XXI ǵasyrdyń eń sheshushí árí taǵdyrly kúshíne aınalǵan jasandy ıntellekt búgínde álemdík órkenıettíń jańa betbūrysyn bastap berdí. Keshe ǵana qıyal-ǵajaıyp fılmderdíń armanyn elestetken ıntellektualdyq mashınalar búgíngí kúní ǵylymnan bastap bızneske, medıtsınadan jurnalıstıkaǵa deıín san salaǵa dendep enude. Álem elderí arasyndaǵy tehnologıyalyq básekeníń basty ólshemíne aınalǵan būl úderísten Qazaqstan da shet qalmaı, ǵylymı baǵyttaryn jańasha júıelí jolǵa túsíríp keledí.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ūlttyq unıversıtetí Jurnalıstıka fakultetíníń magıstranty, sondaı-aq qazaq tílíndegí tūńǵysh Ai-Tamyz konvergent jasandy ıntellekt gazetíníń redaktory Nūr-Altaı Ómírzaq Aıgerím Esímhannyń "AÍ Ǵylym" baǵdarlamasynda sūhbat berdí. Ideya avtory - QazŪU jurnalıstıka fakultetíníń dekany Qanat Áuesbaı.
Qazaq tílíndegí jasandy ıntellekt kómegímen jasalǵan alǵashqy gazet qalaı paıda boldy?
2025 jylǵy aqpanda Italıyada II Foglio gazet alǵash ret jasandy ıntellektíníń kómegímen tolyqqandy merzímdí sanyn shyǵardy. Būl jańalyq, halyqaralyq jurnalıstıka mamandyǵynyń magıstranttaryna, dál osyndaı tájírıbení qazaq tílínde de júzege asyruǵa bolatyny turaly jańa ıdeya bergen. Osy oıdyń negízínde alǵash ret jasandy ıntellekt generatsıyalaǵan qazaq tílíndegí konvergenttí gazet daıyndaldy.
Ai-Tamyz konvergenttí jasandy ıntellekt gazetíníń redaktory Nūr-Altaı Ómírzaqtyń aıtuynsha, gazettegí mátínder men ıllyustratsıyalar neıromodelder arqyly generatsıyalanǵan. Jasandy ıntellekt kómegímen ár materıaldyń audıo jáne vıdeo nūsqasy da jasalyp, QR-kodtar arqyly gazet betíne engízílgen.
"QR-kodtar ár maqalanyń astynda bettíń oń jaq būryshynda ornalassqan. Oqyrman sol kodtardy skanerleu arqyly materıaldyń audıo nemese vıdeo nūsqasyn kóre alady. Būl eń aldymen kóru qabíletí tómen adamdarǵa aqparatty tolyq qabyldau múmkíndígín beredí", - deıdí ol.
Gazet betíne shyqqan aqparattyń bárín JI jasaǵanymen, joba barysynda tíldík modelderdíń qazaq tílíne álsízdík kórsetuí túrlí qıyndyq tuǵyzǵan. Keıbír mátínder qaıta-qaıta túzetudí, suretter bírneshe márte generatsıyalanudy qajet etken.
Nūr-Altaıdyń aıtuynsha qazaq tílíndegí dybysty mátínge túsíretín tehnologıyalar da damyp keledí. Bíraq qazaqsha dybystardyń tolyq bazaǵa enbeuí saldarynan júıe jıí qatelesedí. Sondyqtan qazír qazaq tílíníń dybystyq qoryn tolyq engízu úshín arnaıy ǵylymı jūmys júrgízílíp jatyr. Mátíndí dybystau tehnologıyalary da medıa salasynda keńínen qoldanylyp kele jatyr. Arnaıy neıromodelder adamnyń dauys tembrí men yrǵaq erekshelíkterín qabyldap, kez kelgen mátíndí dál sol dauysqa ūqsatyp oqı alady.
1. Qoljazbany tsıfrǵa aınaldyru
Arnaıy smart-qalamdar qolmen jazylǵan mátíndí kompyuterge tíkeleı Word formatynda túsíredí. Būl — bolashaqta arhıv ísí men bílím beru salasynda úlken kómegí bar tehnologıya.
2. Dybysty mátínge aınaldyru
Qazaq tílíndegí dybystar álí tolyq engízílmegendíkten, júıe keıde qate jíberedí. Qazír qazaqstandyq zertteushíler qazaq dauystaryn JI modelderíne qosu baǵytynda jūmys júrgízíp jatyr.
3. Mátíndí dybystau jáne dauys klondau
Text-to-Speech baǵdarlamalary jurnalıstıkada jıí qoldanylyp keledí. Dauysty klondau da damuda:
"Óz dauysyńdy engízseń, baǵdarlama seníń tembríńdí úırenedí. Keıín mátíndí tura sen sóılep tūrǵandaı etíp oqıdy. BBC, Al Jazeera jáne Qytaıdyń bírneshe arnasy mūndaı JI-dıktorlardy praktıkada qoldana bastady", - deıdí ol.
JI men jurnalıstíń jūmysyn ajyratuǵa múmkíndík bar ma?
Qazírgí kezeńde jasandy ıntellekt jazǵan mátíndí adam mátínínen ajyratuǵa álí múmkíndík bar. Mátínde emotsıyanyń beríluí, qūrylymy jaǵynan aıyrmashylyq bar. Bíraq modelder damyǵan saıyn būl múmkíndík joıyluy múmkín.
"Dauys klondau tehnologıyasy feık aqparattyń tarau qaupín joǵarylatady. Tanymal tūlǵalardyń dauysyn paıdalanyp, jalǵan jarnama nemese ótírík aqparat tarap ketuí múmkín. Búgínde beıne jáne audıonyń túpnūsqalyǵyn anyqtaıtyn Big Data platformalary materıaldyń JI arqyly jasalǵan-jasalmaǵanyn tolyq kórsetedí. Eger materıal rasymen tabıǵı kameraǵa tússírílse, kamera modelí, dybys qūrylǵysy, túsírílím uaqyty, generatsıya ízderí túgel kórínedí. Sol arqyly JI-men jurnalıstíń jūmysyn ajyratuǵa bolady", deıdí Nūr-Altaı Ómírzaq.
Dron-jurnalıstıkadaǵy jasandy ıntellekt
"Sonymen qatar, bízde drondy jurnalıstıka bílím beru baǵdarlamasy bar. Sol jerde JI kómegímen reportajdar jasau baǵytynda zertteu jūmysyn jasap jatyrmyn. Reportaj jasau úshín drondy qashyqtyqtan basqaratyn bolsaq, dronnyń tabıǵı dausy qatty shyǵady. Saldarynan sóılep jatqan adamnyń dausyn estu múmkíndígí tómen. Endí būl máselení sheshu úshín JI baǵdarlamalary qūrastyrylyp jatyr. Ol adam auzynyń mımıkasyn oqıdy. Yaǵnı ol adamnyń qandaı mátín aıtyp jatqandyǵyn mátín túrínde jazyp beredí. Eger ol fızıkalyq tolqyndardy kóretín bolsa, ol adamnyń dybysyn auyzdyń mımıkasyna qarap, adamnyń dausyn da shyǵaryp aluǵa bolady. Ondaı zertteu jūmystary jasalynyp jatyr", - deıdí ol.
Ǵylymǵa áserí jáne múmkíndíkterí
JI-ge kóp aqparat júktelgen saıyn, ǵylymı zertteu maqalasyn jazuǵa kóptegen múmkíndík ashady. Tolyqqandy dıssertatsıya jasauǵa, úı jūmytaryn jáne baqylau nátıjelerín aluǵa múmkíndík beredí.
Nūr-Altaıdyń aıtuynsha, baǵdarlamalardy tolyqqandy ǵylymmen baılanystyryp qoyuǵa bolmaıdy. Būl kúndelíktí árbír adamnyń ómírín jeńíldetuge arnalǵan baǵdarlama. Yaǵnı bíz qandaıda bír qıyn ísterdí atqaru barysynda JI sízdíń jūmysyńyzdy jeńíldetíp beredí. Bíraq tolyqqandy adamnyń qyzmetín almastyryp tastaıdy degen túsíník joq.
Mátínín redaktsıyalaǵan - Jadyra Ádílbek