Aldaǵy saılaudaǵy saılaushylardyń qatysu deńgeıí shamamen 75%-dy qūraıdy dep kútílude, dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Óskemen qalasynda D. Seríkbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq unıversıtetíníń alańynda «Saılau-2026: jańa sayası konfıguratsıyadaǵy óńírler» taqyrybynda «KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ūlttyq sarapshylyq alańynyń otyrysy óttí. Ís-sharany Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentí janyndaǵy Qazaqstannyń strategıyalyq zertteuler ınstıtuty ūıymdastyrdy.
Talqylauǵa jetekshí taldau ortalyqtarynyń, ǵylymı-sarapshylyq qauymdastyqtyń, joǵary oqu oryndary men qoǵamdyq ınstıtuttardyń ókílderí qatysty. Sarapshylar Qūryltaı saılauyn, jańa sayası júıedegí óńírlerdíń rólín, partıyalyq jáne qoǵamdyq ókíldíktíń damuyn, sondaı-aq óńírlík kún tártíbín memlekettík sheshímder qabyldau úderísíne engízu tetíkterín talqylady.
Otyrysty ashqan QR Prezıdentí janyndaǵy Qazaqstan strategıyalyq zertteuler ınstıtutynyń dırektory Jandos Shaımardanov qazírgí saılau nauqany Qazaqstannyń jańa konstıtutsıyalyq modelín íske asyrudyń alǵashqy praktıkalyq kezeńí ekenín atap óttí.
QSZI dırektory saılaushylardyń elektoraldyq kóńíl kúıíndegí ózgerísterge de toqtaldy. Onyń aıtuynsha, áleumettanulyq zertteulerge sáıkes, búgíngí tańda azamattardyń 70–76%-y dauys beruge daıyn ekenín málímdese, al sheshím qabyldamaǵan saılaushylardyń úlesí mausymdaǵy 22%-dan shílde aıynyń sońyna qaraı shamamen 8%-ǵa deıín tómendegen.
Jandos Shaımardanov óńírlík kún tártíbíníń mańyzy artyp kele jatqanyna erekshe nazar audardy.
«Saılau qoǵamdyq kóńíl kúı men azamattardyń naqty sūranystaryn kórsetedí. Ár óńírdíń óz basymdyqtary bar: ónerkásíptí damytu, auyldyq aumaqtar, ekologıya, su resurstarymen qamtamasyz etu, kólík nemese demografıya. Sondyqtan bolashaq Qūryltaı jūmysynda óńírlík kún tártíbíníń mańyzy arta túsedí», – dep atap óttí.
D. Seríkbaev atyndaǵy ShQTU Basqarma tóraǵasy – rektory Sáule Rahmetullına konstıtutsıyalyq reformalar óńírlerdíń óz damuyna degen jauapkershílígín kúsheıtetínín atap óttí. Onyń aıtuynsha, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ónerkásíp óndírísíníń kólemí 3,3 trln teńgeden asyp, óńírdíń el ekonomıkasyndaǵy strategıyalyq mańyzyn taǵy bír márte aıqyndady.
«Búgínde óńírdíń básekege qabílettílígí onyń ónerkásíptík, ǵylymı, ınvestıtsıyalyq jáne adamı áleuetín qanshalyqty tıímdí paıdalana alatynyna baılanysty», – dedí Sáule Rahmetullına.
Sayasattanushy Talǵat Qalıev bír palataly Parlamentke kóshu jaǵdaıynda óńírlík ókíldíktíń mańyzyna erekshe toqtaldy. Onyń píkírínshe, būryn būl míndettí negízínen Senat atqarsa, endí negízgí jauapkershílík eldíń barlyq óńírleríníń múddesín keńínen tanytuǵa múddelí sayası partıyalarǵa júkteledí.
«Tízímderínde ártúrlí óńírlerden shyqqan bedeldí árí myqty kandıdattar bolmasa, eshbír partıya jalpyhalyqtyq qoldauǵa ıe bola almaıdy. Sondyqtan sayası báseke partıyalardy shyn mánínde búkíl eldíń múddesín bíldíretín komandalar qalyptastyruǵa yntalandyrady», – dep atap óttí Talǵat Qalıev.
Onyń aıtuynsha, mūndaı model óńírlerdíń múddesín jekelegen deputattar emes, saraptamalyq jáne parlamenttík áleuetí bar partıyalyq toptar arqyly tıímdí ílgeríletuge múmkíndík beredí.
«Óńírlerdíń múddesí bír deputattyń emes, tūtas sayası partıyanyń kúshímen qorǵalatyn bolady. Būl óńírlík ókíldíktí neǵūrlym tūraqty árí tıímdí etedí», – dep atap óttí sarapshy.
L.N. Gumılev atyndaǵy EŪU Basqarma múshesí – prorektory Indıra Rystına proportsıonaldy saılau júıesíne kóshu sayası partıyalardyń, olardyń baǵdarlamalary men komandalarynyń rólín kúsheıtetínín atap óttí. Onyń aıtuynsha, barlyq sayası partıyalardyń óńírlík ókíldíkterí bar jáne jergílíktí jerlerde júıelí jūmys júrgízíp keledí. Sondyqtan saılau básekesínde partıyalyq baǵdarlamalardyń sapasy sheshushí mánge ıe bolady.
«Saılaualdy úgít-nasıhat nauqany barysynda partıyalar óz baǵdarlamalary men saılaushylarǵa beretín míndettemeleríne basymdyq beruí tıís. Būl rette óńírlík sayasat pen aumaqtardyń ózektí máselelerí baǵdarlamalardyń ajyramas bólígíne aınaluy qajet. Óıtkení saılaushylardyń negízgí bólígí óńírlerde tūrady», – dedí Indıra Rystına.
Sarapshynyń aıtuynsha, jańa model sayası básekení jekelegen kandıdattardyń tanymaldyǵynan partıyalardyń baǵdarlamalary, ıdeyalary men komandalarynyń básekesíne kóshíredí. Būl sayası partıyalardy óńírlerde tūraqty jūmys júrgízuge jáne jergílíktí kún tártíbín jalpyūlttyq sayasatpen ūshtastyruǵa yntalandyrady.
Qazaqstan qoǵamdyq damu ınstıtuty Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Azamat Baıǵalıev Qūryltaı saılauy Qazaqstandaǵy jańa sayası mádenıettí qalyptastyrudyń mańyzdy kezeńí ekenín atap óttí. Onyń aıtuynsha, saılau men referendumdardy tūraqty ótkízu elímízdíń qoǵamdyq-sayası ómíríníń jańa normasyna aınalyp keledí.
Sońǵy áleumettanulyq zertteulerge sáıkes, aldaǵy saılaudaǵy saılaushylardyń qatysu deńgeıí shamamen 75%-dy qūraıdy dep kútílude. Sonymen qatar azamattardyń 84%-y eldegí qoǵamdyq-sayası ahualdy tūraqty árí qolaıly dep baǵalasa, 80%-dan astamy bolashaqqa senímmen qaraıdy.
«Búgínde saılaushynyń talaby kúsheıdí. Azamattar endí ūrandarǵa emes, ınflyatsıyany tejeu, jańa jūmys oryndaryn ashu, ınfraqūrylymdy, tūrǵyn úı-kommunaldyq sharuashylyqty jáne jol sapasyn jaqsartu sıyaqty naqty máselelerdíń kásíbı sheshímderín kútedí», – dep atap óttí Azamat Baıǵalıev.
Pavlodar oblysy Qoǵamdyq keńesíníń múshesí Borıs Polomarchuk 2016, 2021 jáne 2023 jyldardaǵy saılaulardaǵy partıyalyq tízímder men áleumettanulyq zertteulerdíń nátıjelerín tanystyrdy. Onyń aıtuynsha, kandıdattardyń geografıyasy keńeıgenímen, aldyńǵy parlamenttík nauqandarda partıyalyq íríkteu ortalyqtandyrylǵan sıpatta boldy: kandıdattardyń shamamen 43%-y astanalyq bola otyryp, deputattyq mandattardyń 65%-dan astamyn elorda ókílderí ıelendí. Al kandıdattardyń shamamen 40%-yn ūsynǵan óńírler deputattyq oryndardyń 20%-ǵa da jetpeıtín úlesín ǵana ıelendí. Sarapshynyń píkírínshe, būl teńgerímsízdíktí joyu úshín sayası partıyalar óńírlerdegí óz ókíldíkteríníń jūmysyn kúsheıtuí qajet.
«Óńírlík fılıal tek ákímshílík keńse emes, óńírdíń ózektí máselelerín zerttep, sarapshylarmen ózara ís-qımyl jasaıtyn jáne óńírlík bastamalardy ūlttyq deńgeıde ílgeríletetín sayası-saraptamalyq ortalyqqa aınaluy tıís», – dep atap óttí Borıs Polomarchuk.
Alikhan Bokeikhan University Áleumettík-gumanıtarlyq pánder kafedrasynyń meńgerushísí Aman Rahmetullın óz bayandamasyn konstıtutsıyalyq reformalar jaǵdaıyndaǵy sayası mádenıettíń damuyna arnady. Onyń aıtuynsha, azamattardyń memlekettík sheshímder qabyldau úderísíne qatysuynyń keńeyuí saılau belsendílígínen de, jergílíktí ózín-ózí basqaru ınstıtuttarynyń damuynan da kórínís tabuda.
«Sayası mádenıettíń damuyn tek qūqyqtyq ózgeríster arqyly emes, azamattardyń sayası belsendílígí, qoǵamdyq ómírge qatysu deńgeıí jáne memlekettík ınstıtuttarǵa degen senímí arqyly baǵalau qajet», – dedí Aman Rahmetullın.
«Jergílíktí ózín-ózí basqarudy damytu ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń dırektory Rufıt Ahmedzyanov azamattardyń qatysuy tek dauys beru kúnímen shektelmeuí tıís ekeníne toqtaldy.
«Qoǵamdyq keńester, jergílíktí ózín-ózí basqaru organdary jáne qoǵamdyq talqylaular memleket pen qoǵam arasyndaǵy tūraqty dıalogty qamtamasyz etíp, óńírlerdíń ózektí sūranystaryn der kezínde jetkízuí qajet», – dedí ol.
Otyrysty qorytyndylaǵan qatysushylar jańa sayası modelde óńírler jalpyūlttyq kún tártíbín qalyptastyrudyń tolyqqandy qatysushysyna aınaluy tıís ekenín atap óttí. Būl úshín memlekettík organdardyń, sayası partıyalardyń, joǵary oqu oryndarynyń, taldau ortalyqtarynyń jáne qoǵamdyq ūıymdardyń ózara ís-qımylyn nyǵaıtyp, memlekettík sheshímderdí ázírleu úderísíne óńírlík sarapshylar qauymdastyǵyn keńínen tartu qajet.