Бүгінде интернет балалар мен жасөспірімдердің күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Онлайн білім алу, қарым-қатынас орнату, бос уақытты тиімді өткізу мүмкіндіктерімен қатар, цифрлық орта жаңа қауіптерді де ала келді. Солардың бірі – кибербуллинг, яғни интернет арқылы қорлау, қоқан-лоққы көрсету, кемсіту. Бұл құбылыс соңғы жылдары ата-аналарды ғана емес, педагогтер мен психологтерді, мемлекеттік органдарды да алаңдатып отыр.
Осыған байланысты Қазақтан Парламентінде және қоғамдық ұйымдар арасында балаларды кибербуллингтен қорғау мәселесі жиі көтеріліп келеді. Заңнамалық бастамалар мен қоғамдық талқылаулар барысында түрлі сала өкілдері нақты ұсыныстарын ортаға салуда.
Қоғамдық белсенділер кибербуллингті жеке мінез-құлық мәселесі ретінде ғана емес, баланың құқығын бұзатын әлеуметтік қауіп ретінде қарастыру керек деп есептейді. Олардың айтуынша, ең басты мәселенің бірі – заңнамада бұл ұғымның нақты әрі түсінікті анықтамасының болмауы. Яғни қандай әрекет кибербуллингке жатады, қандай жағдайда жауапкершілік туындайды – мұның барлығы заң жүзінде айқындалуы тиіс.
Сонымен қатар, жәбірленушіні қорғаудың жедел тетіктерін енгізу ұсынылады. Яғни бала немесе ата-ана шағымданған сәттен бастап, зиянды контентті тез арада жою, агрессордың аккаунтын уақытша шектеу, психологиялық көмек көрсету секілді шаралар кешіктірілмей жүзеге асуы қажет. Белсенділер әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалардың да бұл үдерістегі жауапкершілігін арттыруды маңызды санайды.
· Алдын алу – ең тиімді жол
Білім беру саласының өкілдері кибербуллингпен күресте алдын алу жұмыстарының рөлі ерекше екенін атап өтеді. Мұғалімдер мен әдіскерлер мектеп бағдарламасына цифрлық қауіпсіздік, интернеттегі этика және онлайн мінез-құлық мәдениетін енгізу қажеттігін алға тартып отыр. Былайша айтқанда, балаларға тек тыйым салу емес, интернетті қауіпсіз қолдану дағдыларын үйрету маңызды.
Сондай-ақ, мектептерде кибербуллинг жағдайына арналған нақты әрекет ету алгоритмі болуы тиіс. Бала онлайн қысымға ұшыраса, кімге жүгінеді, мектеп қандай шара қолданады, психолог пен ата-ана әрекеті қандай болуы шарт – осының бәрі жүйелі түрде белгіленуі қажет. Педагогтер мұғалімдердің өздерін де арнайы даярлау керек екенін айтады, себебі баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді дер кезінде байқау көп жағдайда мәселенің ушығуына жол бермейді.
Психологтер кибербуллингтің сырт көзге байқалмайтын, бірақ терең психологиялық салдарына назар аудартады. Онлайн қорлау баланың өзін-өзі бағалауына, сеніміне, эмоционалдық тұрақтылығына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мектептерде психологиялық көмектің қолжетімді әрі құпия түрде көрсетілуі аса маңызды. Олардың айтуынша, жәбірленушіні кінәлау немесе «өзің себепкер болдың» деген көзқарас жағдайды одан әрі ушықтырады. Сонымен қатар, кибербуллинг жасаған балалармен де түзету бағытындағы жұмыс жүргізу қажет. Себебі агрессия көбіне ішкі күйзеліс пен шешілмеген мәселелердің көрінісі болуы мүмкін.
Елімізде балаларды кибербуллингтен қорғау мәселесі біртіндеп жолға қойылып келеді. Қоғамдық белсенділер құқықтық тетіктерді күшейтуді, білім беру саласының мамандары алдын алу шараларын жүйелеуді, ал психологтер баланың ішкі қауіпсіздігін қамтамасыз етуді алға тартып отыр. Сарапшылардың ортақ пікірі «бұл мәселе тек тыйым салумен немесе жазалаумен шешілмейді» дегенге саяды.
Баланың цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздігі – заң, білім және психологиялық қолдаудың бірлескен жұмысына тікелей байланысты. Осы үш бағыт үйлесімді жүзеге асқанда ғана интернет баланың қалыпты дамуына қауіп төндіру емес, керісінше мүмкіндік туғызу алаңына айналмақ.