Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy memleketaralyq qatynastar qarqyndy damyp keledí. Qyrǵyzstan Respublıkasynyń Memlekettík hatshysy Marat Imanqūlov bauyrlas elderdíń yntymaqtastyǵyn odan árí nyǵaıtu turaly Alatau Aqparat medıaholdıngíne qarasty BAQ betteríne eksklyuzıv sūhbat berdí, - dep habarlaıdy Aqshamnews.kz tílshísí.
– Qūrmettí Marat Mūqanūly, sūraqtarymyzǵa jauap beruge kelískeníńíz úshín alǵys aıtamyz. Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy ejelden qalyptasqan bauyrlastyq, ajyramas baılanystar barlyq salada nyǵaıyp keledí. Qasym-Jomart Toqaev pen Sadyr Japarov halyqtarymyz arasyndaǵy qatynastardy odan árí damytu jónínde naqty míndetter qoıdy. Osy baǵytta júrgízílíp jatqan jūmysty qalaı baǵalaısyz?
– Men de būl sūhbatqa shaqyrǵanyńyz úshín rızashylyǵymdy bíldíremín. Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy qatynastar, shynymen de, ortaq mádenıetke, tílge jáne dúnıetanymǵa negízdelgen tereń tarıhı mańyzǵa ıe. Búgínde būl ejelgí bauyrlastyq baılanystar bízdíń elderímízdíń basshylary – Sadyr Japarov pen Qasym-Jomart Toqaevtyń sayası jígerí men kúsh-jígeríníń arqasynda jańa, dınamıkalyq damu kezeńíne shyqty.
Memleket basshylary aıqyndaǵan míndetterdíń erekshelígí – barynsha pragmatıkalyq bolyp, naqty nátıjelerge baǵyttaluynda. Atap aıtqanda, būl – bıznestí damytuǵa qolaıly jaǵdaı jasau, kedendík rásímderdí jetíldíru, kólík baılanystaryn kúsheıtu, sondaı-aq qauípsízdík, bílím beru jáne mádenıet salalaryndaǵy bírlesken bastamalardy ílgeríletu.
Qyrǵyzstan men Qazaqstan arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne ınfraqūrylymdyq yntymaqtastyq baǵyty, meníń oıymsha, aımaqtyń tūtas damuy úshín óte auqymdy árí strategıyalyq tūrǵydan mańyzdy. Elderímíz bír-bírín ózara tolyqtyratyn resurstar men múmkíndíkterge ıe, al seríktestík áleuetí, ásírese kólík, su resurstary, energetıka jáne logıstıka sekíldí salalarda aıqyn kórínís tauyp jatyr.
Eń aldymen, kólík dálízderín damytu – būl negízgí faktor. Avtomobıl jáne temírjol qatynastaryn jaqsartu, shekara beketterín jańǵyrtu, zamanauı logıstıkalyq habtar qūru – mūnyń barlyǵy tauar aınalymyn edáuír arttyruǵa, adamdar men júk qozǵalysyn jedeldetuge, su resurstaryn ádíl jáne tıímdí paıdalanuǵa, sondaı-aq bízdíń ekonomıkalarymyzdyń básekege qabílettílígín kúsheıtuge múmkíndík beredí. Osy tūrǵyda Bíshkek pen Almaty – tabıǵı toraptyq ortalyqtar, olardyń geografıyalyq jaqyndyǵy yntymaqtastyqty tek qolaıly ǵana emes, ekonomıkalyq jaǵynan da negízdí etedí.
– Almaty – qyrǵyz dıasporasynyń eleulí bólígí tūratyn qala, mūnda Qyrǵyz Respublıkasynyń Bas konsuldyǵy ornalasqan, sondaı-aq būl – Bíshkekke eń jaqyn bauyrlas megapolıs. Síz Almatyǵa qanshalyqty jıí kelesíz jáne qalanyń damuyn qalaı baǵalaısyz?
– Almaty – men úshín jeke ózíme de, Qyrǵyz Respublıkasynyń kóptegen azamattary úshín de erekshe qala. Bízdí būl qalaǵa kópjyldyq mádenı, ekonomıkalyq jáne adamı baılanystar jaqyndastyrady. Rasynda da, mūnda megapolıs ómíríne belsene aralasyp, ekíjaqty qatynastardy nyǵaıtuǵa aıtarlyqtaı úles qosyp júrgen qyrǵyz dıasporasy kóp. Qyrǵyz Respublıkasynyń Bas konsuldyǵynyń jūmysy da elderímíz arasyndaǵy baılanystardy kúsheıtuge jáne ózara tıímdí yntymaqtastyqty damytuǵa mańyzdy ról atqarady.
Men Almatyda árí jūmys babymen, árí jeke sebeptermen jıí bolyp tūramyn. Ár saparymda qalanyń qarqyndy damyp, jańaryp, ómír súruge barǵan saıyn jaıly bola túskenín kóremín. Keıíngí jyldary Almaty ózgerístíń áserlí qarqynyn kórsetíp otyr: qalalyq ınfraqūrylym jetílíp, kólík júıesí damyp, qoǵamdyq keńístíkter keńeıtílíp jatyr, bílím beru, medıtsına jáne turızm salalaryndaǵy qyzmet sapasy artyp keledí.
Būdan bólek, Qyrǵyzstan men Qazaqstan túrkí ıntegratsıyasyn damytuǵa jáne Ortalyq Azıya óńíríndegí ózara ís-qımyldy nyǵaıtuǵa úlken mán beredí. Elderímízdí ortaq mádenı keńístík, memlekettík qūrylystyń ūqsas dástúrlerí jáne tūraqty adamı baılanystar bíríktíredí, būl bírlesken bastamalardy íske asyru úshín myqty negíz qalaıdy. Bízdíń mádenıetímíz, tarıhymyz, dínímíz jáne t.b. kóptegen qūndylyqtarymyz ortaq.
Bílersízder, halqymyzda "qazaq–qyrǵyz bír tuǵan" degen sóz beker aıtylmaǵan. Shynynda da, mádenı-gumanıtarlyq yntymaqtastyq Qyrǵyzstan men Qazaqstan qatynastarynyń erekshe bír salasy bolyp tabylady.
Ortaq tarıhı mūraǵa arnalǵan bírlesken festıvalder, kórmeler, teatr gastrolderí, kıno jobalar jáne túrlí mádenı sharalar ótkízu – ózara túsínístíktí nyǵaıtyp, ekí eldíń mádenı baılyǵyn keńínen nasıhattauǵa yqpal etedí. Osy baǵytta "Kosh kanat – Qos kanat" atty mádenı baǵdarlama júzege asyp jatyr.
– Qyrǵyz Respublıkasynyń Prezıdentí Sadyr Japarovtyń Jarlyǵyna sáıkes bıyl ūly jazushy Shyńǵys Aıtmatovtyń 100 jyldyq mereıtoıy keńínen atalyp ótedí. Ol – álemdík deńgeıdegí tūlǵa, adamzat oıynyń alyby, Shyǵys pen Batysty jalǵaǵan ǵajaıyp suretker, búkíl túrkí dúnıesíníń maqtanyshy. Sízdíń oıyńyzsha, onyń shyǵarmashylyq mūrasy Qazaqstanmen qalaı baılanysty? Shyńǵys Aıtmatovtyń qos halyqqa bírdeı ortaq jazushyǵa aınalu fenomenín qalaı túsíndíresíz?
– Būl – jazushyny eske aludyń jaı ǵana ısharaty emes, onyń álemdík ádebıet pen gumanıtarlyq oıǵa qosqan zor úlesín moıyndau. Shyńǵys Tóreqūlūly – planetalyq deńgeıdegí tūlǵa, oıshyl gumanıst, sóz óneríníń has sheberí, Shyǵystyń ruhanı dástúrlerín Batystyń zıyatkerlík ízdenísterímen ūshtastyra bílgen qalamger.
Onyń shyǵarmashylyǵynyń Qazaqstanmen baılanysy óte tereń árí san qyrly. Shyńǵys Aıtmatov talaı ret Almatyda bolǵan, qazaq jazushylary jáne zıyaly qauym ókílderímen dostyq qarym-qatynasta bolǵan, Qazaqstannyń mádenı elıtasymen aǵaıyndyq baılanystar ornatqan. Ol mūnda Mūhtar Áuezovpen óte jyly, jaqyn qatynasta bolyp, onyń jas Aıtmatovtyń qalyptasuyna ūstazdyq tūrǵydan yqpal etkení belgílí. Qazaq oqyrmandary Shyńǵys Tóreqūlūlynyń shyǵarmalaryn alǵashqylardyń bírí bolyp qabyldady jáne sol tuyndylardan ózderíníń ruhanı árí mádenı qūndylyqtaryn tapty.
Jazushy kótergen kóptegen taqyryptar qazaqtyń mádenı dástúrímen tíkeleı úndesedí. Onyń shyǵarmalarynda dala adamdarynyń taǵdyry, áulet pen jer aldyndaǵy jauapkershílík, dástúr men jańǵyru arasyndaǵy tańdau, adamdyq qadír-qasıettíń qūny turaly aıtylady. Būlardyń bárí – Ūly dala dep atalatyn bírtūtas mádenı keńístíkte qalyptasqan qyrǵyz ben qazaq halyqtaryna bírdeı jaqyn máseleler. "Ǵasyrdan da ūzaq kún" shyǵarmasynyń oqıǵalary tūtastaı Qazaqstan aumaǵynda órbıdí, onyń toponımıkasy men keıípkerleríníń ózí sony aıqyn kórsetedí.
– 26 qarashada Almatyda Shyńǵys Aıtmatovtyń álemge áıgílí "Jámıla" povesíne negízdelgen myuzıkl qoıylmaq. Bíz Qyrǵyz ūlttyq fılarmonıyasy ūjymy almatylyqtarǵa shynaıy ruhanı mereke syılaıdy dep senemíz. Osy myuzıkldíń ózíndík erekshelígí nede dep oılaısyz, árí ony shetelde qoyu josparda bar ma?
– Eń aldymen, "Jámıla" – Shyńǵys Aıtmatovtyń eń lırıkalyq árí tereń shyǵarmalarynyń bírí. Ony "jer betíndegí eń ásem mahabbat hıkayasy" dep ataıdy, al muzykalyq forma povestíń emotsıyalyq tabıǵatyn odan da jarqyn asha túsedí – muzyka, vokal, sahnalyq qımyl jáne dramaturgıya sıntezí arqyly. Myuzıkl prozada kóbíne jol arasynan ǵana sezíletín dúnıelerdí – dalanyń tynysyn, sezímníń quatyn, keıípkerlerdíń názík te kúrdelí íshkí dramasyn barynsha aıqyn jetkízuge múmkíndík beredí.
Ekínshíden, qoıylym Toqtaǵūl Satylǵanov atyndaǵy Qyrǵyz ūlttyq fılarmonıyasy ūjymy kúshímen júzege asyrylyp jatyr. Būl – eldíń basty mádenı ortalyqtarynyń bírí, sondyqtan myuzıkl kásíbı oryndaudyń joǵary deńgeıíne, ūlttyq boyauy qanyq stılge jáne túpnūsqasyna barynsha ūqypty kózqarasqa ıe bolatyny sózsíz. Qyrǵyz ártísteríníń atalmysh shyǵarmaǵa úlken shynaıylyqpen jáne ruhanı jauapkershílíkpen keletínín almatylyq kórermen búkíl jan-dúnıesímen sezínedí dep oılaımyn.
Sheteldegí kórsetílímge kelsek, Shyńǵys Aıtmatovqa degen qyzyǵushylyq dástúrlí túrde Europanyń, Azıyanyń kóptegen elderínde, típtí, TMD keńístígíníń ózínde de joǵary. Qoıylymnyń bíregeılígí men kótergen taqyrybynyń ámbebaptyǵyn eskersek, Almatydaǵy premeradan keıín būl myuzıkldíń halyqaralyq sahnalarda da ūsynylatynyna senímdímín. Būl – qyrǵyz mádenıetín shetelde tanytuǵa jáne túrkí árí álemdík keńístíktegí mádenı dıalogty nyǵaıtuǵa qosylatyn mańyzdy úles bolmaq.
– Sózsíz, Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń bolashaqtaǵy damuynyń negízgí qozǵaushy kúshí – jastar. Bílím beru salasyndaǵy ekí eldíń yntymaqtastyǵy men kreatıvtí ındustrıyany bírlesíp damytu múmkíndíkterín qalaı baǵalaısyz?
– Árıne, jańa ūrpaq – memleketterímízdíń basty strategıyalyq resursy árí bolashaǵy. Bízdíń olardyń sapaly bílím aluyna, ózín-ózí júzege asyruyna jáne ekonomıka damuyna qatysuyna qandaı jaǵdaı jasaıtynymyz aldaǵy onjyldyqtardaǵy elderdíń damu traektorıyasyn tíkeleı aıqyndaıdy.
Ekí eldíń bílím beru salasyndaǵy yntymaqtastyq múmkíndíkterín joǵary dep baǵalaımyn.
Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń būl baǵytta qalyptasqan berík ózara ís-qımyl tájírıbesí bar. Studentter ekí eldíń joǵary oqu oryndarynda bílím alady, bírlesken ǵylymı jobalar júzege asyrylyp, akademıyalyq ūtqyrlyq baǵdarlamalary engízílíp jatyr. Būl baǵytty odan árí keńeıtuge bolady: bírlesken bílím beru ortalyqtaryn, magıstrlík baǵdarlamalardy, ǵylymı zerthanalardy ashu, oqytushylarmen almasu ísín jolǵa qoyu arqyly.
Sonymen qatar, kreatıv ındustrıyany bírlese damytu erekshe mańyzǵa ıe bolyp keledí. Qyrǵyzstan men Qazaqstan mádenı áleuetí joǵary, baı mūraǵa ıe, kıno, muzyka, dızaın, IT, moda, anımatsıya jáne medıa salalarynda ósíp kele jatqan jas mamandar shoǵyry bar memleketter. Osy salalardaǵy yntymaqtastyq mynadaı baǵyttarda orasan múmkíndíkter ashar edí: bírlesken kıno jáne telejobalar, multımedıalyq platformalar, festıvalder men shyǵarmashylyq laboratorıyalar, startaptar men tsıfrlyq suretshílerge arnalǵan baǵdarlamalar, mádenı turızmdí damytu.
Osy oraıda kelesí jyly ótetín "Ystyqkól – 2026" forumyn erekshe atap ótkím keledí. Būl – búkíl Ortalyq Azıya úshín mání zor oqıǵa boluǵa uáde beríp otyrǵan auqymdy jıyn. Ís-sharanyń erekshelígí – onyń keń kólemí men taqyryptyq tereńdígínde. Álemníń ártúrlí óńírlerínen jetekshí jazushylardyń, fılosoftardyń, mádenıettanushylardyń, zertteushílerdíń jáne gumanıtarlyq sala ókílderíníń qatysuy kútíledí. Jahandyq ózgeríster údeı túsken qazírgí jaǵdaıda mūndaı zıyatkerlík alań erekshe ózektílíkke ıe, óıtkení mūnda adamzat órkenıetíníń bolashaǵyn aıqyndaıtyn máseleler talqylanatyn bolady.
2026 jyly Qyrǵyzstanda taǵy bír auqymdy ís-shara ótedí. Belgílí bolǵandaı, 2024 jylǵy 8–13 qyrkúıek aralyǵynda Astanada ótken V Dúnıejúzílík Kóshpendíler oıyndarynyń saltanatty jabylu rásímí barysynda estafeta Qyrǵyzstanǵa berílgen edí. VI Oıyndar Ystyqkól jaǵalauynda ūıymdastyrylady.