Құрылтай дегенде бүгінде көпшілік мемлекеттік маңызы бар мәселелер талқыланатын үлкен жиынды елестетеді. Алайда бұл ұғымның тарихы қазіргі Қазақстанмен де, Қазақ хандығы құрылған XV ғасырмен де шектелмейді. Құрылтай дәстүрінің тамыры одан әлдеқайда тереңде – Еуразия даласында өмір сүрген көне көшпелі мемлекеттердің басқару жүйесінде жатыр.
Сондықтан «Қазақ халқында Құрылтай қашан құрылды?» деген сұраққа нақты бір жылды айтып жауап беру қиын. Құрылтай бір күнде құрылған мекеме емес. Ол көшпелі қоғамдағы кеңесу, ортақ шешім қабылдау және билеушіні мойындау дәстүрінің ғасырлар бойы қалыптасқан түрі.
Тарихи деректерге сүйенсек, Құрылтайдың саяси институт ретінде айқын көріне бастаған кезеңі – XII–XIII ғасырлар. Ал қазақ даласындағы Құрылтай дәстүрі түркі және моңғол мемлекеттерінің саяси мәдениеті арқылы Қазақ хандығына жалғасты. Толығырақ aqshamnews.kz материалында.
Құрылтай сөзінің мағынасы қандай?
«Құрылтай» сөзі түркі-моңғол халықтарына ортақ тарихи ұғым саналады. Ол «құрылу», «жиналу», «бас қосу», «кеңесу» мағыналарына жақын.
Көшпелі мемлекеттерде хан мемлекетті жалғыз өзі басқарғанымен, ел тағдырына қатысты аса маңызды мәселелерді өз бетінше шеше бермеген. Соғыс жариялау, бітімге келу, жаңа билеушіні сайлау, әскерді ұйымдастыру, жайылым мен көш жолдарын белгілеу тәрізді мәселелер ақсүйектердің, ру-тайпа басшыларының және әскери қолбасшылардың қатысуымен талқыланған.
Яғни Құрылтай қазіргі парламенттің дәлме-дәл баламасы болмаған. Бірақ ол көшпелі қоғамдағы ортақ шешім қабылдау тетігінің қызметін атқарды.
Оған кез келген адам қатыса алмаған. Жиынға негізінен:
хан әулетінің өкілдері;
сұлтандар;
ру және тайпа басшылары;
бектер;
билер;
батырлар;
әскери қолбасшылар;
ықпалды ақсақалдар қатысқан.
Құрылтайда қабылданған шешім бүкіл елге ортақ саяси ұстаным ретінде танылған. Сондықтан жиын билеушінің беделін нығайтып қана қоймай, түрлі рулар мен тайпалардың келісімін қамтамасыз еткен.
Құрылтай дәстүрі Шыңғыс ханға дейін де болған
Құрылтай ұғымы көбіне Шыңғыс ханның атымен байланыстырылады. Алайда халықтың маңызды мәселені кеңес арқылы шешу дәстүрі Шыңғыс ханнан бұрынғы түркі және дала мемлекеттерінде де болған.
Ежелгі түркі қоғамында қағандар әскери және саяси ақсүйектермен кеңескен. Тайпа басшыларының пікірі ескеріліп, соғыс пен бейбітшілік мәселелері ортақ талқылауға салынған. Кейін бұл дәстүр моңғол дәуірінде анағұрлым жүйеленген саяси институтқа айналды.
Кембридж университетінің зерттеулерінде Моңғол империясының басқару жүйесі бұрынғы дала мемлекеттерінен қалған саяси және әскери дәстүрлерге сүйенгені айтылады. Кейін бұл институттарды Шыңғыс хан ұрпақтары басқарған мемлекеттер дамытып, өзгертіп отырған.
Демек, Құрылтайды белгілі бір адамның ойлап тапқан жаңалығы деп қарастыру дұрыс емес. Ол көшпелі қоғамның өмір салты мен мемлекеттік құрылымынан туындаған кеңесу дәстүрі еді.
1206 жыл: Құрылтай тарихындағы бетбұрыс
Құрылтай тарихындағы ең белгілі оқиғалардың бірі 1206 жылы өтті.
Сол жылы Онон немесе Керулен өзені маңында өткен үлкен жиында Темүжін дала тайпаларының жоғарғы билеушісі болып жарияланып, Шыңғыс хан атағын алды. Бұл Құрылтай Моңғол империясының саяси тұрғыдан құрылғанын білдіретін маңызды оқиғаға айналды.
1206 жылғы жиында Шыңғыс ханның билігі заңдастырылып қана қойған жоқ. Жаңа мемлекеттің әскери құрылымы, басқару тәртібі және алдағы саяси бағыттары белгіленді. Кембридж университетінің дерегінде бұл Құрылтай Шыңғыс ханның шығыс даладағы билігін бекітіп, жаңа әскери және дипломатиялық бастамалардың бағытын айқындағаны көрсетіледі.
Осы оқиғадан кейін Құрылтай Моңғол империясының жоғарғы саяси тетіктерінің біріне айналды.
Шыңғыс хан қайтыс болған соң жаңа ұлы ханды бекіту үшін де Құрылтай шақырылған. Мысалы, Шыңғыс ханның мұрагері Үгедейді билеуші ретінде бекіткен жиын оның таққа отыруына саяси заңдылық берген.
Бұл жерде маңызды бір ерекшелік бар: хан тағына үміткер Шыңғыс хан әулетінен шығуға тиіс болғанымен, оның билігі Құрылтайда мойындалмайынша толық заңды санала бермеген.
Осылайша Құрылтай билікті мұрагерлікпен беру мен ақсүйектердің келісімін ұштастыратын институт болды.
Құрылтай қазақ даласына қалай келді?
Қазақ даласындағы Құрылтай дәстүрін Моңғол империясының тарихынан бөліп қарастыру мүмкін емес.
XIII ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан аумағының басым бөлігі Жошы ұлысының құрамына енді. Жошы ұлысы кейін Алтын Орда деп аталатын ірі мемлекетке айналып, қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына зор ықпал етті.
Моңғол империясында орныққан басқару дәстүрлері Жошы ұлысында, одан кейін Ақ Ордада, Әбілхайыр хандығында және Қазақ хандығында жалғасты. Ғалымдар Моңғол империясының саяси институттары кейінгі Шыңғыс әулеті билеген мемлекеттерге, сондай-ақ одан кейін құрылған дала империяларына ықпал еткенін атап өтеді.
Қазақ хандығы XV ғасырдың ортасында құрылғанымен, оның саяси жүйесі бос жерде пайда болған жоқ. Ол үйсін, қаңлы, Түрік қағанаттары, қыпшақ бірлестігі, Жошы ұлысы, Ақ Орда және басқа дала мемлекеттерінен жалғасқан мемлекеттілік дәстүрлеріне сүйенді.
Сондықтан Қазақ хандығындағы Құрылтай да көне түркілік кеңес дәстүрі мен Шыңғыс хан дәуірінде қалыптасқан саяси тәжірибенің жалғасы болды.
Қазақ хандығында Құрылтай қандай қызмет атқарды?
Қазақ хандығының алғашқы хандары Керей мен Жәнібек XV ғасырдың ортасында дербес хандықтың негізін қалады. Қазақ хандығының құрылуы қазақ тайпаларын бір саяси бірлестікке топтастырып, этникалық аумақты біріктіру үдерісін күшейтті.
Қазақ хандығы дәуірінде хан жоғарғы билеуші саналды. Бірақ елдің ішкі және сыртқы жағдайына қатысты маңызды шешімдер беделді сұлтандармен, билермен, батырлармен және ру басшыларымен кеңесу арқылы қабылданған.
Құрылтайларда:
жаңа ханды мойындау;
сыртқы жауға қарсы әскер жинау;
соғыс немесе бітім мәселесін шешу;
үш жүздің күшін біріктіру;
жер мен қоныс мәселесін талқылау;
ішкі алауыздықты тоқтату;
ортақ әскери басшыны таңдау секілді мәселелер қаралған.
Қазақ қоғамында Құрылтайдан бөлек хан кеңесі мен билер кеңесі де жұмыс істеген. Кей жағдайларда бұл кеңестердің қызметі өзара жақын болды. Ал бүкіл елге ортақ қауіп төнгенде немесе ерекше саяси шешім қажет болғанда ірі Құрылтай шақырылған.
Мәртөбе, Күлтөбе және Ордабасы сияқты жерлер қазақтың саяси кеңес өткізген тарихи орындары ретінде белгілі. Бұл жерлерде хандар, билер мен ел ағалары бас қосып, заң, ел бірлігі және сыртқы қауіпке қарсы әрекет ету мәселелерін талқылаған.
Құрылтай хан билігін шектеді ме?
Қазақ қоғамындағы хан билігі абсолютті болған жоқ.
Ханның беделі оның шыққан тегіне ғана емес, ру-тайпа басшыларының, билердің, батырлардың және халықтың қолдауына да тәуелді еді. Егер хан елдің мүддесіне қайшы әрекет етсе немесе ықпалды топтардың қолдауынан айырылса, оның билігі әлсірейтін.
Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай ханның билігін белгілі бір дәрежеде қоғамдық келісіммен байланыстырып отырды.
Дегенмен оны қазіргі демократиялық сайлаумен теңестіруге болмайды. Құрылтайда бүкіл халық тікелей дауыс бермеген. Негізгі шешімді қоғамдағы ықпалды саяси және әскери топтар қабылдаған.
Соған қарамастан, көшпелі қоғам жағдайында Құрылтай маңызды тепе-теңдік тетігі қызметін атқарды. Хан өз шешімін басқа ықпалды топтарға түсіндіріп, олардың қолдауын алуға мәжбүр болды.
Ордабасы Құрылтайы: ел тағдырын шешкен жиын
Қазақ тарихындағы ең белгілі Құрылтайлардың бірі – 1726 жылы өткен Ордабасы жиыны.
Оған дейін қазақ даласы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталған ауыр апатты бастан өткерді. Жоңғар шапқыншылығы салдарынан халық босып, елдің бірлігіне және мемлекеттің болашағына қатер төнді.
Осындай қиын кезеңде үш жүздің хандары, сұлтандары, билері мен батырлары Ордабасыда бас қосты. Жиынның басты мақсаты – руаралық және жүзаралық келіспеушілікті уақытша тоқтатып, жоңғарларға қарсы ортақ қол құру еді.
E-history.kz дерегінде 1726 жылдың күзінде Бадам өзені маңындағы Ордабасыда үш жүздің өкілдері жиналып, жауға қарсы күш біріктіру туралы шешім қабылдағаны жазылған.
Құрылтайда Әбілқайыр хан біріккен қазақ қолының бас қолбасшысы болып таңдалды. Үш жүздің жасақтары бір орталыққа бағындырылып, жауға бірлесіп тойтарыс беру туралы келісім жасалды.
Ордабасы Құрылтайының маңызы – қазақ қоғамындағы саяси алауыздықты уақытша тоқтатып, бүкіл халықтың күшін ортақ мақсатқа жұмылдыруында.
Осы бірліктің нәтижесінде қазақ жасақтары Бұланты-Білеуті шайқасында жоңғарларға ауыр соққы берді. Бұл жеңіс халықтың рухын көтеріп, кейінгі азаттық күресіне жол ашты.
Жасанды интеллект арқылы жасалған сурет
Құрылтай неге үнемі шақырылмаған?
Құрылтай тұрақты жұмыс істейтін мекеме болған жоқ. Оның ғимараты, күнделікті аппараты немесе алдын ала бекітілген жұмыс кестесі болмаған.
Жиын ел өмірінде ерекше жағдай туған кезде шақырылды. Мысалы:
жаңа хан сайлау қажет болғанда;
сырттан қауіп төнгенде;
ірі әскери жорық басталарда;
мемлекет ішінде алауыздық күшейгенде;
бірнеше ру немесе жүздің мүддесін келісу керек болғанда.
Көшпелі өмір салты жағдайында елдің әр түкпіріндегі ру басшылары мен әскербасыларды бір жерге жинау оңай болмаған. Сондықтан Құрылтайдың өтуі мемлекеттік маңызы бар оқиға саналған.
Жиынға келу – белгілі бір саяси шешімді қолдаудың белгісі болса, Құрылтайға қатыспау немесе кешігіп келу кейде қабылданған шешімді мойындамаудың көрінісі ретінде бағаланған.
«Құрылтайды қазақтар құрған» деу дұрыс па?
Құрылтайды тек қазақ халқына ғана тән институт деп айту тарихи тұрғыдан дәл емес.
Ол түркі және моңғол халықтарының ортақ дала мәдениетінде қалыптасқан. Қазақ халқы осы саяси дәстүрді өзінің мемлекеттілік жүйесіне бейімдеп, бірнеше ғасыр бойы қолданды.
Сондықтан Құрылтай:
түп-тамыры жағынан – көне дала халықтарына ортақ;
саяси институт ретінде – түркі-моңғол мемлекеттерінде дамыған;
Қазақ хандығында – ұлттық мемлекеттілік дәстүрінің бір бөлігіне айналған құбылыс.
Қазақ қоғамы Құрылтайға өзіндік мазмұн берді. Жиындарда тек Шыңғыс әулетінің өкілдері ғана емес, билер, батырлар, ақсақалдар мен ру басшылары да ықпалды рөл атқарды.
Осының арқасында Құрылтай қазақтың «кеңесіп пішкен тон келте болмас» деген ұстанымымен үндесетін саяси дәстүрге айналды.
Сонымен Құрылтай қашан құрылған?
Құрылтайдың нақты құрылған жылын атау мүмкін емес.
Оның негізі Шыңғыс ханнан бұрынғы түркі және көшпелі халықтардың кеңесу дәстүрінде жатыр. Ал Құрылтайдың мемлекеттік биліктің ресми саяси тетігі ретінде кеңінен танылған кезеңі – XIII ғасырдың басы.
1206 жылғы ұлы Құрылтайда Темүжіннің Шыңғыс хан болып жариялануы бұл институтты Еуразия тарихындағы аса маңызды саяси жүйелердің біріне айналдырды.
Кейін бұл дәстүр Жошы ұлысы мен Алтын Орда арқылы қазақ даласына орнығып, XV ғасырда құрылған Қазақ хандығының басқару мәдениетіне енді.
Ал қазақ тарихындағы Құрылтайдың ең жарқын үлгілерінің бірі – 1726 жылғы Ордабасы жиыны. Онда үш жүздің өкілдері елдің тәуелсіздігін қорғау үшін күш біріктірді.
Демек, Құрылтай бір күнде пайда болған мекеме емес. Ол – көне даладағы кеңесу мәдениетінен басталып, Шыңғыс хан дәуірінде саяси институтқа айналған, ал Қазақ хандығы тұсында елдік шешім қабылдаудың маңызды тетігі болып жалғасқан сан ғасырлық дәстүр.