«Alyp anadan tuady». Būl – jaı ǵana maqal emes, ūlt ūlylaryn ómírge ákelgen analardyń jazylmaǵan ómírlík formulasy íspettí.
Qazaq tarıhyna úńílsek, el taǵdyryn arqalaǵan erlerdíń artynda míndettí túrde dana ana men asyl áje tūrǵanyn kóremíz. Batyrdy besíkte terbetken, ǵalymnyń sanasyna sáule qūıǵan, hanǵa aqyl aıtqan, halyqqa pana bolǵan da – ana.
Kóktemníń shuaqty merekesí – Halyqaralyq áıelder kúní qarsańynda Aqshamnews.kz tílshísí bír ǵana áulettíń emes, tūtas ūlttyń anasyna aınalǵan tūlǵalardy eske alady.
Ruhtyń shamshyraǵy – Domalaq ana
Domalaq ana – qazaq ruhanıyatyndaǵy áulıelík pen analyq qasıettíń toǵysqan beınesí. Shyn esímí – Nūrıla. Derekter boıynsha, ol Qoja Ahmet Yasauı áuletínen taraǵan Maqtym Aǵzam qojanyń nemeresí dep keledí. Erte jetím qalǵan Nūrıla atasy men ájesíníń tárbıesínde ósedí. Jastaıynan ol zerektígímen, sabyrly mínezímen erekshelenedí.
Ańyz boıynsha, atasy túsínde Qoja Ahmet Yasauıdí kóríp, nemeresíne erekshe baq qonatyny turaly ayan alady. «Bílegínen kím ūstasa, soǵan qos» degen ıshara keıín taǵdyr shyndyǵyna aınalady. Qūdyqqa qūlap ketken Nūrılany Báıdíbek bı qūtqaryp, bílegínen ūstap shyǵarady. Keıín ol Báıdíbek bıge tūrmysqa shyǵyp, tūtas bír áulettíń ūıytqysyna aınalady.
«Domalaq ana» atauynyń shyǵu tórkíní turaly bírneshe nūsqa bar. Eń keń taraǵan ańyz boıynsha, qaraqshylarǵa aıran ūsynyp, analyq meıírím kórsetken Nūrıla olardy raıynan qaıtarady. Ózíníń keshírímí men keńdígín kórgen el ony «Dıhnat mama» – «Áulıe ana» dep qūrmettegen. Uaqyt óte kele būl atau «Domalaq ana» bolyp qalyptasqan.
Domalaq ana – tózím men sabyrdyń, bírlík pen berekeníń sımvoly. Qaratau bókteríndegí kesenesí búgín de halyq taǵzym etetín qasıettí meken. Ol – ańyz keıípkerí ǵana emes, ūlt jadyndaǵy ruhanı Ana.
El taǵdyryn oılaǵan hanym – Bopaı hanym
XVIII ǵasyr – qazaq dalasy úshín eń kúrdelí kezeńderdíń bírí. Osyndaı almaǵaıyp uaqytta el ísíne belsene aralasqan sanauly áıelderdíń bírí – Bopaı hanym.
Ol – Kíshí júz hany Ábílqaıyr hannyń jary ǵana emes, onyń senímdí tíregí boldy. Reseı ımperıyasymen uaqytsha kelísímge kelu sayasatyn tereń túsíníp, qoldady. 1731 jyly Anna Ioannovnaǵa, keıín Elızaveta Petrovnaǵa hat joldap, dıplomatıyalyq baılanys ornatuǵa atsalysty. Qazaq dalasynda áıel adamnyń halyqaralyq deńgeıde hat almasuy – sırek qūbylys.
Ábílqaıyr qazasynan keıíngí syn saǵat
1748 jyly Ábílqaıyr han qaza tapqanda, el taǵdyry qyl ústínde tūrdy. Osyndaı shaqta Bopaı hanym batyl qadam jasap, ūly Nūraly hannyń han taǵyna otyruyna yqpal ettí. 1749 jyly Nūraly resmı bekítíldí. Būl da Bopaı hanymnyń sayası kóregendígíníń aıǵaǵy.
Ūlt ruhynyń altyn besígí – Zere
Zere – qazaq tarıhyndaǵy «áje» ūǵymynyń bıík úlgísí desek artyq emes. Ol – Abaı Qūnanbaıūlynyń ájesí ǵana emes, qazaq ruhanıyatynyń altyn arqauy.
Nemeresí Ibrahımge «Abaı» dep at qoıyp, erkeletken de – osy áje. Onyń zerektígín erte tanyǵan Zere ertegí aıtyp, shejíre shertíp, bala sanasyna eldík pen parasat dánín ektí.
Mūhtar Áuezov «Abaı joly» romanynda Zereníń áńgímeshíldígín erekshe suretteıdí. Bala Abaıdyń yntyǵa tyńdauy – bolashaq oıshyldyń ruhanı qalyptasuynyń kórínísí. Eger Abaı – qazaq oıynyń shyńy bolsa, sol shyńnyń írgesín qalaǵan – Zere.
Ǵylymǵa jol ashqan dana áje – Aıǵanym Sarǵaldaqqyzy
Qūıryqty jūldyzdaı jarq etken qazaqtyń bírtuar ūldarynyń bírí - Shoqan Uálıhanov. Onyń tūlǵa bolyp qalyptasuyna erekshe yqpal etken ájesí – Aıǵanym.
Aıǵanym – bírneshe shyǵys tílín meńgergen, orys mádenıetíne den qoıǵan, sayası hat almasuǵa aralasqan bílímdí áıel. Óz zamanynda ol shańyraǵyn ruhanı ortalyqqa aınaldyrǵan. Aqyn-jyraular, bıler, orys zıyalylary jıí bas qosatyn orta jas Shoqannyń dúnıetanymyn keńeıttí.
Suret: e-history.kz
Á.Marǵūlan «Aıǵanym – Shoqan úshín halyq danalyǵynyń sarqylmas būlaǵy» dep baǵalaǵan. Eger Shoqan – ǵylymdaǵy shamshyraq bolsa, sol shamdy alǵash jaqqan – Aıǵanym.
Ūrpaqqa ıman men batyrlyqty úıretken - Qyztumas
Qyztumas – Bauyrjan Momyshūlynyń ájesí. Bauyrjan úsh jasqa kelgende anasy Rázıya dúnıeden ozǵan soń, ol ájesíníń qolynda ósken.
Surette: Bauyrjan Momyshūlynyń óz qolymen salǵan anasy - Rəzıya
Qyztumas ájeden alǵan besík jyry, kúndelíktí úlgí-ónegege toly parasatty keńesterí men naqtyly ís-áreketterí Bauyrjanǵa ruhanı azyq bolǵan. Ol tek erkeletíp qoımaı, ómírge daıyn boluǵa úıretken, bolashaq batyr men ūlt azamatyna jol kórsetken. Batyrdyń ájesí jaıly ózíníń «Ūshqan ūya» kítabynda egjeı-tegjeılí bayandalǵan. Batyrǵa tán er mínez de osy ájesínen daryǵan boluy kerek.
Oǵan Bauyrjan Momyshūlynyń ájesí jaıly myna sózí dálel
«Ájemníń árbír aıtqan sózí men úshín zań edí. Mení er azamat qylǵan - ájemníń sózí men tárbıesí».
Qyztumas ájeden alǵan tálím-tárbıe arqyly Bauyrjan tek batyr ǵana emes, ūlt maqtanyshy deńgeıíne kóterílgen.
Ana – ūlttyń tamyry
Domalaq ana – ruhtyń tíregí, Bopaı hanym – eldíktíń úlgísí, Zere – ūlttyq tárbıeníń altyn arqauy, Aıǵanym – ǵylymǵa jol ashqan parasat ıesí.
Olardyń barlyǵy «Ūlt Anasy» degen bír ūly ūǵymǵa toǵysady. Bíz qashanda batyrlarymyzdy dáríptep, handarymyzdy asqaqtatyp, ǵalymdarymyzdy maqtan tūtamyz. Al solardy dúnıege ákelgen, tárbıelegen, jíger bergen analardy ūmyt qaldyryp jatamyz.
Shyn mánínde, ūlttyń bolashaǵy besíkten bastalady. Al besíktí terbetetín - ana. Qoryta aıtqanda, ūltty saqtaıtyn da, ony ósíretín de, tūtas ūlt etetín de - ana.
