AQSh-tyń bedeldí Science jurnalynda ıtterdíń shyǵu tegí turaly aıqymdy jańa halyqaralyq zertteu jaryq kórdí. Ádette "ıtterdíń aluan túrlí tūqymdary tek XIX ǵasyrdaǵy selektsıyanyń nátıjesí" delínetín. Bíraq 40 ūıymnan qūralǵan ǵalymdar toby mūnyń múlde shyndyqqa janaspaıtynyn dáleldedí. Onyń íshínde onyń íshínde qazaqstandyq arheologtar da bar, - dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Qazaqstan arheologtary qatysqan jahandyq zertteu
Zertteu tobyna Toraıǵyrov unıversıtetíníń ǵalymdary V.K. Merts, I.V. Merts jáne Qaraǵandy ūlttyq zertteu unıversıtetíníń zertteushílerí E.R. Usmanova, V.V. Varfolomeev engen. Jobaǵa Ūlybrıtanıyanyń Ekseter unıversıtetí men Frantsıyanyń Ūlttyq ǵylymı zertteu ortalyǵy jetekshílík etken.
Ǵalymdar keıíngí 50 myń jylda ómír súrgen ıtter men qasqyrlardyń 643 bas súıegín zerttep, 3D-skanerleu arqyly búgínge deıíngí eń auqymdy derekter qoryn jasady.
Ejelgí ıtterdíń ózí aluan túrlí bolǵan
Zertteu nátıjelerí alǵashqy ıtterdíń píshíní men kólemí kemínde 11 myń jyl būryn-aq aıtarlyqtaı ártúrlí bola bastaǵanyn kórsettí.
Mezolıt pen neolıt dáuírlerínde:
-
írí, quatty ańshy ıtter;
-
ūsaq, shapshań malshy ıtter;
-
adamdarǵa serík bolǵan shaǵyn tūqymdarǵa ūqsas formalar bolǵan.
Yaǵnı, ejelgí adamdar ıtterdí túrlí míndetterge beıímdep ósírgen. Būl búgíngí tūqymdar arasyndaǵy aıyrmashylyqtardyń negízí óte ejelgí ekenín dáleldeıdí.
Itterdíń píshíní nege tez ózgerdí?
3D-taldau ıtterdíń morfologıyalyq ártúrlílígíníń úı januarlaryna aınalǵannan keıín kóp ūzamaı kúrt óskenín kórsetedí. Erte qauymdastyqtar ár aımaqta ártúrlí maqsatqa ıt ūstap, tabıǵı-mádenı sūryptalu júrdí.
Ǵalymdar būǵan deıín keń taraǵan "ıtterdíń aluan túrlílígí tek keıíngí 200 jylda paıda boldy" degen teorıyanyń endí ǵylymı negízí joq ekenín aıtady.
Pleıstotsen dáuírínde "qolǵa úıretílgen ıtter" bolmaǵan
Pleıstotsenníń keıíngí kezeńdegí úlgílerde úı ıtteríne tán morfologıyalyq belgíler kezdespeıdí. Būl ıtterdíń qasqyrdan bólínu protsesí ūzaq, kúrdelí árí bír mezette bolmaǵanyn kórsetedí. Ekí túrdíń ara qatynasy myńdaǵan jyl boıy bírtíndep qalyptasqan.


Būl jańalyq nege mańyzdy?
Būl zertteu ıtterdíń adamzat tarıhyndaǵy rólín qaıta qarauǵa ıtermeleıdí. Ejelgí qoǵamdarda ıtter:
-
ań aulauda,
-
mal baǵuda,
-
kúzette,
-
seríktes retínde
óte erte kezeńnen bastap paıdalanylǵanyn dáleldeıdí. Itter adamzat órkenıetíníń damuyna oılaǵannan da erterek yqpal etken.
Qazaqstan ǵalymdarynyń úlesí
Qazaqstan aumaǵyndaǵy ejelgí tūraqtardan tabylǵan ıt pen qasqyr súıekterí zertteuge mańyzdy materıal berdí. Ortalyq Eurazıya ıtterdíń erte qolǵa úıretíluíníń yqtımal ortalyqtarynyń bírí sanalatyndyqtan, otandyq arheologtardyń derekterí álemdík ǵylym úshín asa qūndy.