Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádílettí Qazaqstan: zań men tártíp, ekonomıkalyq ósím, qoǵamdyq optımızm» atty halyqqa Joldauynda strategıyalyq míndet qoıdy – adamı kapıtalǵa júıelí ınvestıtsıyalar arqyly Ádílettí Qazaqstan qūru. Būl tapsyrma Úkímet atqaryp jatqan keshendí jūmystyń negízíne aınaldy. Ol barshaǵa qoljetímdí árí zamanauı bílím beruge jáne ǵylymı orta qalyptastyruǵa baǵyttalǵan. Júıe mektepke deıíngí tárbıeden bastap aldyńǵy qatarly zertteulerdí qoldauǵa deıíngí barlyq satyny qamtıdy. Osy arqyly eldíń bolashaǵyn aıqyndaıtyn berík negíz qalanyp, Qazaqstannyń álemdík deńgeıdegí ūzaq merzímdí básekege qabílettílígí nyǵayady jáne árbír azamattyń ómír boıy damuyna jaǵdaı jasalady.
Qoljetímdí jáne sapaly bílím beru: balabaqshadan bastap halyqaralyq olımpıadalarǵa deıín
Adam kapıtalyn damytuǵa negíz erte jastan qalanady. Sol sebeptí Úkímet mektepke deıíngí bílím beru júıesíne aıryqsha kóńíl bólíp, ár balaǵa bolashaqta tabysty boluǵa teń múmkíndík jasaudy kózdep otyr. Búgínde Qazaqstanda 11,8 myń mektepke deıíngí ūıym jūmys ísteıdí. Olarda 1 mln-nan astam bala tárbıeleníp jatyr: 470 myń bala – memlekettík, al 540 myńnan astamy – jekemenshík balabaqshalarda. Jańa balabaqshalar ashu jáne zamanauı qarjylandyru tetíkterín engízudí qamtıtyn júıelí jūmystyń arqasynda 2–6 jas aralyǵyndaǵy balalardy qamtu deńgeıí 93,1%-ǵa jetíp, jyl sońyna deıín 95%-ǵa deıín ósedí dep josparlanuda.
Qoljetímdílíktí arttyru úshín 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan kezeńdík Jol kartasy bekítílgen. 2025 jyldyń basynan berí 14,8 myń oryndyq 195 balabaqsha ashyldy. Jyl sońyna deıín qoldanystaǵy ūıymdardy keńeıtu arqyly taǵy 49 myńnan astam oryn qūrylady. Sonymen qatar jańa tárbıelík tájírıbeler de jolǵa qoıyluda. Qyrkúıekten bastap 100 balabaqshada 12 myń balany qamtıtyn adal eńbekke baulu boıynsha pılottyq joba júzege asady. Sondaı-aq «Besten būryn úlger» baǵdarlamasy ata-analardy qoldauǵa jáne balanyń otbasynda damuyn qamtamasyz etuge baǵyttalǵan.
Qazaqstandaǵy orta bílím beru funktsıonaldyq sauattylyq pen HHÍ ǵasyr daǵdylaryn damytuǵa baǵyttalǵan, būl eldíń PISA halyqaralyq zertteuíníń úzdík 50 elí qataryna enuíne yqpal ettí.
Qazaqstandyq oqushylardyń jetístíkterí tańdalǵan baǵyttyń dūrystyǵyn dáleldeıdí. 2024–2025 oqu jylynda halyqaralyq olımpıadalarǵa qatysqan árbír ekínshí oqushy júldeger atandy. Qazaqstandyq oqushylar barlyǵy 34 halyqaralyq olımpıada men baıqauda 1000-nan astam medal, onyń 193-í altyn ıelendí. 2025 jyly halyqaralyq jarystarǵa qatysqan 31 oqushynyń 27-sí júldeger atandy. Auyl oqushylarynyń talantyn damytuǵa erekshe nazar audaryluda. Auyldyq mektepter arasyndaǵy ÍÍ Respublıkalyq olımpıada jeńímpazdarynyń sany on esege artty.
Zamanauı ınfraqūrylym jáne barshaǵa teń múmkíndíkter
Elímízdíń barlyq óńírínde bílím sapasynyń bíryńǵaı standarttaryn qamtamasyz etu úshín ınfraqūrylymdy jańǵyrtu boıynsha auqymdy jūmystar júrgízílíp jatyr. 2025 jyly qūrylysy júríp jatqan 232 jańa mekteptí paıdalanuǵa beru josparlanuda, olardyń jalpy syıymdylyǵy – 267 myń oryn. Būl úsh auysymdy oqytu máselesín sheshuge tíkeleı qadam bolyp otyr. Sonymen qatar qoldanystaǵy ǵımarattardy jańǵyrtu baǵdarlamasy íske asyryluda: 2025 jyly 245 mektepte kúrdelí jóndeu júrgízíledí. Qosymsha 1 myńnan astam auyl mektebí jańǵyrtylady. 680 ūıym úshín 1,1 myńnan astam zamanauı pándík kabınet satyp alynuda.
Tsıfrlandyrudaǵy mańyzdy qadam – mektep oqulyqtarynyń 100%-yn ınteraktıvtí mazmūndy elektrondyq formatqa tolyq kóshíru. Būl oqu úderísín anaǵūrlym ıkemdí árí qoljetímdí ettí.
Jūmystyń basty baǵyttarynyń bírí – árbír bala ózín qoǵamnyń tolyqqandy múshesí retínde sezínetín ınklyuzıvtí orta qalyptastyru. Búgínde mektepterdíń 90%-da ınklyuzıvtí bílím beruge jaǵdaı jasalǵan, 85% bala qajettí qoldau aluda.
Arnaıy ūıymdardyń jelísí keńeıtílude: 508 mekeme jūmys ísteıdí, 121 qoldau kabınetí ashyldy. Erekshe qajettílíkterí bar balalarǵa pedagog-assıstent, arnaıy pedagog jáne jeke kómekshí shtattary engízíldí. Aldaǵy uaqytta úzdíksíz ınklyuzıvtí bílím berudíń Ūlttyq ortalyǵyn qūryp, sondaı-aq «Erekshe bílím berudí qajet etetín balalardy keshendí qoldau turaly» Zań ázírleu josparlanǵan.
Tárbıe beru, qorǵau jáne bos uaqyt: bala basty nazarda
Prezıdent tapsyrmalaryn oryndau sheńberínde «Qazaqstan balalary» memlekettík baǵdarlamasy sheńberínde «Adal azamat» bíryńǵaı baǵdarlamasy jańartyldy, ol úshín bíryńǵaı qūndylyq keńístígín qalyptastyratyn arnaıy brendbuk ázírlendí. Sonymen bírge balalar qūqyqtaryn qorǵau sharalary kúsheıtílude: qamqorshylyq organdary mamandarynyń sany úsh esege juyq, 303-ten 896 adamǵa deıín ūlǵaıdy, būl otbasylarǵa uaqtyly árí bílíktí kómek kórsetuge múmkíndík beredí. Mektepterde bullıngtíń aldyn alu úshín Kiva jáne «DosbolLIKE» halyqaralyq baǵdarlamalary engízílude. Fızıkalyq qauípsíz orta qūryluda: ūıymdardyń 98%-y turnıkettermen, 97%-y lıtsenzıyalanǵan kúzetpen, 96%-y dabyl túımelerímen qamtylǵan, al 81%-y polıtsıyanyń jedel ortalyqtaryna qosylǵan.
Demalys – úılesímdí damudyń mańyzdy bólígí. Elímízde qosymsha bílím beru salasy belsendí damyp keledí, onda 3,3 mln balany nemese olardyń jalpy sanynyń 87,2%-yn qamtıtyn 2 142 ūıym jūmys ísteıdí, būl kórsetkíshtí 2025 jyldyń sońyna deıín 90%-ǵa deıín jetkízu jospary bar. 2024 jyldyń jazynda ūıymdastyrylǵan demalyspen 3,2 mln bala qamtyldy, onyń íshínde áleumettík osal sanattardan 500 myń bala.
Mektepten mamandyqqa: sūranysqa ıe kadrlar jáne qol jetímdí joǵary bílím
Prezıdent Joldauynda kórsetílgen adamı kapıtaldy damytu baǵytyna súıene otyryp, Úkímet kásíptík jáne joǵary bílímníń qoljetímdílígín arttyru boıynsha keshendí sayasatty júzege asyruda. Jūmys árbír jas qazaqstandyqtyń sapaly mamandyq aluǵa árí óz áleuetín asyruǵa múmkíndík aluyna baǵyttalǵan. Jūmysshy mamandyqtary jyly ayasynda tehnıkalyq jáne kásíptík bílím beru júıesí (TjKB) naryq talaptaryna barynsha sáıkestígí úshín qaıta formattau júrgízílude.
Jańa kásípter atlasy ázírlendí, onda 900-den astam jańa bílím baǵdarlamasy ózektendírílíp, 510-nan astam jańa baǵdarlama ázírlengen. Atlas negízínde 9 óńírde kadrlarǵa qajettílík kartalary jasaldy. Jūmysshy mamandyqtarynyń bedelín arttyru maqsatynda Jas Skills jáne Junior Skills konkurstary ótkízíledí, al 107 myńnan astam oqushy «Mansap kompasy» platformasynda kásíbı dıagnostıkadan óttí. Otandyq bes kolledjdí halyqaralyq deńgeıge kóteru boıynsha jūmys bastaldy.
Atalǵan jūmystaǵy negízgí qūraldardyń bírí – oqytudy tíkeleı qarjylandyru. Prezıdent tapsyrmalaryn jáne saılaualdy baǵdarlamasyn júzege asyru ayasynda bílím beru granttarynyń sany 50%-ǵa ūlǵaıtyldy, al bıylǵy oqu jylynda olardyń sany 93 myńnan asty, jergílíktí atqarushy organdardan (1,5 myńnan astam), KAZENERGY qauymdastyǵynan (400), JOO rektorlarynan (2,2 myń) jáne «Qazaqstan» qorynan (500) qosymsha granttar bólíndí.
Būl sharalarǵa qosymsha shákírtaqy kólemí júıelí túrde artyp keledí: 2024 jyldyń qyrkúıegínen berí bakalavrlar úshín tólemder 20%-ǵa, magıstranttar men doktoranttar úshín 15%-ǵa óstí, al student-pedagogter úshín 75 myń teńgeden asyp otyr. Jalpy, sońǵy bes jylda shákírtaqy kólemí ekí ese óstí jáne 2029 jylǵa qaraı onyń kólemín 200%-ǵa deıín kóteru josparlanuda. Studentterdí tíkeleı qoldaumen qatar, otbasylarǵa arnalǵan qarjylyq josparlaudyń ūzaqmerzímdí tetíkterí de engízílude.
«Ūlttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy bastapqy kapıtaldy qalyptastyruǵa kómektesedí, 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha balalardyń shottaryna $8 880 mln tústí. Memlekettíń qatysuymen júzege asatyn jańa "Keleshek" jınaqtaushy júıesí (60 AEK bastapqy kapıtal jáne 7% deıíngí syılyqaqy) ata-analarǵa bílím beruge josparly túrde 5 mln teńgeden astam qarajat jınauǵa múmkíndík beredí. Student memlekettík grant alǵan jaǵdaıda, "Keleshek" baǵdarlamasy boıynsha jınaqtalǵan qarajat tūrǵyn úı satyp aluǵa baǵyttaluy múmkín», — dep atap óttí ǵylym jáne joǵary bílím mınıstrí Sayasat Nūrbek.
Sondaı-aq jeńíldíkpen bílím beru nesıelerí men 300 saralanǵan grant bar, olardyń sheńberínde memleket oqu qūnynyń 50%-yn nemese 75%-yn jabady, al student tolyq kólemde stıpendıya alady. Bílím alu úshín qolaıly jaǵdaı jasaudyń taǵy bír mańyzdy aspektísí – baspana máselesín sheshu. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes studenttík jataqhanalarda jyl saıyn kemínde 10 myń oryn ūıymdastyru míndetí qoıyldy. Būl baǵyttaǵy júıelí jūmystar boıynsha qazírdíń ózínde eleulí nátıjelerge qol jetkízílude: 2018 jyldan bastap 62 myń oryndyq 251 jańa jataqhana paıdalanuǵa beríldí. Aǵymdaǵy jyly 10 myńnan astam oryndyq 29 jataqhana íske qosylady, olardyń íshínde el tarıhyndaǵy eń írí jataqhana – elordada Eurazıya ūlttyq unıversıtetí úshín salynǵan 2 656 oryndyq jataqhana bar. Osylaısha tapshylyq máselesí elímízdíń barlyq óńírlerínde sheshímín tapty. «Student-residence» zamanauı modelí engízílude, al áleumettík osal toptardan shyqqan studentter úshín memleket 2023 jyldan berí tūru shyǵyndaryn ótep keledí.
Innovatsıyalar jáne halyqaralyq áríptestík: bílím beru habyn qūru
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmalaryn oryndau ayasynda Qazaqstan álemdík bílím keńístígíne kíríge otyryp, óńírlík bílím beru habyna aınaluǵa ūmtyluda. Búgíngí tańda elímízde Brıtandyq Cardiff jáne Coventry University, nemístíń Anhalt, ıtalyandyq Politecnico della Marche, koreılík Woosong University jáne MGIMO sıyaqty jetekshí sheteldík unıversıtetterdíń 24 fılıaly ashyldy.
«Seríktes-elder geografıyasy, sondaı-aq AQSh, Qytaı jáne Frantsıyany da qamtıdy, al 2025 jyly ınjenerlík-tehnıkalyq mamandyqtarǵa basymdyq beretín taǵy 10 jańa fılıal ashu josparlanuda. Olardyń keıbíreulerí, mysaly, De Montfort, Coventry, Cardiff jáne Woosong sıyaqty, tolyqqandy jeke kampus formatynda jūmys ísteıtín bolady. Osymen bír mezgílde qazaqstandyq bílím júıesí shetelde de qanat jayuda: QazŪU-dyń Reseı men Qyrǵyzstanda fılıaldary (Bíshkekte 2022 jyldan berí 1300-den astam student oqıdy), sondaı-aq Ózbekstanda Áuezov unıversıtetí jūmys ístep tūr», — dedí mınıstr.
Sonymen qatar ǵylymı kásípkerlerdíń jańa buynyn jáne tsıfrlyq ekonomıkanyń bolashaq kóshbasshylaryn qalyptastyruǵa baǵyttalǵan AI-Sana serpíndí baǵdarlamasy júzege asyryluda. Onyń maqsaty — studentterge jasandy ıntellekt (JI) tehnologıyalaryn jappaı oqytudy qamtamasyz etu.
Baǵdarlama Coursera, Huawei jáne Google platformalarynda negízgí oqytudan bastap studenttík startaptardy jedeldetuge deıíngí tórt kezeńdí qamtıdy. JI negízderí boıynsha 390 myńnan astam student pen 3 myń oqytushy kurstan óttí.
«95 JOO Coursera platformasyna tegín qol jetkízgen júıelí jūmystyń nátıjesínde Qazaqstan onyń bedeldí halyqaralyq syılyǵynyń laureaty atandy. Praktıkalyq nátıje studentterdíń testíleu satysynda tūrǵan 119 JI agentterín qūruy boldy, taǵy 395-í ázírlenude. Osy órshíl míndettí qoldau úshín Nazarbaev Unıversıtetí, EŪU, Satbayev University jáne QazŪU bazasynda quaty 42 PFlops superkompyuterlík klaster qūryluda. Al JI kurstary barlyq unıversıtetterde míndettí boldy. 20 JOO-da JI, mashınalyq oqytu jáne kıberqauípsízdík salasynda 25 jańa bílím beru baǵdarlamasy ashyldy», — dep atap óttí Sayasat Nūrbek.
Ǵylym jáne tehnologıya: ınnovatsıyalyq bolashaqty qalyptastyru
Bílím beruge ınvestıtsıyalardyń qısyndy jalǵasy eldíń ǵylymı áleuetín nyǵaıtu bolyp sanalady.
Úkímet tolyqqandy ınnovatsıyalyq ekojúıení qūru boıynsha keshendí jūmys júrgízude:zertteu unıversıtetteríníń sany ósude (Sátbaev atyndaǵy QazŪTZU, L.Gumılev atyndaǵy EŪU, ál-Farabı atyndaǵy QazŪU unıversıtetí, Áuezov atyndaǵy jáne Buketov atyndaǵy Qaraǵandy unıversıtetí) jáne Memleket basshysynyń janynan Ūlttyq Ǵylym akademıyasy men Ǵylym jáne tehnologıyalar jóníndegí ūlttyq keńes qūryldy.
Ǵalymdardy qoldau úshín naqty sharalar júzege asyryluda: 2024 jyldyń basynan berí olardyń jalaqysy 18%-ǵa óstí, al ǵylymı ataqtar úshín beríletín ústemeaqylar 20 AEK-ke (qauymdastyrylǵan professor, PhD úshín) jáne 50 AEK-ke (professor úshín) jettí. Jobalardy baǵalau úshín TRL halyqaralyq standartyn engízetín «Ǵylym jáne tehnologıyalyq sayasat turaly» jańa zań qabyldandy. Ǵylymdy qarjylandyru 3,3 ese óstí, būl 800-den astam ǵalymdy álemníń jetekshí ortalyqtaryna taǵylymdamaǵa jíberuge jáne ǵylymı jabdyqtardyń 14%-yn jańartuǵa múmkíndík berdí.
Ǵylymnyń ekonomıkanyń naqty sektorymen baılanysy da kúsheıe túsude. Bıznespen bírlesíp oryndalǵan jobalardyń úlesín 2025 jyly 20%-ǵa jetkízu míndetí qoıyldy. Ol úshín ǵalymdardyń Qazaqmys, ERG, Qazatomónerkásíp jáne Qazmyrysh sıyaqty írí ónerkásíptík kompanıyalardyń ókílderímen kezdesulerí ótkízíledí.
Zertteulerge ınvestıtsıya salatyn kompanıyalar úshín 150% salyq shegerímí qarastyrylǵan. 2025 jyldan bastap ákímdíkter janynan jergílíktí byudjetterden qoldanbaly zertteulerdí qarjylandyru úshín ǵylymı keńester qūrylatyn bolady. Sondaı-aq salany tolyq tsıfrlandyru úshín bíryńǵaı tsıfrlyq ǵylym portaly íske qosyldy.
Respublıkalyq byudjetten barlyǵy 2 297 joba jáne 162 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama qarjylandyryldy, onyń 1 myńǵa juyǵyn jas ǵalymdar júzege asyruda, al 134-í tehnologıyalardy kommertsıyalandyruǵa baǵyttalǵan. Būl júıelí jūmys Qazaqstannyń tehnologıyalyq egemendígí men ınnovatsıyalyq bolashaǵy úshín berík negíz qalaıdy.