі 43,9 пайызға жеткен.
Бұл норма Құрылтай құрамындағы әлеуметтік және жас ерекшелігі бойынша өкілдікті кеңейтуге бағытталған.
Алайда 30 пайыздық талап сайланған депутаттардың нақты құрамына емес, алдымен партия ұсынған кандидаттар тізіміне қатысты екенін ескерген жөн.
9. Дауыс беру таңғы 07:00-ден кешкі 20:00-ге дейін жалғасады
Сайлау учаскелерінде дауыс беру жергілікті уақыт бойынша сағат 07:00-де басталып, 20:00-де аяқталады.
Сайлаушы бюллетень алу үшін Қазақстан азаматының жеке куәлігін немесе төлқұжатын көрсетуі керек. Әр азамат тек өзі дауыс береді. Басқа адамға өз дауысын беруге немесе өзгенің орнына бюллетень толтыруға тыйым салынады.
Дауыс беру құпия кабинада жүзеге асырылады. Егер азамат денсаулық жағдайына байланысты сайлау учаскесіне келе алмаса, сайлау күні сағат 12:00-ге дейін үйде дауыс беруді ұйымдастыру жөнінде жазбаша өтініш бере алады.
Сайлауға қатысу үшін азаматтың аты-жөні сайлаушылар тізімінде болуы қажет. Тізімдегі деректерді сайлау күніне дейін учаскелік комиссия арқылы тексеруге болады.
10. Толтырылған бюллетеньді суретке түсіруге болмайды
Құрылтай сайлауында енгізілген маңызды талаптардың бірі – толтырылған сайлау бюллетенін фотоға немесе видеоға түсіруге тыйым салынуы.
Сайлаушы өзінің қай партияға дауыс бергенін көрсету үшін бюллетеньді суретке түсіріп, әлеуметтік желіге жариялай алмайды.
Орталық сайлау комиссиясы бұл талап құпия дауыс беру қағидатын, сайлаушының еркін таңдауын және саяси партиялар үшін тең жағдайды қорғауға бағытталғанын түсіндірді.
Сондай-ақ дауыс беру күні және оның алдындағы күні сайлауалды үгіт жүргізуге тыйым салынады. Ал сайлауға дейінгі соңғы бес күнде және дауыс беру күні қоғамдық пікірге жүргізілген сауалнамалардың нәтижелерін, сайлау болжамдарын және партияларды қолдауға арналған онлайн дауыс берулерді жариялауға болмайды.
Құрылтай сайлауының басты ерекшелігі неде?
23 тамыздағы сайлаудың маңызы тек 145 депутаттың таңдалуымен шектелмейді.
Бұл дауыс беру арқылы Қазақстан азаматтары жаңа бір палаталы заң шығарушы органның алғашқы құрамын жасақтайды. Ал Құрылтайдың алғашқы шақырылымы жаңа саяси жүйенің қалай жұмыс істейтінін іс жүзінде көрсетуге тиіс.
Жаңа депутаттар:
елдің заңдарын қабылдайды;
мемлекеттік бюджетті талқылайды;
Үкімет жұмысына бақылау жүргізеді;
азаматтардың мүддесін заң шығару деңгейінде қорғайды;
алдағы бес жылдағы саяси және әлеуметтік реформаларға ықпал етеді.
Сондықтан сайлау бюллетеніндегі таңдау партия атауының тұсына қойылған белгі ғана емес. Ол Құрылтайда қандай саяси күштердің өкілдік ететінін және елдің заң шығару бағытына кімдер ықпал жасайтынын анықтайды.