Кинотану - кино теориясы мен тарихын зерттеуді қамтитын ерекше сала. Бұл бағыттағы мамандардың еңбегі академиялық ізденіс пен ғылыми талдауға, сондай-ақ публицистикалық ой толғамдарға ұласып жатады. Ал 20-26 қыркүйек аралығында өткен IV Алматы халықаралық кинотанушылар мен киносыншылар форумы аталмыш мамандар үшін ой алмасудың кең алаңына айналды. Форум барысында ТМД елдерінен келген беделді тұлғалар өздерінің авторлық дәрістерін өткізіп, тәрбиелік әрі танымдық маңызы зор жұмыстар атқарды.
Осы маңызды іс-шара аясында «Қазіргі мәдени кеңістіктегі кинотану саласының орны мен маңызы қандай?» деген сауалдың тууы заңдылық. Бұл сұрақтың жауабын табу мақсатында біз отандық, қырғызстандық, ресейлік және әзербайжандық кинотанушылармен сұхбаттасып, олардың ой-пікірлерін жинадық.
Молдияр Ергебеков, Кинотанушы, өнертану докторы (Қазақстан)
Қазіргі мәдени кеңістікте, әсіресе кино саласында, коммуникация мен жаңа технологиялардың қарқынды дамуы үлкен серпіліс әкелді. Бүгінде фильм түсіру бұрынғыға қарағанда әлдеқайда қолжетімді болып көрінеді. Қаржылық тұрғыдан да арзан сияқты әсер қалдырғанымен, ең бастысы - бұл үдерістің ауқымы кеңейді. Енді фильм тек кәсіби студиялардың емес, әуесқой режиссерлердің де қолынан шыға бастады.
Алайда фильм түсіру мен оны көру жеткіліксіз. Ең маңыздысы - сол фильмнің не жайында екенін, оның қалай және қандай мақсатпен түсірілгенін түсіну. Бұл тұста бізге көмекке келетін сала - кинотану. Кинотану тек фильмді талдау ғана емес, оның мәдени, әлеуметтік және технологиялық маңызын ашып көрсетуге бағытталған ғылым.
Сондықтан киноны қабылдау мәдениетін, яғни көрерменнің фильмді түсіну қабілетін дамыту қажет. Бұл «perceptiom» - қабылдау кезеңі - көркем туындының қоғаммен байланысын қалыптастыратын маңызды сәт.
Қазіргі таңда кино әлемі сан қырлы әрі алуан түрлі. Сол секілді кинотану саласы да кеңейіп, жаңа бағыттармен толықуы керек. Біз тек фильм өндірісін ғана емес, оны зерттейтін, талдайтын, түсіндіретін мамандарды да көбейтуіміз қажет. Ол үшін кинотану саласында білім берудің мазмұнын жаңартып, бағдарламалардың сапасын арттыру - уақыт талабы деп есептеймін.
Султан Усувалиев, Кинотанушы, өнертану кандидаты (Қырғызстан)
Кинотану саласының маңызы туралы сөз қозғау - бүгінгі мәдени кеңістікте аса өзекті мәселе. Мысалы, Қырғызстандағы жағдайға көз жүгіртсек, кәсіби кинотанушылардың саны өте аз. Олардың қатарында отыз жылдан астам тәжірибесі бар Гульбара Толомушова және мен ғана бармыз деуге болады. Ал Қазақстанда бұл сала әлдеқайда жүйелі дамып келеді. Мұнда белгілі ғалым, кинотанушы Гүлнар Әбікеева негізін қалаған киносыншылар ассоциациясы табысты жұмыс істейді. Бүгінде оның құрамында 29 мүшесі бар, бұл өз кезегінде кәсіби қауымдастықтың қалыптасқанын көрсететін айқын белгі.
Дегенмен, кинотанудың түпкі мәні неде? Ең алдымен, ол - кино өнерінің жылнамасын сақтау және зерделеу. Кино тарихын зерттеу арқылы біз қоғамдағы мәдени, әлеуметтік, рухани өзгерістерді түсінеміз. Кинотанушының басты міндеті - фильмді тек жақсы не жаман деп бағалау емес, оның көркемдік табиғатын, құрылымын, идеялық мазмұнын терең талдау.
Кинотану - объективті көзқарас қалыптастырудың, кинопроцестің бағыт-бағдарын айқындаудың маңызды құралы. Өкінішке қарай, бізде киноны академиялық ғылым ретінде зерттейтін орталықтар мен сыншылар қауымы әлі де жеткіліксіз. Сол себепті кинотанушылар еңбегіне деген қызығушылық та баяу қалыптасып келеді.
Соған қарамастан, мен бұл саланың болашағына сенемін. Кинотану -уақыт өте келе өз құндылығы айқындалатын ғылым. Себебі кино арқылы біз өз дәуіріміздің рухын, мәдениетіміздің өсу жолын және қоғамның көркем жадын сақтаймыз. Уақыты келгенде біздің еңбектеріміз болашақ ұрпаққа бағыт-бағдар болып, сол кезеңнің рухани айнасына айналатынына кәміл сенемін.
Евгений Майзель, Киносыншы, кинотанушы, «Искусство кино» журналының авторы мен редакторы (Ресей)
Бүгінгі кинотану саласы көбіне өткен ғасырдың фильмдеріне сүйенеді. Алайда, қазіргі заманның мәселелерін зерттеуге ден қойған ғалымдар да баршылық. Дегенмен кинотанудың ғылыми сала ретіндегі маңызы жиі назардан тыс қалып жатады. Теориялық білім екінші орынға ысырылып, тәжірибе мен интуицияға ғана иек арту үрдіске айналғандай.
Менің ойымша, егер жас кинематографистер киносыншылар мен кинотанушылардың еңбектеріне назар аудармаса, өз даму жолында көптеген мүмкіндікті жоғалтып алуы ықтимал. Себебі теориясыз ізденіс - бағытсыз қозғалыс іспетті. Бір қателікті қайта-қайта қайталау қаупі де содан туындайды.
Сондықтан да, режиссер мен сценарист үшін теорияны зерттеу - өз кәсібін терең ұғынудың алғашқы баспалдағы. Теорияның көмегімен адам тек өз түйсігі мен тәжірибесіне сүйеніп байқамайтын, өнердің ішкі механизмдерін ашады. Кино өнерін теориялық тұрғыдан зерттеу арқылы көкжиек кеңейіп, шығармашылық түйсік тереңдей түседі.
Өнерде дара күш жеткіліксіз. Шынайы жаңалық пен сапалы нәтиже тек адамзаттың жинаған білімін меңгеру арқылы келеді.
Кинотану - кинематографтың табиғатын, оның заңдылықтары мен көркемдік принциптерін айқындайтын ғылым. Бүгінгі мәдени кеңістіктегі кинотанудың рөлі ерекше: ол режиссерлер мен сценаристерге бейненің тілі арқылы көрерменмен сырласудың жолын үйретеді. Киноның қалай жұмыс істейтінін түсіну - шынайы өнердің бастауы.
Инна Смаилова, Киносыншы, өнертану кандидаты, FIPRESCI мүшесі (Қазақстан)
Менің ойымша, кинотану мен кино сыны – кинематографтың барлық қозғалысын біріктіріп, оның ішкі мәнін айқындайтын, көркем ойды жинақтайтын үрдістер. Бүгінгі таңда қазақстандық киноның жан-жақты дамуының ортасында кинотану саласының маңызы ерекше. Ол заманауи мәдени кеңістікте не болып жатқанын түсінуге, режиссерлік ойлаудың қыр-сырын ашуға, қазақ киносының жаңа тенденцияларын саралауға мүмкіндік береді.
Қазір «режиссер», «қазақ киносы» секілді ұғымдарды қайта қарау қажеттігі туындап отыр. Бұл ұғымдарды ұлттық мәдениет контекстінде түсіндіру - уақыт талабы. Заманауи қазақ мәдениетінің өткенмен тоғысуы экранда ерекше сипатта көрініс табуда, ал осы үдерісті терең талдау - кинотанушының басты міндеті. Тарихи және мұрағаттық деректермен жұмыс істеу де айрықша маңызды, себебі онсыз отандық киноның эволюциясын толық ашу мүмкін емес.
Кинотану тек теориялық ізденіс пен мәтін жазудан тұрмайды. Бүгінде кинотанушы бейнемен, кадрмен, визуалды тілмен сөйлей білуі тиіс. Бұл - уақытпен бірге өзгерген кәсіби болмыстың жаңа көрінісі. Сондықтан мен жас кинотанушылардың осы бағытта еркін ойлап, бейнелі ойды зерттеу мен талдауда жаңа әдістерді игеруіне үлкен үміт артамын.
Гульбара Толомушова, Кинотанушы, NETPAC пен FIPRESCI мүшесі (Қырғызстан)
КСРО ыдырағаннан кейін Қырғызстанда жас маман ретінде жалғыз қалып едім. Аға буын әріптестерімнің бірі зейнетке кетіп, бірі шетелге қоныс аударды. Ал мен өз елімнің ұлттық киносын зерттеуге ден қойдым. Ол 1990-шы жылдар еді - бәрі мүлде басқаша болатын. Фильмдерді VHS-кассеталарға жазып, пошта арқылы жіберіп, жауапты апталап күтетінбіз. Техника да, жағдай да шектеулі болса да, ол кезеңді энтузиазм мен сенімнің уақыты деп атар едім. Сол жылдары барлығымыздың арманы бір - режиссер болу еді.
Бүгінде жағдай өзгерді. Кинотану мамандығы танылып, жастардың назарын өзіне аудара бастады. Қазір олар бұл саланың қаншалықты қызықты әрі болашағы бар екенін түсініп келеді. Публикациялар мен сұхбаттар, фестивальдер мен марапаттар - мұның бәрі жас буынға шабыт беріп, оларды жаңа ізденістерге жетелейді. Кинотану - мәдени өмірдің ортасында болуға, кино арқылы қоғамның тамырын сезінуге мүмкіндік береді.
Қазір мен бірнеше фестивальдерде қатар жұмыс істеймін. Бұл фильмге деген білім мен шексіз құмарлықты талап ететін, тоқтаусыз жүретін жұмыс. Студент кезімде теледидарда өндірістік тәжірибеден өттім. Сол кезде бір редактор маған қырғыз киносы туралы бағдарлама дайындауды ұсынды. Кейін, Академияны тәмамдаған соң, маған:
«Қырғыз анимациясының тарихын ешкім жазған жоқ, осы тақырыпты зерттеп көрсең қайтеді?» - деді.
Сол сәт менің өмірімдегі жаңа бетбұрыс болды. Архивтерді ақтарып, сирек материалдарды жинадым, деректерді талдап, зерттеу жұмысын жаздым. Уақыт өте келе, менің еңбегім халықаралық деңгейде мойындалды. Араға он бес жыл салып, ол «Дүниежүзілік анимация тарихы» атты үш томдық жинаққа енді.
Биыл Қырғызстанда тұңғыш рет «ToonDook» атты анимациялық кинофестиваль өтті. Маған осы фестиваль аясында қырғыз анимациясының тарихына арналған бір сағаттық бағдарлама әзірлеу тапсырылды. Анимация саласының ардагерлерін шақырып, олардың фильмдерін көрсеттік, бірге пікірталас өткіздік. Бұл мен үшін ерекше сәт болды. Себебі кезінде шағын курстық жұмыс ретінде басталған дүнием бүгінде ұлттық мәдени мұраның бір бөлшегіне айналды.
Өз жолыма көз жүгіртсем, кинотану жай ғана теориялық ғылым емес екенін анық түсінемін. Ол - тірі мәдениетпен, адам жадымен, уақыттың ізімен жұмыс істеу өнері.
Жазгуль Ибраимова, Киносыншы (Қырғызстан)
Бұл шынымен де орынды сұрақ. Кинотанудың маңызы орасан, өйткені бүгінгі кино кеңістігінде болып жатқан үдерістерді түсіну - мәдени дамудың ажырамас бөлігі.
Дегенмен мәселе кинотанудың өзі қандай жағдайда дамып жатқанына келіп тіреледі. Мысалы, Қырғызстанда әлі күнге дейін кино сыны мен кинотануға арналған тұрақты оқу жүйесі қалыптасқан жоқ. Арнайы мектептің болмауы да сезіледі. Сол себепті кәсіби деңгейде кино зерттеумен айналысатын мамандар өте аз. Әсіресе бұл салада академиялық дайындықтан өткен зерттеушілердің жетіспеуі айқын байқалады.
Кинотанудың мәнін мен ұрпақтар сабақтастығымен салыстырар едім. Себебі кино - өз дәуірінің көркем айнасы. Ол уақыттың үнін, қоғамның тынысын, адамның тағдырын, ұлттың мәдени жадын дәл әрі әсерлі түрде жеткізетін өнер. Басқа ешбір өнер түрі заманды дәл осылай бейнелеп, сол қалпында сақтай алмайды.
Осы тұрғыдан алғанда, кинотану - уақыттың бейнесін талдап, түсіндіріп, оны сақтап қалуға бағытталған ерекше ғылым. Егер фильмдерге ғылыми және сыни тұрғыда көз жүгіртпесек, олар тек сөреде шаң басып жатқан материалға айналып, өз өмірін жалғастыра алмай қалар еді.
Кинотану фильмге жаңа тыныс береді. Ол экрандық туындыны мәдени құжатқа айналдырып, дәуір мен адамды танудың қайнар көзіне жеткізеді. Сондықтан оның қазіргі мәдени кеңістіктегі рөлі айрықша. Қалай десек те, кинотану бүгін жасалған туындылар арқылы ертеңгі ұрпаққа жететін рухани жады мен мәдени тәжірибені сақтап қалудың жолы болып келеді.
Айгюн Асланова, Кинотанушы (Әзербайжан)
Меніңше, кинотанудың маңызы әлдеқашан дәлелденген. Бұл құбылысты біз француздың «Жаңа толқыны», итальяндық неореализм немесе өзге де кино ағымдарының дәуірінен айқын байқай аламыз. Тіпті британ киносының «ашулы жас жігіттері» сахнаға шыққан тұста да, осы қозғалыстардың түп-тамыры кино сыны мен кинотанудан бастау алғаны анық көрінеді. Кинематограф тарихын түбегейлі өзгерткен тұлғалар дәл осы сын мен зерттеу ортасынан шықты. Мысалы, Франсуа Трюффо мен Жан-Люк Годар тек режиссер ғана емес, киноны түсіну мен зерделеудің жаңа парадигмасын қалыптастырған тұлғалар еді. Олар экрандық тілді зерттеп, бейнелеу мүмкіндіктерін кеңейтіп, кино өнерінің болашақ бағытын болжауға талпынды.
Сондықтан кинотанудың рөлі айқын: ол киноның артында үнсіз бақылаушы болып қалмайды, қайта оның даму жолын айқындап, болашағын қалыптастырады. Ғылыми зерттеулер, сыни мақалалар мен талдаулар – киноның қай арнаға бет алып бара жатқанын, алдағы уақытта қандай пішінге ене алатынын түсінуге мүмкіндік береді.
Қазіргі заман мәдениетінде кинотану ерекше орын алады. Бұл сала тек фильмдер туралы талдау жасаумен шектелмей, қоғамның рухани бет-бейнесін, көркемдік даму деңгейін, эстетикалық талғамын айқындайтын маңызды құралға айналып отыр. Кинотанушының еңбегі режиссердің ойымен, көрерменнің қабылдауымен, уақыттың үнімен тығыз байланысты. Сол себепті кинотану - өнер мен ғылымның, ой мен сезімнің тоғысқан кеңістігі.
Форум аясында түрлі елден келген мамандардың ой-пікірлері осының дәлелі іспетті. Олар киноны тек мәдени өнім ретінде емес, ұлттың дүниетанымын, қоғамның қозғалысын, тарихтың ізі мен болашақтың бағдарын бейнелейтін күрделі құбылыс ретінде қарастырады. Қазіргі кезде цифрлық технологиялар мен жаһандану үрдісі киноөнердің жаңа мүмкіндіктерін ашып, сонымен қатар оның мазмұндық сапасына үлкен сын қойып отыр. Осындай жағдайда кинотанудың маңызы одан әрі арта түседі, себебі ол киноны тек көркемдік тұрғыда емес, әлеуметтік, философиялық, тіпті этикалық тұрғыда түсіндіруге ұмтылады. Әрбір фильмді зерттеу арқылы біз өз уақытымыздың рухын, қоғамның ойлау мәдениетін және көрерменнің ішкі әлемін танып білеміз.
Бүгінде киноны көру мәдениеті мен оны түсіну мәдениеті қатар дамуы қажет. Кинотану осы екі бағыттың арасындағы көпір қызметін атқарады. Ол режиссердің көркемдік ойын көрерменге жеткізудің, ал көрерменнің қабылдауын тереңдетудің тетігі болып табылады. Кинотану арқылы біз ұлттық кинематографияның даму жолын саралап қана қоймай, оның әлемдік кино үдерісіндегі орнын айқындай аламыз. Бұл сала - рухани жаңғырудың, мәдени тәуелсіздіктің және ұлттық бірегейліктің ажырамас бөлігі. Сол себепті кинотанудың дамуы елдің мәдени өрісін кеңейтіп, жаңа шығармашылық ұрпақтың қалыптасуына жол ашады. Кино туралы ой айту - болашақ туралы ой айту, ал кинотану сол болашаққа бастайтын зияткерлік бағыт болып қала бермек.