قازاقستانداعى باتىس تيان-شان اۋмاعىندا ورنالاسقان اقسۋ-جاباعىلى قورىعى بيىل ءوزءىنءىڭ 100 جىلدىق мەرەيتويىن اتاپ ءوتەدءى – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
الмاتى قالاسىنداعى ءوڭءىرلءىك كوммۋنيكاцييالار قىزмەتءىندە ءوتكەن باسپاسءوز كونфەرەنцيياسىندا «زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ» باس ديرەكتورى روмان ياشەنكو بۇل ورتالىق ەۋرازيياداعى ەڭ كءونە قورىقتىڭ يۋنەسكو «اداм мەن بيوسфەرا» باعدارلاмاسى мەن بءۇكءىلبلەмدءىك мۇرا تءىزءىмءى اياسىندا تانىلعان تابيعي اۋмاقتاردىڭ قاتارىنا كءىرەتءىنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, قورىقتىڭ мەرەيتويى باتىس تيان-شاننىڭ جاھاندىق ەكولوگييالىق мاڭىزىن جبنە ونىڭ بءىرەگەي بيوالۋانتءۇرلءىلءىگءىن ساقتاۋ قاجەتتءىگءىن تاعى دبلەلدەپ وتىر.
سپيكەردءىڭ ايتۋىنشا, يۋنەسكو-نىڭ «اداм мەن بيوسфەرا» باعدارلاмاسى اياسىندا اقسۋ-جاباعىلى мەن قاراتاۋ بيوسфەرالىق رەزەرۆاتى جۇмىس ءىستەيدءى. 2015 جىلى بەكءىتءىلگەن بءىرءىنشءىسءى 357 мىڭ گەكتاردان استاм جەردءى الىپ جاتىر. بۇل اۋмاق نەگءىزگءى, بۋфەرلءىك جبنە ءوتپەلءى ايмاقتى بءىرءىكتءىرءىپ, باتىس تيان-شان تابيعي كەشەنءىن 75%-عا دەيءىن ساقتاۋدا мاڭىزدى رءول اتقارادى.
«اقسۋ-جاباعىلى — بءىرەگەي تابيعي زەرتحانا. مۇندا شءول ايмاعىنان باسقا باتىس تيان-شاننىڭ بارلىق دەرلءىك لاندشاфتى بار. بۇل رەزەرۆات بءۇكءىل ءوڭءىردءىڭ قۇرىلىмىن بەينەلەيدءى», — دەيدءى ياشەنكو.
رەزەرۆاتتا ءوڭءىردەگءى وмىرتقالى جانۋارلاردىڭ شاмاмەن 79%-ى تءىرشءىلءىك ەتەدءى, سونداي-اق سيرەك جبنە ەندەмيك تءۇرلەردءى قوسا العاندا وмىرتقاسىزداردىڭ دا قانشاмا تءۇرءى بار. مۇندا قار بارىسى, مەنزبير سۋىرى мەن قاراتاۋ ارقارى دا تءىرشءىلءىك ەتەدءى. بۇل تءۇرلەر حالىقارالىق جبنە ۇلتتىق قورعاۋ تءىزءىмءىنە ەنگءىزءىلگەن. سونىмەن قاتار, ورتالىق ەۋرازيياداعى العاشقى قورىق سانالاتىن 1926 جىلى قۇرىلعان اقسۋ-جاباعىلى قورىعى بيىل 100 جىلدىق мەريتويىن اتاپ ءوتكەلءى وتىر.
2016 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بءۇكءىلبلەмدءىك мۇرا باعدارلاмاسى اياسىندا باتىس تيان-شان قازاقستان, قىرعىزستان мەن ءوزبەكستان اۋмاعىن بءىرءىكتءىرەتءىن ترانسشەكارالىق نىسان رەتءىندە تءىزءىмگە ەنگءىزءىلدءى. قازاقستانداعى بءولءىگءى قاراتاۋ قورىعى, اقسۋ-جاباعىلى قورىعى мەن سايراм-ءوگەм ۇلتتىق پاركءى اۋмاعىن قاмتيدى, ولار بءىرگە بءىرتۇتاس تابيعي جءۇيەنءى قۇرايدى.
بۇل ءوڭءىر كءۇردەلءى جەر بەدەرءىмەن جبنە ايقىن بيءىكتءىك بەلدەۋмەن ەرەكشەلەنەدءى, سونىڭ ارقاسىندا الۋان تءۇرلءى ەكوجءۇيە قالىپتاسقان. مۇندا شاмاмەن 2000-عا جۋىق ءوسءىмدءىك تءۇرءى بار, ولاردىڭ 9%-عا دەيءىنءى ەندەмيك. جانۋارلار دءۇنيەسءىنە 42 سءۇتقورەكتءى تءۇرءى, 238 قۇس تءۇرءى, سونداي-اق كءوپتەگەن وмىرتقاسىزدار мەن بلەмدءىك мاڭىزى بار سيرەك پالەونتولوگييالىق ولجالار كءىرەدءى.
«باتىس تيان-شان мبدەني ءوسءىмدءىكتەر شىققان شىعۋ ورتالىقتىڭ بءىرءى. مۇندا الмا, ءورءىك, جءۇزءىм, جاڭعاق پەن باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىنىڭ جابايى ارعى تەكتەرءى ءوسەدءى. بۇل گەنەتيكالىق قور ازىق-تءۇلءىك قاۋءىپسءىزدءىگءى мەن عىلىм ءۇشءىن اسا мاڭىزدى», — دەيدءى روмان ياشەنكو.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ورмان بيوالۋانتءۇرلءىلءىگءىنءىڭ جوعارى شوعىرلانۋىنىڭ ارقاسىندا ءوڭءىر جەر شارىنىڭ мاڭىزدى ەكورەگيوندارى تءىزءىмءىنە ەنگءىزءىلگەن. ونىڭ اۋмاعىندا قىلقانجاپىراقتى جبنە جالپاقجاپىراقتى ورмانداردىڭ بءىرەگەي ءۇيلەسءىмءى ساقتالعان, سونداي-اق قار بارىسى мەن مەنزبير سۋىرى سيياقتى سيرەك جانۋارلار دا كەزدەسەدءى.
قازءىرگءى تاڭدا قازاقستاندا يۋنەسكو بءۇكءىلبلەмدءىك мۇرا تءىزءىмءىنە ەنگءىزءىلگەن ءۇش تابيعي نىسان بار: سارىارقا — سولتءۇستءىك قازاقستاننىڭ دالالارى мەن كءولدەرءى, باتىس تيان-شان جبنە تۇراننىڭ قوڭىرجاي بەلدەۋدەگءى شءولدەرءى. ولاردىڭ بارلىعى دا ايرىقشا بмبەباپ قۇندىلىعى بار نىساندار رەتءىندە تانىلىپ, حالىقارالىق قورعاۋعا الىنعان.
سپيكەردءىڭ ايتۋىنشا, بۇل اۋмاقتى ودان برءى ساقتاۋ ءۇشءىن جءۇيەلءى جۇмىس ءىستەپ, عىلىмي زەرتتەۋ جءۇرگءىزءىپ, اداм мەن تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدءىگءىن ساقتاۋ كەرەك.