Мемлекеттің беріктігі тек саяси институттардың қызметімен ғана емес, қоғам мен билік арасындағы сенім деңгейімен де өлшенеді. 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы осы қағиданы жаңа мазмұнмен толықтырды.
Ата Заңда жаңа заң шығарушы орган – Құрылтайға конституциялық мәртебе берілді. Бұл еліміздің саяси жүйесін жаңғыртудағы маңызды қадамдардың бірі болды. Мұндай өзгеріс қоғамдық диалогтың институционалды негізін күшейтіп, халықтың мемлекет ісіне қатысу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Халық билігінің тетігі
Саясаттануда тұрақты мемлекет ұғымы азаматтардың саяси қатысу деңгейі, қоғамдық келісімнің беріктігі және билік институттарының легитимдігі арқылы қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, Конституциядағы Құрылтай институты демократиялы басқарудың жаңа сапалық кезеңін білдіретін маңызды саяси шешім болды.
Құрылтайдың мемлекеттік билік жүйесіндегі орнының нақты айқындалуы Конституцияның негізгі жаңалықтарының бірі болып саналады.
Ата Заңның 4-бабына сәйкес, Қазақстан халқы мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және Егемендіктің иесі болып табылады. Халық өз билігін еркін сайлау мен республикалық референдум арқылы тікелей жүзеге асырады. Сонымен бірге, халық пен мемлекет атынан әрекет ету құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне және Конституцияда белгіленген өкілеттік шегінде Қазақстан Республикасының Құрылтайына тиесілі екені бекітілген. Бұл норма Құрылтайдың заң шығарушы орган ғана емес, конституциялық жүйенің маңызды институтына айналғанын көрсетеді.
Мұндай құқықтық шешімнің саяси мәні зор. Өйткені, қазіргі заманғы демократиялы мемлекеттерде қоғамдық келісімді сақтау тек мемлекеттік аппараттың міндеті емес. Ол үшін қоғамның түрлі әлеуметтік топтарының пікірін жинақтап, ортақ ұстаным қалыптастыратын өкілді институттардың болуы аса маңызды. Құрылтай дәл осындай қызмет атқаратын конституциялық механизм ретінде орнығып отыр.
Сонымен қатар, Конституцияның 3-бабында мемлекеттің қызметінің негізін құрайтын қағидаттардың қатарында қоғамдық диалогты дамыту, жалпыұлттық бірлікті нығайту, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету, жауапты отаншылдықты қалыптастыру сияқты басымдықтардың белгіленуі Құрылтай қызметінің де саяси мазмұнын айқындай түседі.
Өкілді жауапкершілік
Саясаттану тұрғысынан алғанда, Құрылтай мүшесі белгілі бір әлеуметтік топтың ғана емес, тұтас қоғамның мүддесін ескеруге міндетті. Оның басты миссиясы – пікір қайшылығын ушықтыру емес, әртүрлі көзқарастарды тоғыстырып, қоғамдық келісімге негіз болатын ортақ ұстаным қалыптастыру. Сондықтан Құрылтай ең алдымен өкілді жауапкершілік институты ретінде бағаланады.
Өкілді жауапкершіліктің мәні – қоғам сенімін ақтай отырып, қабылданатын шешімдердің заңдылығы мен қоғамдық қолдауын қатар қамтамасыз ету. Бұл тұрғыдан Құрылтай мүшесі тек ұсыныс білдіруші немесе пікір айтушы емес, әртүрлі қоғамдық мүдделердің арасынан ортақ мәміле табуға ұмтылатын саяси өкіл ретінде әрекет етеді. Мұндай ұстаным қабылданатын шешімдердің өміршеңдігін арттырып, олардың қоғам тарапынан қолдау табуына мүмкіндік береді.
2026 жылғы Конституцияның рухы да осы қағидаттарға негізделген. Ата Заңда қоғамдық диалогты дамыту, жалпыұлттық бірлікті нығайту және заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету мемлекеттің қызметінің негіз қалаушы қағидаттары ретінде белгіленген. Осы мақсаттарға қол жеткізуде Құрылтай қоғам мен мемлекет арасындағы өзара сенім мен тұрақты диалогтың тиімді тетігіне айналуға тиіс. Мұндай жауапкершілік Құрылтай мүшелеріне қойылатын талаптарды да айқындайды. Өкілді органның тиімділігі оның құрамының кәсібилігіне, жеке беделіне, қоғамдық тәжірибесіне және елдік мүддені жеке мүддеден жоғары қоя білуіне тікелей байланысты. Сондай-ақ, Құрылтай мүшесі түрлі әлеуметтік топтардың пікірін тыңдап, оларды үйлестіре алатын саяси мәдениетке ие болуы қажет.
Әлемдегі саяси тәжірибе көрсеткендей, азаматтардың шешім қабылдау үдерісіне қатысуы артқан сайын мемлекеттік институттарға деген сенім де жоғарылайды. Сондықтан Құрылтайдың тиімді қызметі саяси тұрақтылықты сақтауға ғана емес, азаматтық жауапкершілікті күшейтуге, халық пен билік арасындағы байланысты нығайтуға да ықпал етеді.
Қорытындылай айтқанда, Конституцияда Құрылтайдың мәртебесінің бекітілуі Қазақстандағы саяси институттардың эволюциялық дамуының заңды жалғасы. Бұл институт қоғамдық пікірді мемлекеттік басқару жүйесіне енгізетін маңызды арна ретінде қызмет етеді.
Алдағы Құрылтай сайлауы тек жаңа құрамды қалыптастыру науқаны емес, Конституцияда бекітілген қоғамдық диалог, жауапты өкілдік және жалпыұлттық бірлік қағидаттарын іс жүзінде жүзеге асырудың маңызды кезеңі болмақ.
Пердехан ШӘМШИЕВ,
сарапшы