Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасын мемлекеттің ішкі және сыртқы даму жағдайларының өзгеруіне бейімделуге бағытталған жүйелі саяси-құқықтық қадам ретінде қарастыру қажет. Ұсынылып отырған өзгерістер өз ауқымы мен мазмұны жағынан қолданыстағы Негізгі заңға енгізілетін әдеттегі түзетулер шеңберінен шығып, елдің институционалдық дамуының жаңартылған моделін қалыптастыруды көздейді.
Халықаралық қатынастар тұрғысынан алғанда, мұндай ауқымды конституциялық реформалар бұрынғы басқару үлгісінің шектеулерін айқын сезінген және ұзақ мерзімді жаһандық үрдістерге алдын ала бейімделуге ұмтылатын мемлекеттерге тән. Осы тұрғыда Қазақстан саяси тұрақтылықты, қоғамдық келісімді және адами капиталды дамытуға негізделген неғұрлым тұрақты әрі икемді мемлекеттік жүйені қалыптастыру бағытын таңдағанын аңғартады.
Жоба мазмұнындағы негізгі қағидалардың бірі адамның құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде бекіту болып табылады. Халықаралық тәжірибеде бұл өлшем саяси жүйенің институционалдық кемелдігін және болжамдылығын айқындайтын басты индикаторлардың бірі саналады. Қазақстанның сыртқы серіктестері үшін мұндай ұстаным заманауи құқықтық мемлекет стандарттарымен үйлесетін нормативтік негізді нығайтуға бағытталғанын көрсетеді. Бұл өз кезегінде халықаралық сенімге, инвестициялық ахуалға және көпжақты ынтымақтастықтың дамуына тікелей ықпал етеді.
Сонымен қатар білім беру, ғылым, мәдениет және инновациялар саласына стратегиялық басымдық берілуі ерекше маңызға ие. Жаһандық деңгейде білім мен технология үшін бәсеке күшейіп отырған жағдайда адами капиталға жүйелі түрде инвестиция салатын мемлекеттер ұзақ мерзімді артықшылықтарға қол жеткізеді. Бұл бағыттың Конституция деңгейінде бекітілуі Қазақстанның дамуын қысқа мерзімді экономикалық конъюнктураға тәуелді етпей, стратегиялық арнада орнықтыруға деген ұмтылысты білдіреді.
Саяси жүйенің институционалдық жаңғыруы да назар аударуға тұрарлық. Бір палаталы Парламент - Құрылтайдың құрылуы, пропорционалды сайлау жүйесіне көшу, Вице-Президент институтының енгізілуі және Қазақстан Халық Кеңесінің жалпыұлттық консультативтік алаң ретінде қалыптастырылуы саяси өкілдік пен қоғамдық диалог тетіктерін жетілдіруге бағытталған. Салыстырмалы тұрғыдан алғанда, бұл шешімдер мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси үдеріске қатысуын кеңейту арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге талпыныс ретінде қарастырылады.
Жобада азаматтардың цифрлық ортадағы құқықтарын қорғауға арналған нормалардың енгізілуі де уақтылы әрі өзекті қадам болып табылады. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің жаһандық ауқымда қарқынды дамуы жағдайында мұндай нормалар көптеген елдердің конституциялық тәжірибесінде әлі де сирек кездеседі. Осы тұрғыдан алғанда бұл бағыт алдағы қоғамдық қатынастарды құқықтық тұрғыдан реттеуге бағытталғанын көрсетеді.
Реформаны әзірлеу үдерісінің өзі де айрықша мәнге ие. Сарапшылардың, қоғамдық институттардың және азаматтардың кеңінен тартылуы, сондай-ақ соңғы шешімді бүкілхалықтық референдум арқылы қабылдау халықаралық деңгейде мойындалған легитимация қағидаттарына сәйкес келеді. Бұл реформаның тұрақтылығын арттырып, оның формалды сипат алу тәуекелдерін төмендетеді.
Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасын Қазақстанның күрделене түскен халықаралық және ішкі жағдайда мемлекеттің рөлін институционалдық тұрғыдан қайта пайымдауға бағытталған нормативтік құжат ретінде сипаттауға болады. Бұл құжат тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның егемен, әлеуметтік бағдарланған және халықаралық үдерістерге жауапты қатысушы ретіндегі болашақ саяси бағдарын айқындайды.
Осы тұрғыдан алғанда Конституция жобасы ел ішіндегі аудитория үшін ғана емес, Қазақстанның орта және ұзақ мерзімді даму траекториясын бағалайтын сыртқы байқаушылар үшін де маңызды мәнге ие.
Халықаралық қатынастар және
әлемдік экономики кафедрасының
меңгерушісі Байкушикова Г.С.