Иткөйлек немесе итжейде - жаңа туған сәбиге қырқынан шыққанша кигізілетін дәстүрлі киім. Қазіргі таңда оны арнайы тігіп кигізу сирек кездескенімен, ырымдық мәні сақталып, жас аналар нәрестенің алғашқы киімін ырым ретінде сәби күтіп жүрген келіншектерге беретін дәстүр жалғасып келеді. Aqshamnews.kz тілшісі иткөйлек атауының төркінін және оның мән-мағынасын зерделеп көрді.
Иткөйлекті бұрын өте жұмсақ матадан - шыт, сиса, бәтес, бөзден тігіп, тігісін баланың денесіне батпау үшін сыртына қаратып жөрмелеген. Киімнің етегі мен шеттерін бүкпей, кең етіп пішуі баланың жақсы өсіп, ұзақ ғұмырлы болсын деген тілектен туған. Кейде оны көп жасаған адамның киімінің қиындысынан тігетін ырым да болған.
ҚР ҰМ материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен.
Дәстүрдің итке байланыстырылуы туралы этнограф Досымбек Қатран былай дейді:
"Қазақта ит - өсіп-өнудің, берекенің нышаны. Қырқынан шығу кезінде баланың шашы мен тырнағы алынған соң, иткөйлекке тәтті-дәмді қосып түйіп, оны иттің мойнына байлайды. Сосын итті қуып жібереді. Сол кезде балалар иттің соңынан жүгіріп, ілінген тәттіні алуға тырысады", - дейді этнограф.
Бұл ғұрып "ит қуу" деп те аталады. Негізгі мәні - иттің қырық жаны бар, пәле-жаланы өзімен бірге алып кетеді деген сенімнен туған. Сондай-ақ бала ит сияқты жүйрік, алғыр, "итжанды" болсын деген ырым бар. Қазақта "итжанды" сөзі төзімді, берік адамды білдіреді.
Суретте иткөйлек байланған итті қуалау сәті бейнеленген. Авторы: Оспанұлы Е. "Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Балалық шақ, үйлену. Графика " (Алматы, 2009) атты еңбектен.
Иткөйлек атауына қатысты халық арасында қызықты аңыз да бар. Аңыз бойынша, Алла адамды жаратқанда, кіндігінен қалған бір шөкім балшықтан итті жаратыпты. Кіндік балшығынан жаралған соң, алғашында оның терісі түксіз, жалаңаш болыпты. Ібіліс Адамға тіл тигізіп, бетіне түкірген кезде ит оны қорғап, Ібіліске тап береді. Ашуланған Ібілістің қаһарынан ит тоңып өледі. Алла оның ерлігіне риза болып, қайта тірілтіп, денесін қалың терімен қаптайды. Сол көнеден бері ит - адамның ең сенімді серігі саналған.
Жаңа туған баланы да бәле-жаладан қорғау үшін иткөйлек кигізу осы нанымнан қалған делінеді. Бұрын баланың итжейдесін жаугершілікке кеткен ер-азаматтар тіпті бойтұмардай көріп, өзімен бірге алып жүрген.
Этнографтардың айтуынша, иткөйлекті бала сүймеген келіншектер де ырымдап алады. Киімді бергенде оның бір шетінен кішкене кесіп алу дәстүрі бар. Сондықтан қазақтар иткөйлекті қастерлі бұйым санайды.
