Búgin álemdegi eń tanymal ınternet-ensıklopedıa "Vıkıpedıaǵa" 25 jyl toldy. Shaǵyn ǵana onlaın joba retinde bastalǵan platforma búginde álemdegi eń kóp qaralatyn on saıttyń qataryna kirip otyr. Mıllıondaǵan adam kúndelikti aqparat alý úshin júginetin bul resýrs bir mezgilde erkin bilimniń sımvolyna da, daýly pikirlerdiń nysanyna da aınaldy. "Vıkıpedıa" qalaı paıda boldy? Bul taqyrypty Aqshamnews.kz tilshisi taldap kórdi.
"Vıkıpedıa" qalaı paıda boldy?
1990-jyldary ınternettiń qarqyndy damýy adamzatqa qajetti barlyq ózekti aqparatty bir jerge jınaqtaıtyn sıfrlyq ensıklopedıa qurý qajettigin týyndatty. Osy ıdeıa jeteginde amerıkalyq kásipker Djımmı Ýells 2000 jyly "Nýpedıa" jobasyn iske qosty. Bul ensıklopedıada maqalalardy tek kásibı mamandar jazyp, olar mindetti redaktorlyq saraptamadan ótýi tıis edi.
Alaıda bul tásil tym baıaý bolyp shyqty. Sol sebepti 2001 jyldyń qańtarynda kez kelgen qoldanýshyǵa mátin jazyp, ony óńdeýge múmkindik beretin vıkı-qozǵaltqyshty paıdalaný ıdeıasy usynyldy. "Nýpedıa" qatysýshylarynyń bir bóligi bul bastamany qoldamaǵan soń, vıkı-negizinde jańa joba - "Vıkıpedıa" quryldy. Ondaǵy alǵashqy túzetý 2001 jyldyń 15 qańtarynda jasalǵandyqtan, bul kún jobanyń resmı týǵan kúni bolyp sanalady.
Tildik nusqalar jáne qamtý aıasy
Alǵashynda "Vıkıpedıa" tek aǵylshyn tilinde boldy. Alaıda 2001 jyldyń naýryzynda nemis jáne katalon tilderindegi bólimder ashylyp, kóp uzamaı basqa da tilder qosyldy. Búginde "Vıkıpedıanyń" 350-den astam tildik bólimi bar.
Eń iri bólim - aǵylshyn tilindegi "Vıkıpedıa". Onda 7 mıllıonnan astam maqala jáne aıyna keminde 100 túzetý engizetin 260 myńǵa jýyq belsendi redaktor bar. Ekinshi orynda Fılıppınderde taralǵan sıbýan tilindegi nusqasy tur. Mundaǵy maqalalardyń basym bóligi bottardyń kómegimen jazylǵan.
Orys tilindegi "Vıkıpedıa" maqalalar sany boıynsha 8-orynda (2,08 mln), al belsendi redaktorlar sany jaǵynan 12-orynda.
"Vıkıpedıany" kim basqarady?
"Vıkıpedıany" amerıkalyq Wikimedia Foundation basqarady. Qordyń shtab-páteri San-Fransıskoda ornalasqan, sondyqtan joba AQSH pen Kalıfornıa shtatynyń zańdaryna baǵynady.
Mańyzdysy - qor maqalalardy ózi jazbaıdy jáne olardyń avtorlyq quqyǵyna ıe emes. Barlyq materıaldar erkin lısenzıamen taratylady.
"Vıkıpedıada" ortalyq redaksıa joq. Maqalalardy erikti qoldanýshylar jazady. Ár tildik bólimde ákimshiler bar: olar maqalalardy qorǵaýǵa, óshirýge nemese paıdalanýshylardy buǵattaýǵa quqyly. Ákimshiler onlaın daýys berý arqyly saılanady.
Osy erekshelikterge baılanysty "Vıkıpedıa" absolútti senimdi derekkóz retinde qarastyrylmaıdy, sondyqtan ondaǵy aqparatty qosymsha tekserý usynylady. Soǵan qaramastan, onyń tanymaldyǵy jyldan-jylǵa artyp keledi.
Janjaldar men daý-damaılar
25 jyl ishinde "Vıkıpedıa" birneshe iri janjaldyń ortasynda boldy. Ashyq redaksıalaý júıesi keıde jalǵan aqparattyń taralýyna sebep boldy.
Mysaly, 2007 jyly túrik tarıhshysy Taner Akcham týraly maqaladaǵy jalǵan derekke baılanysty Kanadada ýaqytsha ustaldy. Al 2009 jyly Germanıa mınıstri Karl-Teodor Gýttenbergtiń atyna qate túrde qosymsha esim qosylyp, bul aqparatty BAQ jappaı qaıtalaǵan.
2006 jyly AQSH Kongresi qyzmetkerleri saıasatkerler týraly maqalalardan jaǵymsyz derekterdi óshirip otyrǵany anyqtalyp, úlken daý týyndady. Sol kezde bolashaq prezıdent Djo Baıden men vıse-prezıdent Maık Pens týraly maqalalar da óńdelgen.
Buǵattaýlar men shekteýler
Aqparattyń saıasılanýy men tekserilmeýi keıbir elderde «Vıkıpedıanyń» shektelýine ákeldi. Qytaıda saıt tolyqtaı buǵattalǵan. Sonymen qatar ár jyldary Iran, Pákistan, Saýd Arabıasy, Sırıa, Taıland, Týnıs jáne Ózbekstanda da shekteýler bolǵan.
Eýropada da daýly jaǵdaılar kezdesti. Ulybrıtanıada The Scorpions tobynyń Virgin Killer álbomy týraly maqalaǵa tyıym salyndy. Fransıada 2013 jyly barlaý qyzmeti áskerı nysan týraly maqalany óshirýdi talap etip, ákimshilerdiń birin ýaqytsha ustaǵan.
Reseıde 2012 jyldan keıin esirtki men sýısıdke qatysty birneshe maqala buǵattalyp, 2015 jyly charas týraly maqala úshin "Vıkıpedıa" ýaqytsha jabylǵan.
Qazaqsha Ýıkıpedıa: ulttyq bilim keńistigi
Qazaqsha Ýıkıpedıa (Qazaqşa Uikipediia) - "Vıkıpedıanyń" qazaq tilindegi bólimi. Ol 2002 jyldyń 3 maýsymynan bastap jumys istep keledi. Bul bólimniń biregeıligi - maqalalar uzaq ýaqyt boıy úsh álipbıde (kırıllısa, tóte jazý jáne latyn) qatar jazylyp keldi. Osy tájirıbe basqa kópálipbıli Ýıkıpedıalarǵa úlgi boldy.
2026 jylǵy 15 qańtardaǵy derek boıynsha:
- 241 994 maqala bar;
- 172 777 tirkelgen qatysýshy
- sońǵy 30 kúnde belsendi bolǵan 397 redaktor
- 16 admınıstrator
- jalpy óńdeý sany - 3,5 mln-nan asqan.
Qazaqsha Ýıkıpedıa maqalalar sany boıynsha 49-orynda, al aı saıynǵy qaralym sany 26,8 mıllıonǵa jýyq. Bul kórsetkish qazaq tilindegi onlaın bilimge degen suranystyń turaqty ósip kele jatqanyn kórsetedi.