Búgín álemdegí eń tanymal ınternet-entsıklopedıya "Vıkıpedıyaǵa" 25 jyl toldy. Shaǵyn ǵana onlaın joba retínde bastalǵan platforma búgínde álemdegí eń kóp qaralatyn on saıttyń qataryna kíríp otyr. Mıllıondaǵan adam kúndelíktí aqparat alu úshín júgínetín būl resurs bír mezgílde erkín bílímníń sımvolyna da, dauly píkírlerdíń nysanyna da aınaldy. "Vıkıpedıya" qalaı paıda boldy? Būl taqyrypty Aqshamnews.kz tílshísí taldap kórdí.
"Vıkıpedıya" qalaı paıda boldy?
1990-jyldary ınternettíń qarqyndy damuy adamzatqa qajettí barlyq ózektí aqparatty bír jerge jınaqtaıtyn tsıfrlyq entsıklopedıya qūru qajettígín tuyndatty. Osy ıdeya jetegínde amerıkalyq kásípker Djımmı Uells 2000 jyly "Nupedıya" jobasyn íske qosty. Būl entsıklopedıyada maqalalardy tek kásíbı mamandar jazyp, olar míndettí redaktorlyq saraptamadan ótuí tıís edí.
Alaıda būl tásíl tym bayau bolyp shyqty. Sol sebeptí 2001 jyldyń qańtarynda kez kelgen qoldanushyǵa mátín jazyp, ony óńdeuge múmkíndík beretín vıkı-qozǵaltqyshty paıdalanu ıdeyasy ūsynyldy. "Nupedıya" qatysushylarynyń bír bólígí būl bastamany qoldamaǵan soń, vıkı-negízínde jańa joba - "Vıkıpedıya" qūryldy. Ondaǵy alǵashqy túzetu 2001 jyldyń 15 qańtarynda jasalǵandyqtan, būl kún jobanyń resmı tuǵan kúní bolyp sanalady.
Tíldík nūsqalar jáne qamtu ayasy
Alǵashynda "Vıkıpedıya" tek aǵylshyn tílínde boldy. Alaıda 2001 jyldyń nauryzynda nemís jáne katalon tílderíndegí bólímder ashylyp, kóp ūzamaı basqa da tílder qosyldy. Búgínde "Vıkıpedıyanyń" 350-den astam tíldík bólímí bar.
Eń írí bólím - aǵylshyn tílíndegí "Vıkıpedıya". Onda 7 mıllıonnan astam maqala jáne aıyna kemínde 100 túzetu engízetín 260 myńǵa juyq belsendí redaktor bar. Ekínshí orynda Fılıppınderde taralǵan sıbuan tílíndegí nūsqasy tūr. Mūndaǵy maqalalardyń basym bólígí bottardyń kómegímen jazylǵan.
Orys tílíndegí "Vıkıpedıya" maqalalar sany boıynsha 8-orynda (2,08 mln), al belsendí redaktorlar sany jaǵynan 12-orynda.
"Vıkıpedıyany" kím basqarady?
"Vıkıpedıyany" amerıkalyq Wikimedia Foundation basqarady. Qordyń shtab-páterí San-Frantsıskoda ornalasqan, sondyqtan joba AQSh pen Kalıfornıya shtatynyń zańdaryna baǵynady.
Mańyzdysy - qor maqalalardy ózí jazbaıdy jáne olardyń avtorlyq qūqyǵyna ıe emes. Barlyq materıaldar erkín lıtsenzıyamen taratylady.
"Vıkıpedıyada" ortalyq redaktsıya joq. Maqalalardy eríktí qoldanushylar jazady. Ár tíldík bólímde ákímshíler bar: olar maqalalardy qorǵauǵa, óshíruge nemese paıdalanushylardy būǵattauǵa qūqyly. Ákímshíler onlaın dauys beru arqyly saılanady.
Osy erekshelíkterge baılanysty "Vıkıpedıya" absolyuttí senímdí derekkóz retínde qarastyrylmaıdy, sondyqtan ondaǵy aqparatty qosymsha tekseru ūsynylady. Soǵan qaramastan, onyń tanymaldyǵy jyldan-jylǵa artyp keledí.
Janjaldar men dau-damaılar
25 jyl íshínde "Vıkıpedıya" bírneshe írí janjaldyń ortasynda boldy. Ashyq redaktsıyalau júıesí keıde jalǵan aqparattyń taraluyna sebep boldy.
Mysaly, 2007 jyly túrík tarıhshysy Taner Akcham turaly maqaladaǵy jalǵan derekke baılanysty Kanadada uaqytsha ūstaldy. Al 2009 jyly Germanıya mınıstrí Karl-Teodor Guttenbergtíń atyna qate túrde qosymsha esím qosylyp, būl aqparatty BAQ jappaı qaıtalaǵan.
2006 jyly AQSh Kongresí qyzmetkerlerí sayasatkerler turaly maqalalardan jaǵymsyz derekterdí óshíríp otyrǵany anyqtalyp, úlken dau tuyndady. Sol kezde bolashaq prezıdent Djo Baıden men vıtse-prezıdent Maık Pens turaly maqalalar da óńdelgen.
Būǵattaular men shekteuler
Aqparattyń sayasılanuy men tekserílmeuí keıbír elderde «Vıkıpedıyanyń» shekteluíne ákeldí. Qytaıda saıt tolyqtaı būǵattalǵan. Sonymen qatar ár jyldary Iran, Pákístan, Saud Arabıyasy, Sırıya, Taıland, Tunıs jáne Ózbekstanda da shekteuler bolǵan.
Europada da dauly jaǵdaılar kezdestí. Ūlybrıtanıyada The Scorpions tobynyń Virgin Killer albomy turaly maqalaǵa tyıym salyndy. Frantsıyada 2013 jyly barlau qyzmetí áskerı nysan turaly maqalany óshírudí talap etíp, ákímshílerdíń bírín uaqytsha ūstaǵan.
Reseıde 2012 jyldan keıín esírtkí men suıtsıdke qatysty bírneshe maqala būǵattalyp, 2015 jyly charas turaly maqala úshín "Vıkıpedıya" uaqytsha jabylǵan.
Qazaqsha Uıkıpedıya: ūlttyq bílím keńístígí
Qazaqsha Uıkıpedıya (Qazaqşa Uikipediia) - "Vıkıpedıyanyń" qazaq tílíndegí bólímí. Ol 2002 jyldyń 3 mausymynan bastap jūmys ístep keledí. Būl bólímníń bíregeılígí - maqalalar ūzaq uaqyt boıy úsh álípbıde (kırıllıtsa, tóte jazu jáne latyn) qatar jazylyp keldí. Osy tájírıbe basqa kópálípbılí Uıkıpedıyalarǵa úlgí boldy.
2026 jylǵy 15 qańtardaǵy derek boıynsha:
- 241 994 maqala bar;
- 172 777 tírkelgen qatysushy
- sońǵy 30 kúnde belsendí bolǵan 397 redaktor
- 16 admınıstrator
- jalpy óńdeu sany - 3,5 mln-nan asqan.
Qazaqsha Uıkıpedıya maqalalar sany boıynsha 49-orynda, al aı saıynǵy qaralym sany 26,8 mıllıonǵa juyq. Būl kórsetkísh qazaq tílíndegí onlaın bílímge degen sūranystyń tūraqty ósíp kele jatqanyn kórsetedí.