«Toıbastar — qazaq halqynyń qyz ūzatu, úılenu, shíldehana sıyaqty quanyshty toılarynda aıtylatyn dástúrlí óleń-jyr jáne syılyq túrí. Maqsaty – toı ıelerín madaqtap, jastarǵa bata beru, al qonaqtarǵa toıdan estelík retínde kíshígírím syılyq (káde) taratu. Būl dástúr toıdyń kóńíldí ótuín jáne toıdyń jalǵasa beretínín bíldíredí.»
Ejelgí qazaq bíletín toıbastarǵa míne osyndaı anyqtama berílgen. Qazír she? Qazír mūnyń óleń-jyr degen jerín syzyp tastap, syılyq taratu jaǵyn ǵana qaldyrdyq, būrynǵy toıdy kórmegen, bílmeıtín jastardyń sanasyna toıbastar – toı ayaqtalar tūsta dayashylar toptasyp shyǵyp, alyp keletín syılyq retínde ǵana síńerí anyq. Sebebí, qazír toıbastar dep ár ústelden án aıtyp, eńbek síńíríp baryp ortaǵa kelgen tabaqty ashyp úlestíretín toıbastar joq. Qazaqtyń toıbastary būryn qarapaıym alǵys belgísí bolsa, búgínde ol keı jaǵdaıda áleumettík status kórsetudíń qūralyna aınaldy. Qymbat syılyqtar, brend paketter, típtí tehnıka salynǵan toıbastarlar – qazírgí toıdyń bír bólígí.
Zamannyń ózgeruímen bírge toıbastar da túrleníp, jańaryp, aluan túrlí sıpat alǵany ras. Toıbastar toıǵa kelgen qonaqqa osyndaı quanysh jūǵysty bolsyn degen nıetpen taratylady. Elímízdíń kóp óńírínde kelesí toıdyń bastauy retínde toıbastar toı sońynda úlestíríledí.
«Jıǵanyń toıǵa shashylsyn» deıtín jomart qazaq toı kádelerín de aıryqsha yqylaspen qarap syılyq tańdaıdy. Óz toıynyń, taratqan syılyǵynyń basqanyń toıynan kem bolmauyn oılaıtyny taǵy bar. Búgínde zamannyń ózgeruímen toı qonaqtaryna úlestíríletín syı-syyapattardyń da túr-túsí ózgerdí, qymbattaı tústí. Qorjyn-qaltany bazardan satyp alynǵan 50-100 teńgeníń ūsaq-túıek zattaryna toltyratyn zaman joq qazír. Talǵam da, baǵa da óstí. Báseke, jarys, daraqylyq degen de bar. Qazír ár toı ıesí qyzyq-quanyshyn bólísuge kelgen meımandaryna baqytty kúnnen esten ketpes estelík syılap, shyǵaryp saluǵa tyrysady. Keı jaqsylyqta qazírgí zamanyń hıtí sanalatyn iPhone telefondary men Dyson staılerlerí syıǵa berílgenín kóz kóríp júr. Qymbat shabadandar men shetelge joldama da qazaq toılarynda jıí kezdesíp tūratyn syılyqqa aınaldy.
Dástúrdíń bastapqy mání
Ahmet Baıtūrsynovtyń derekterí boıynsha, toıbastar keshkísín oıyn-sauyqpen bastalyp, jastardyń qoshtasu jyry retínde de aıtylǵan. Etnograftardyń aıtuynsha, toıbastar – qazaq qoǵamynda qonaqqa alǵys bíldíru, quanyshpen bólísu, “toıǵa kelgeníń úshín raqmet” deudíń sımvoly sanaldy. Būrynǵy kezde bauyrsaq, kámpıt, oramal, shaǵyn estelík zattar berílgen, yaǵnı negízgí prıntsıp – qarapaıymdylyq pen nıet.
Qazírgí keıs: «lyuks toıbastar» fenomení
Qazír kímníń úıínde ne bolyp jatqanyn úıíńde otyryp kóríp otyratyn múmkíndík bar, sol jaqsy-jaman bar jańalyqtyń jarshysy bolǵan áleumettík jelíde de toıdyń túr-túrín baıqaısyń. Osy áleumettík jelílerde qymbat toıbastarlar trendke aınaldy. Máselen, Instagram betterínde qazaqstandyq blogerler bólísken toılarda brendtík kosmetıka, qymbat parfyum, zergerlík būıymdar toıbastar retínde taratylǵanyn kóremíz. Keıbír vıdeolarda toıbastar syılyǵy úshín bír adamǵa 20–50 myń teńgege deıín aqsha jūmsalǵany aıtylady. Áleumettík jelílerde taraǵan taǵy bír trend: «eń erekshe toıbastar», «eń qymbat syılyq», «eń ádemí kóılek» dep kete beredí, osydan kelíp toıbastar jaı ǵana alǵys aıtu emes, «tańǵaldyru qūralyna», básekeníń básíne aınalǵandaı áser qaldyrady.
Toı shyǵyny qanshalyqty auyr?
Qazaqstanda toıǵa naqty statıstıka júrgízílmeıdí. Bíraq jalpy halyqtyń shyǵyny arqyly tendentsıyany baıqauǵa bolady. Mysaly, Almaty qalasyndaǵy meıramhanalarda toı jasau úshín adam basyna eń azy 25-30 myń teńge tóleu kerek, al qazaqtyń eń az qonaq shaqyrǵan toıyna 100-150 adam keletíní anyq, osydan-aq toı shyǵynyn shamalaı beríńíz, būl tek qana qonaqtardy meıramhanaǵa kírgízu qūny. Ūlttyq statıstıka byurosynyń málímetínshe, 2025 jyly jan basyna shaqqandaǵy ortasha shyǵys 338 450 teńgení qūraǵan, al 2023 jyly ortasha shyǵys 261 myń teńgeden asqan. Būl somaǵa tūtynu, qyzmetter, túrlí áleumettík shyǵyndar kíretínín eskersek, byudjettí boljaı beruge bolady. Senbí, jeksenbísí bos ótpeıtín qazaqtyń toı, qūdalyq sıyaqty merekelík shyǵyndary da osy byudjettíń mańyzdy bólígín alatyny belgílí.
Nauryz aıynda kelín túsíríp toı jasaǵan Saǵynysh hanym toıdyń jalpy shyǵynyn álí eseptemegenín, bíraq toıbastarǵa karton paketke salynǵan súlgí bergenín, oıynǵa qatysqan belsendí qonaqtarǵa 18 shabadan men 15 tūrmystyq tehnıka jáne ydys-ayaq pen oıynshyq taratqanyn aıtty. Ol kísí būrynǵydaı ústeldíń ortasyna tabaqpen ákeletín toıbastardy ūnatpaıtynyn, qonaqtardy talastyryp qoıǵansha árkímge jeke jáne báríne bírdeı syılyq berudí qūp kóretínín jetkízdí.
Dástúr me, demonstratsıya ma?
Sonymen alǵys aıtu dástúríne balanǵan toıbastar áleumettík status kórsetudíń elementíne aınalyp, formasy saqtalyp, mazmūny ózgergen saltqa aınaldy. Psıhologtar «Qazírgí toı mádenıetí – áleumettík qysymnyń kórínísí, kópshílík «elden qalmau» úshín orynsyz shyǵynǵa ūshyraıdy» degen píkírde. Psıhologıyada būl qūbylys «áleumettík salystyru», «kórsetíp tūtynu» (demonstratıvnoe potreblenıe) degen ūǵymdarǵa sayady eken.
Dín tūrǵysynan da ysyrap máselesí mańyzdy, dín ókílderí de «Shamadan tys shyǵyn – qūptalmaıdy. Nıet joǵalsa, dástúrdíń mání de joǵalady» degen píkírde.
Endí būǵan ne sebep boldy dep, «kínálíní» ízdeıtín bolsaq, toı mádenıetíníń «vıtrınasyna» aınalǵan áleumettík jelíníń áserí kóp bolǵanyn jasyra almaımyz. Instagram men TikTok-taǵy asta-tók toıdy kórgen jūrttyń sanasynda «ıdeal toı» beınesí qalyptasady da, būrynǵy ózímíz úırengen toılar qarapaıym, qorash bolyp kórínedí. Osynyń kesírínen toıǵa jūmsalatyn shyǵyn ósedí, basqadan kem bolmasynmen báseke kúsheıedí.
Toıbastar – qazaq mádenıetíníń mańyzdy bólígí ekení dausyz, bíraq onyń mání ózgeríp bara jatqany da anyq. Bíz dástúrdí saqtap júrmíz be, álde tek onyń syrtqy formasy ǵana ma? Eger toıbastar yqylas emes, áser qaldyru qūralyna aınalsa, onda būl – dástúrdíń transformatsıyasy ǵana emes, máníníń joǵaluy boluy múmkín.