Ūstazdy ūlyqtaǵan eldíń keleshegí jarqyn bolary aıdan anyq, dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Respublıkalyq tamyz konferentsıyasynyń plenarlyq otyrysynda sóz sóıledí.
Qadírlí ūstazdar!
Qūrmettí qauym!
Eń aldymen, barshańyzdy dástúrlí Tamyz konferentsıyasynyń ashyluymen qūttyqtaımyn! Búgíngí jıynǵa Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan ūlaǵatty ūstazdar arnaıy kelíp otyr.
Myqty mūǵalím – sapaly ūlttyń tíregí, būl – naǵyz aqıqat.
Búgín óte ūtymdy, mazmūndy bayandamalardy tyńdadyq, tıímdí píkírler men ūsynystar aıtyldy. Sóz sóılegen ūstazdarǵa, búkíl mūǵalímder qauymyna rızashylyǵymdy, íltıpatymdy bíldíremín. Tıístí mınıstrlík, jalpy Úkímet aıtylǵan máselelerdí únemí nazarda ūstauy kerek. Būl jūmysty asa mańyzdy strategıyalyq míndet dep túsínu qajet.
Ūstazdy ūlyqtaǵan eldíń keleshegí jarqyn bolary aıdan anyq. Ūly Abaı 38-shí qara sózínde adamnyń adamdyǵy jaqsy ūstazdan bolatynyn aıtqan. Sízder jas buynǵa tereń bílím beríp, sanaly, ozyq oıly jáne otanshyl ūrpaq tárbıeleuge zor eńbek síńíríp júrsízder. Osylaısha, básekege qabílettí ūlt qalyptastyruǵa atsalysyp kelesízder.
Bıylǵy Tamyz konferentsıyasy elímízdegí auqymdy ózgeríster kezeńíne tūspa-tūs keldí. Bárímíz bír el bolyp, túbegeılí reformalardy oıdaǵydaı júzege asyrdyq. Nauryz aıynda ótken jalpyūlttyq referendum nátıjesínde jańa Halyq Konstıtutsıyasy qabyldandy. Tūtas qoǵam qoldaǵan Ata zań bírínshí shílde kúní kúshíne endí. Būl – elímíz úshín mańyzy erekshe tarıhı oqıǵa.
Bas qūjatta tūńǵysh ret bílím salasyna aıryqsha mán beríldí, yaǵnı adam kapıtalyn, bílímdí, ǵylymdy, ınnovatsıyany damytu elímízdíń strategıyalyq baǵyty retínde aıqyndaldy. Qazír búkíl bılík júıesín jáne qoǵamdyq ınstıtuttardy auqymdy jańǵyrtu jūmysy júríp jatyr.
Osydan bírneshe kún būryn alǵashqy Qūryltaı saılauy óttí. Al keshe onyń nátıjelerí shyqty. Būl óte mańyzdy sayası nauqan, sayası ís-shara dep te aıtuǵa bolady, shyn mánínde, būryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıde ūıymdastyryldy. Osy íste Ortalyq saılau komıssıyasy úlken ról atqardy. Saılau úderísíne dūrys sheshímder, sonyń íshínde jasandy ıntellekt tehnologıyasy engízílude. Mūndaı ádís-tásílder nauqannyń sapasyn arttyra tústí.
Sondaı-aq saılauǵa sheteldík baıqaushylar tarapynan da qyzyǵushylyq joǵary boldy. Halyqaralyq qauymdastyq saılau nátıjesín moıyndady, onyń ūlttyq zańnamaǵa jáne barlyq talaptarǵa saı ótkenín atap óttí.
Men búgín Konstıtutsıyanyń 46-babyna sáıkes bírínshí shaqyrylymdaǵy Qūryltaıdyń bírínshí sessıyasyn shaqyru turaly Jarlyqqa qol qoıdym. Alqaly jıyn 28 tamyz kúní bolady. Oǵan deıín Qūryltaıǵa ótken partıyalar deputattardyń tízímín ázírleuge tıís.
Jalpy, Qūryltaı saılauy elímízdíń qoǵamdyq-sayası ómíríne úlken ózgerís ákeldí. Partıyalar ūsynǵan tízímge tájírıbesí mol túrlí mamandyq ıelerímen qatar, sayasatqa jańadan kelgen azamattar da endí. Olardyń qatarynda qabílettí jastar, sonyń íshínde Prezıdenttíń kadrlyq rezervíníń múshelerí bar. Jańa buyn ókílderí sayası nauqandy jandandyra túskení sózsíz. Halyqqa adal qyzmet etkísí keletín, jauapkershílíkten taısalmaıtyn, jańashyl adamdardyń báríne bírdeı múmkíndík beríldí. Túptep kelgende, būl – qalypty, yaǵnı evolyutsıyalyq úderís.
Osy oraıda sayası partıyalardyń belsendílígín, olardyń ıdeologıyalyq ūstanymdaryn, kásíbı deńgeıín erekshe atap ótkím keledí. Sayası doda kezínde el bolashaǵyna tíkeleı yqpal etetín ūtymdy ūsynystar aıtyldy. Saılaushylar da būl jūmystan tys qalǵan joq, olar ár másele boıynsha óz píkírlerín ashyq bíldíríp otyrdy. Būl úgít-nasıhat kezínde bolǵan ūlttyq teledebattardan, aqparat alańyndaǵy ashyq píkírtalastardan anyq baıqaldy.
Osylaısha, qoǵamda ózara qūrmet pen jauapkershílík jáne píkír aluandyǵy qūndylyqtary ornyǵyp jatyr, jańa sayası mádenıet qalyptasuda.
Qadírlí ūstazdar!
Ūltymyzdyń keleshegín aıqyndaıtyn tarıhı ózgeríster tabysty boluy úshín, eń aldymen, qoǵamdyq sana jańǵyruǵa tıís. Būl íste mártebelí mamandyq ıesí – mūǵalímníń rólí aıryqsha mańyzdy. Álemdí eń damyǵan tehnologıya ózgertuí múmkín. Al adamdy, onyń dúnıetanymyn ózgertu – naǵyz ūstazdyń ǵana qolynan keletín ís. Sondyqtan memleket bílím júıesín damytuǵa árdaıym basa nazar audarady.
Sońǵy jetí jylda būl salaǵa bólínetín qarjy úsh ese artyp, 6,4 trıllıon teńgege jettí. Keıíngí bes jyldyń íshínde 1 mıllıonnan astam oqushyǵa arnalǵan 1120 mektep salyndy. 5 myńnan astam auyl mektebíníń materıaldyq-tehnıkalyq qory jańartyldy. Bílím oshaqtarynda 7 myńnan astam zamanauı úlgídegí pán kabınetterí jasaqtaldy.
Ózderíńízge málím, osydan ekí jyl būryn meníń tíkeleı tapsyrmammen «Keleshek mektepterí» jobasy bastau aldy. Osy joba ayasynda 460 myń oqushyǵa arnalǵan 217 mektep salyndy. Zamanauı mektepterdíń jańa standarty paıda boldy desek, artyq bolmaıdy. Alaıda, bíz árbír óńírde, sonyń íshínde mektepterge sūranys bar audandarda sapaly oqu oryndarynyń qūrylysyn míndettí túrde jalǵastyramyz. Būl – aldymyzda tūrǵan memlekettík mańyzǵa ıe asa ózektí míndet. Uaqytty sozbaı jūmysqa kírísuímíz kerek, kelesí jyly qūrylys barysy qarqyndy boluy qajet.
Ūstazdyń bedelín nyǵaıtyp, olardy jan-jaqty qoldau úshín belsendí jūmys atqarylyp jatyr. «Pedagog mártebesí turaly» arnaıy zań qabyldandy. Bıyl būl zańǵa tolyqtyru engízílíp, ūstazdarǵa qosymsha qūqyqtyq jáne áleumettík kepíldíkter beríldí. 5 qazan kúní ūstazdardyń kásíbı merekesí retínde naqty bekítíldí.
Memlekettík marapattar tízímíne «Qazaqstannyń eńbek síńírgen ūstazy» ataǵy engízíldí. Būl mártebelí nagradamen marapattalǵan tūlǵalarǵa qomaqty syıaqy berílíp jatyr. Qazírdíń ózínde 100-ge juyq mūǵalím marapattaldy. Basqa da laıyqty ūstazdar memleket nazarynan tys qalmaı, osy qūrmettí ataqqa ıe bolary kúmánsíz. Sońǵy úsh jylda elímízdegí 3 mūǵalímge eń joǵary memlekettík nagrada – «Qazaqstannyń Eńbek Erí» ataǵy beríldí. Būl ūstazdar qauymyna degen aıryqsha qūrmettíń belgísí ekení sózsíz.
TALIS-2024 (The OECD Teaching and Learning International Survey) zertteuíníń nátıjesíne sáıkes, Qazaqstan mūǵalímderdíń bedelín nyǵaıtu kórsetkíshí jónínen ekínshí orynda tūr. Sondaı-aq ūstazdardyń eńbekaqyǵa qanaǵattanu ólshemí boıynsha elímíz álemdegí alǵashqy bes memlekettíń qataryna kíredí. Atap aıtqanda, ūstazdardyń 95 paıyzy óz jūmysyna kóńílí tolatynyn aıtqan. Al 80 paıyzy osy mamandyqty qaıta tańdauǵa daıyn ekenín jetkízgen.
Barshańyzǵa zor alǵys!
Ūstazdy qadírleı bílu – órkenıettí qoǵamǵa tán qasıet. Bíz ūlt sapasyn arttyramyz desek, bírínshí kezekte mūǵalímderge barynsha qoldau kórsetuímíz kerek. Būl – men úshín myzǵymas ūstanym.
Jalpy, elímízdegí bílím salasyn damytu úshín kóp jūmys atqaryldy. Naqty nátıjeler de bar. Byltyr oqushylarymyz 30-dan astam bedeldí halyqaralyq olımpıada men ǵylymı jobaǵa qatysyp, myńnan astam medal jeńíp aldy.
Auyl mektebínen shyqqan respublıkalyq olımpıada júldegeríníń sany 10 ese ūlǵaıdy. Osylaısha, qala men auyl mektebíndegí bílím sapasynyń alshaqtyǵy aıtarlyqtaı azaıyp keledí. Alaıda arqany keńge saluǵa álí erte, aldymyzda kóp jūmys bar, ony tıímdí atqaruymyz qajet.
Bílím beru salasynda álí kúnge deıín sheshímín tappaı otyrǵan bíraz túıtkíl bar. Sondyqtan bírqatar ózektí máselege arnaıy toqtalǵandy jón dep sanaımyn.
BÍRÍNShÍ. Oqu-aǵartu salasyndaǵy kadr tapshylyǵyn joıyp, ūstazdardyń bílíktílígín kóteru qajet.
Būl baǵytta júıelí sharalar qolǵa alynuda, naqty jūmys júrgízílíp jatyr. Sonyń arqasynda bílím salasyn tańdaǵan jastardyń qatary kóbeyude. Būl – jaqsy úrdís. Bıyldyń ózínde mektep bítírgen 12 myńnan astam túlek pedagogıkalyq mamandyq boıynsha memlekettík grant ıegerí atandy. Olardyń 2 myńnan astamy – mekteptí «Altyn belgímen» bítírgender. Degenmen kadr máselesín túpkílíktí sheshu úshín álí de bíraz sharua atqaryluǵa tıís.
Elímízge taǵy da 5 myńnan astam mūǵalím kerek. Sebebí halyq sany tūraqty túrde artyp keledí. Sońǵy jyldary salynyp jatqan mektepterdíń sany da edáuír kóp. Osy jaǵdaı pedagog mamandarǵa degen sūranysty arttyryp otyr. Būl másele boıynsha mınıstrlík tyń tásílder ūsynuǵa tıís.
Sonymen qatar mūǵalímderdíń bílíktílígín kóteru máselesíne erekshe nazar audarǵan jón. Alaıda osy saladaǵy kezektí auqymdy reformany jasaımyz dep, búkíl oqu júıesín qysqa merzímde túbegeılí ózgertuge bolmaıdy. Áıtpese, būrynnan qalǵan terís nátıjeler osy asa mańyzdy salanyń tas-talqanyn shyǵarǵany esímízde bar. Osyndaı synaqtar oqu salasyna úlken zıyan ákeldí. Tek reforma úshín jaı ǵana aty bar, zaty joq reformalar júrgízudí doǵaru qajet. Basqa sózben aıtqanda, reformalardy, ózgerísterdí, árıne, júrgízu kerek, bíraq ondaı ózgeríster mūǵalímderdí ábden sharshatyp, olardy kúızelíske ūshyratpauy kerek.
Árbír reformany, ásírese, bílím salasyndaǵy reformany júzege asyru aldynda ony jan-jaqty saralau qajet, onyń tıímdílígíne ábden kóz jetkízu kerek. Reforma, būl – bastapqy synaq, eksperıment emes, būl – jauapty sheshím men ís-shara. Úkímet pedagogıkalyq joǵary oqu oryndarynyń qyzmetín qaıta qarau kezínde būl máselení míndettí túrde eskeruge tıís.
Ūstazdardy mektep pen balabaqshadaǵy jūmystyń kásíbı erekshelíkteríne barynsha beıímdeıtín bíryńǵaı júıe qūru qajet degen ūsynys bar eken. Ony jan-jaqty qarap, qajet bolsa, íske asyru kerek. Būl íske ádístemelík ortalyqtar, mektepke deıíngí, orta jáne qosymsha bílím beru mekemelerí belsene atsalysuǵa tıís. Osy salaǵa jauapty mınıstrlíkter pedagogterdíń jańa buynyn dayarlau úshín kúsh jūmyldyruy kerek. Bír jeńnen qol, bír jaǵadan bas shyǵaryp, jūmyla áreket etu qajet.
Ózderíńízge málím, mūǵalímderge kásíbı qoldau kórsetu úshín «Órleu» bílíktílíktí arttyru ūlttyq ortalyǵy qūryldy. Bíraq búgínde būl ūıymnyń jūmysy mardymsyz deuge bolady. Máselen, maǵan ūstazdardan attestatsıya erejesín qaıta qarau turaly kóptegen ótínísh kelíp tústí. Mūǵalímder artyq júktemeníń jáne qaǵazbastylyqtyń kóp ekenín aıtyp, shaǵymdanyp otyr.
Osyǵan oraı, men pedagogterdí attestatsıyadan ótkízu talaptaryn ońtaılandyru, jetíldíru jónínde naqty tapsyrma berdím. Būl jerde baǵalaudan múlde bas tartu nemese ony kúrdelendíru turaly sóz bolyp otyrǵan joq.
Bílímdí ádíl baǵalau – bílím beru júıesíníń ózegí. Bízge meılínshe túsíníktí árí ashyq júıe kerek. Būl – óte mańyzdy másele, ony qarastyrǵan kezde joǵary jauapkershílík pen mínsíz kásíbılík tanytu qajet. Tıístí mınıstrlík būl máselemen aınalysyp, kóp ūzamaı naqty ūsynystar beruge tıís.
Bílíktílíktí kóteru baǵdarlamalaryna jańa Konstıtutsıya qūndylyqtaryn, sondaı-aq, «Zań men tártíp», «Adal azamat», «Taza Qazaqstan» ıdeyalaryn engízgen jón, būl qyzmettík míndet dep aıtuǵa bolady.
EKÍNShÍ másele. Aımaqtar arasyndaǵy bílím sapasyna qatysty alshaqtyqty joyu qajet.
Osy tūsta Ūlttyq bíryńǵaı testíleudíń bıylǵy nátıjeleríne toqtalǵym keledí. Máselen, Qyzylorda, Soltústík Qazaqstan, Pavlodar, Qostanaı oblystarynyń, sondaı-aq, Astana jáne Almaty qalalarynyń túlekterí joǵary kórsetkíshke qol jetkízdí. Al Túrkístan, Ūlytau, Atyrau, Aqtóbe jáne Almaty oblystaryndaǵy jaǵdaı jaqsy dep aıtu qıyn.
Ásírese, tıístí mınıstrlík pen ákímdík Túrkístan oblysyndaǵy ahualǵa nazar audaruy kerek. PISA ūıymynyń zertteuí de Túrkístan oblysyndaǵy bílím sapasynyń máz emes ekenín kórsettí. Būl – aımaqtyń oqu-aǵartu júıesínde olqylyqtar álí bar degen sóz. Bíraq oblystaǵy jaǵdaıdy daǵdarys dep te aıtuǵa bolmaıdy.
Másele mynada: oblysta bílím alyp jatqan oqushylardyń 75 paıyzǵa juyǵy auylda tūrady. Olardyń jan-jaqty jáne qarqyndy damuy úshín qolaıly jaǵdaı jasaluǵa tıís. Qajettí ınfraqūrylym salyp, shalǵaı eldí mekenderge myqty mamandardy tartqan jón. Būl – Úkímettíń jáne ákímdíkterdíń aldynda tūrǵan jedel míndet, jūmysty josparly túrde tezdetíp atqaryp, naqty nátıjelerge qol jetkízu qajet. Jalpy, tómen nátıje kórsetken barlyq aımaqtyń ákímderí būl baǵyttaǵy jūmysty kúsheıtuí kerek. Úkímetke osy jūmysty tıímdí úılestírudí tapsyramyn.
Būdan bólek, Prezıdent Ákímshílígíne Úkímetpen bírlesíp, tómen nátıje kórsetken oblystarǵa naqty kómek kórsetudí, mysaly, arnaıy taldau júrgízudí tapsyramyn. Al Úkímet bílím júıesíníń tıímdílígín arttyra túsetín jan-jaqty zerttelgen sheshímder ūsynuǵa tıís. Būl máselede jetístíkke ıe bolǵan mektepter men damu ınstıtuttarynyń múmkíndíkterín keńínen paıdalanǵan jón.
Qūzyrly mınıstrlík orta bílímníń mazmūnyn zaman talabyna saı jańǵyrtuy qajet. Mysaly, tarıhı ańyzdar men shyndyqqa saı kelmeıtín oqıǵalardyń ornyna óskeleń ūrpaqqa ílgeríleuge, progreske baǵyttalǵan pánderdí oqytu qajet. Al tıístí baǵdarlamalardy dayarlau, būl – mınıstrlíktíń jedel maqsaty.
«Keleshek mektepterí» ınnovatsıyalyq sheshímderdí engízu jáne ūlttyq bílím beru úlgísín qalyptastyru ísínde mańyzdy ról atqaruy kerek. Osy oraıda Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ūlttyq bílím akademıyasyna zor jauapkershílík júkteledí.
Aldaǵy úsh jyl íshínde «Keleshek mektepterí» bílím berudíń ozyq tájírıbelerín synaqtan ótkízetín ortalyqqa aınaluǵa tıís.
Bílím joly – synaǵy men qıyndyǵy kóp jol. Osy jolda tabysqa jetíp, beınettíń zeınetín kóru úshín, eń aldymen, tabandy eńbek etu qajet. Túptep kelgende, bárímízdíń maqsatymyz – bír, múddemíz – ortaq ekenín esten shyǵarmaǵan abzal.
Būl oraıda bír máselege arnaıy toqtalyp ótkím keledí. Kóbíńízge belgílí, áleumettík jelíde bílím salasyna qatysty qyzu píkírtalastar bolyp tūrady. Keıde mūndaı dau-damaılarǵa bílím júıesíníń būrynǵy jáne qazírgí lauazymdy tūlǵalary aralasyp jatatyny kózge túsetín boldy.
Ókíníshke qaraı, osyndaı tartystar bílím salasyna paıdasyn tıgízedí dep aıtu qıyn. Órkenıettí píkírtalastardyń ornyna aıqaı-shu men dańǵazany tyńdap otyruǵa májbúrmíz. Típtí ūstazdar qauymy da ondaı píkírtalastardyń túpkí mánín túsíne almaı dal boluda.
Árıne, balalardyń bolashaǵy úshín alańdap, ūtymdy ūsynystar bíldíru – bír bólek áńgíme. Al janashyr bolyp emes, jaqsy atty bolu úshín píkír bíldíru – típten basqa másele. Ónbeıtín daudy quyp, órísímízdí keńeıte almaıtynymyz anyq.
Qazír bos, būrys sózdíń uaqyty emes, naqty, dūrys ístíń dáuírí. Osyny eskergen jón.
ÚShÍNShÍ. Jasandy ıntellektíní orta bílím beru júıesíne engízu.
Jańa tsıfrlyq dáuírge qadam basqan tūsta adamı kapıtal damudyń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr. Dál osy baǵytta Qazaqstannyń áleuetí zor.
Balalarymyz – talantty. Álemde joǵary básekege qabílettí ekenín kórsetíp júr. Bírer kún būryn Aqordaǵa laıyqty marapattaryn alu úshín halyqaralyq zıyatkerlík olımpıada jeńímpazdary arnaıy keldí. Osy oqu jylynda daryndy balalardy qosymsha yntalandyru sharalaryn qabyldaudy tapsyrdym. Olımpıadadaǵy tabystaryna ǵana emes, ǵylymı jobalar baıqauyndaǵy jeńísterí úshín de aqshalaı syıaqy beríledí.
Ozyq tehnologıyalar men jastardyń zıyatkerlík áleuetí úılesím tauyp, qazírdíń ózínde eleulí ekonomıkalyq nátıje beríp otyr. Jańa startaptar ashylyp, alǵashqy «syńarmúıíz startaptar» paıda boldy. Osy tájírıbení keńeıtu úshín bílím berudí basty orynǵa qoyatyn ınnovatsıyalyq ekojúıe qūru qajet. Sol sebeptí Tsıfrlandyru jáne jasandy ıntellekt jyly ayasynda salany basqarudyń platformalyq úlgísíne kóshu bastaldy. Bílím beru bazasyn jańǵyrtu qolǵa alyndy. Yaǵnı búkíl memlekettík servıs pen qyzmet bíríktíríledí. Mūǵalímder uaqyt alatyn sharuadan arylady. Ásírese, sońǵysy óte mańyzdy. Pedagogterdí yǵyr qylatyn qaǵazbastylyqtan, bítpeıtín esepten, attestatsıyadan ótu talabynan jáne basqa da paıdasyz tekserísterden bosatu kerek.
Mūǵalímderdí jóndeu jūmystaryna, oqu protsesíne tíkeleı qatysy joq túrlí qoǵamdyq ís-sharalarǵa tartqany turaly jańalyqtar ara-tūra shyǵyp jatady. Būl jónínde áldeqashan kelískenbíz. Būǵan jol beruge bolmaıdy.
Oqu-aǵartu mınıstrlígí men ákímdíkter basqarmalary, eń aldymen, qūqyqtyq-normatıvtík aktíler men salany retteu bazasyn jetíldírumen, oqu úderísín tıímdí ūıymdastyrumen jáne bílím beru baǵdarlamalaryn mūqıyat saralaumen aınalysuy qajet.
Jaqynda Úkímet jūrtshylyqqa nátıjelí jūmystyń qorytyndysyn jarıyalady. Mektep oqulyqtarynan 700-den astam óreskel qate tabylǵan. Mūnyń bárí orta bílímníń sapasyna nūqsan keltíredí desek, artyq aıtqandyq emes.
Álgínde ǵana tekserílmegen tarıhı derekter men oqıǵalar sıpattalatyn, balalarǵa jalǵan «qaharmandar» men olardyń «erlígí» jónínde áńgímeleıtín ańyzdar engen oqu materıaldaryn qaıta qarau qajet ekenín aıttym. Jalǵan, oıdan qūrastyrylǵan málímetter taratu arqyly balalardy otanshyldyqqa tárbıeleu jaqsylyqqa aparmaıdy. Būl halqymyzdyń ar-ūjdanyna qaıshy.
Ūdaıy japa shekken ūlt keıpínen aryluymyz kerek. Būl jónínde únemí aıtyp kelemín. Bízdíń keıbír qalamgerlerímíz «mūń» degen sózdí jaqsy kóredí: «júregímde mūń, kózímde mūń»! Mūń-qaıǵy jastyq shaqqa, jastarǵa jaraspaıdy. Jastarymyz óz halqynyń tarıhyn dūrys túsíne otyryp, bolashaqqa úmítpen jáne senímmen qarauǵa tıís. Elímízdíń jastary optımıst bolyp, eńsere almaıtyn qıyndyq joq ekenín bíluí qajet. Bíz óz kúsh-quatymyzǵa senetín, myqty ūltqa aınaluymyz kerek. Mūń, qaıǵy, kúızelís – jastarymyzǵa jat nárse boluǵa tıís.
Bıyl mamyr aıynda Orta bílím beru júıesíne jasandy ıntellektíní endíru jóníndegí sharalar turaly arnaıy Jarlyqqa qol qoıdym. Alaıda jańa oqu jylynyń qarsańynda tapsyrma tıístí deńgeıde oryndalmady. Būl – úlken kemshílík. Sebebí nede? Qalaı bolǵanda da tehnologıya qaryshtap damyǵan zamanda mūndaıǵa jol beruge bolmaıdy. Balalar men pedagogterdíń jasandy ıntellektíní júıelí árí dūrys qoldanu tártíbín belgíleıtín pármendí sharalardy shūǵyl qabyldau qajet. Jastar, ásírese, auyl jastary tsıfrlyq qūrylǵylardy, máselen, smartfondy tūraqty tabys tabuǵa paıdalana bíluí kerek. Sízderdí qūlaqqaǵys eteıín, Joldauda osy jónínde naqty míndet qoyamyn.
Bízge tsıfrlyq memleketten tsıfrlyq halyq ekonomıkasy degen túsíníkke kóshu qajet. Basqasha aıtqanda, jasandy ıntellekt pen onyń múmkíndíkterí ermek emes, kírís kózí boluǵa tıís. Joǵary bílím salasynda jasandy ıntellektíní paıdalanudyń etıkalyq, qūqyqtyq jáne ūıymdastyru erekshelíkterín eskeretín ortaq standart bar. Úkímet dál osyndaı standartty orta jáne kásíptík-tehnıkalyq bílím beru júıesíne de engízuí qajet.
Qyrkúıekte Jasandy ıntellekt unıversıtetí ashylady. Bíraq būl jetkílíksíz dep oılaımyn. Úkímet Qytaıdyń jańa tehnologıyalardy meńgerudegí jetístígí men tájírıbesín eskere otyryp, Astanada Qazaqstan-Qytaı jasandy ıntellekt mektebín ashu máselesín pysyqtaǵany jón.
TÓRTÍNShÍ másele. Balalardy qorǵau jáne olardyń jan-jaqty damuy úshín qolaıly jaǵdaı jasau – asa mańyzdy míndet.
Būl – memleket sayasatyndaǵy negízgí basymdyqtyń bírí. YuNISEF Qazaqstannyń osy salada Ortalyq Azıya elderíne ǵana emes, Europadaǵy bírqatar memleketke úlgí bola alatynyn málímdep otyr. Būl halyqaralyq ūıymǵa rızashylyǵymdy bíldíremín.
Shyn mánínde, bíz būl baǵytta kóp jūmys atqardyq. 2024 jyldan berí «Ūlttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy ayasynda 7 mıllıonǵa juyq balanyń esepshotyna qarajat audaryldy. 2024 jyly – 695,5 mıllıon dollar, 2025 jyly – 888,8 mıllıon dollar, 2026 jyly – 901,7 mıllıon dollar boldy. Būl jūmys elímízdíń úlken jetístígí ekení sózsíz. Kóptegen memleket balalarǵa arnalǵan osyndaı auqymdy qoldau sayasatyn júrgíze almaı otyr.
Jyl basynan berí «Qazaqstan balalary» tūjyrymdamasy júzege asyryla bastady. Būl qūjatta óskeleń ūrpaqty qoldauǵa arnalǵan sharalardyń bárí kórínís tapty. Barlyq aımaqta balalardyń qūqyqtaryn qorǵau basqarmalary, sondaı-aq, psıhologıyalyq qoldau ortalyqtary qūryldy.
Būǵan qosa, ınklyuzıvtí bílím beru júıesí qarqyndy damyp keledí. Bíraq sheshímín tappaǵan túıtkílder de bar. Máselen, aqparattyń shamadan tys kóbeıíp ketuí qoǵamǵa, sonyń íshínde jas ūrpaqqa kerí áserín tıgíze bastady. Mūndaı ahual azamattardyń jūmys qabíletín tómendetedí. Būl, ásírese, bolmys-bítímí endí qalyptasyp kele jatqan balalar úshín óte qauíptí.
Áleumettík jelíler, tsıfrlyq platformalar, jasandy ıntellekt pen agressıvtí marketıng balalar dúnıetanymyna otbasy men mektepten kem áser etpeıdí. Óskeleń ūrpaqtyń psıhologıyalyq saulyǵy men emotsıyalyq tūraqtylyǵy, adamgershílík tárbıesí ūlttyq qauípsízdíkke jáne eldíń ornyqty damuyna yqpal etetín mańyzdy faktorǵa aınaldy.
Qazírgí jaǵdaı 2018 jyly qabyldaǵan «Balalardy densaulyǵy men damuyna zardabyn tıgízetín aqparattan qorǵau turaly» Zańdy qaıta qaraudy jáne eleulí ózgeríster engízudí talap etedí. Úkímet 16 jasqa tolmaǵan paıdalanushylarǵa áleumettík jelíde tírkeluge tyıym salatyn zań jobasyn ázírledí (bıyl mausym aıynda Parlament qarauyna ūsynyldy). Qūryltaıdyń bírínshí sessıyasynyń ashyluynda deputattarǵa osy máselení qarastyrudy ūsynamyn.
Kóptegen ozyq elder osy íspettes sharalar qabyldady. Bízge de balalardyń psıhologıyalyq jaı-kúıíne tóngen qauíptíń saldarymen kúresudí doǵaryp, aldyn alatyn kez keldí dep oılaımyn. Áıtpese būl qoǵamnyń tūraqtylyǵyna kerí áserín tıgízedí.
Úkímet balalardy qorǵau maqsatynda mazmūndy (kontenttí) súzgíden ótkízu sharalaryn qabyldaǵany jón. Belgílí bír, meılínshe obektıvtí sebepterge baılanysty jauapkershílíktí ata-analarǵa ǵana artyp qoya almaımyz. Sondyqtan balalarǵa arnalǵan míndettí SIM-kartalardy engízu tájírıbesín jappaı taratudy tapsyramyn. Būl olardyń aqparattyq ımmunıtetín qamtamasyz ete alady.
Taǵy bír másele. Fast-fudtyń agressıvtí jarnamasy qaptap kettí. Tez íshíp-jelínetín taǵam zıyandy ádet qalyptastyrady, densaulyq saqtau júıesíne salmaq túsíredí, elímízdíń eńbek kúshí áleuetíne terís áser etedí.
Dárígerlerdíń baqylauynda qant dıabetíne shaldyqqan 7 myńǵa juyq bala bar. Olardyń sany kóbeımese, azaıyp jatqan joq. Kóptegen el qūramynda maı, qant jáne tūz mólsherí joǵary ónímderdíń jarnamasyna tyıym salady nemese shekteu qoyady. Būl óte kúrdelí másele. Túrlí shetín tūstary, píkírtalastarǵa negíz bolǵan medıtsınalyq, típtí sayası astary bar. Degenmen Úkímet, eń aldymen, balalarymyzdyń saulyǵyn oılap, atalǵan problemanyń ūńǵyl-shūńǵylyn mūqıyat zerdeleuí kerek.
BESÍNShÍ. Bala tárbıesí máselesíne basa mán beru qajet.
Qoǵamda zań men tártípke, tazalyqqa, mádenıettílíkke negízdelgen jańa etıka qalyptastyru ísí dál osy mańyzdy mıssıyany júzege asyrudan bastalady. Qazír elímízde 7 mıllıonǵa juyq bala bar. Jastarmen qosa eseptegende olardyń úlesí halyq sanynyń jartysyna juyqtaıdy.
Elímízdíń keleshegí jarqyn bolsyn desek, eń aldymen, ūlaǵatty ūrpaq tárbıeleuímíz kerek. Jastardyń boıyna otanshyldyq, bílímpazdyq, eńbekqorlyq qūndylyqtaryn síńíruímíz qajet. Áıtpese, salynǵan mektepterden, bílím salasyndaǵy ınnovatsıyalyq sheshímderden esh nátıje bolmasy anyq. Būl tūrǵydan alǵanda, oqu-aǵartu salasy aıryqsha ról atqaratyny barshaǵa málím.
Mektepter sapaly bílímmen qatar taǵylymdy tárbıeníń oshaǵy boluy kerek. Balalar mektepke zor yntamen baruy qajet. Olar mekteptí bílím alatyn, qūrdastarymen aralasatyn jáne ómíríndegí eń tamasha jyldardy – balalyq pen jastyq shaqtyń shynaıy ǵajap kezeńderín ótkízetín óz úıíndeı qabyldauǵa tıís. Qalaı bolǵanda da, jaǵdaı dál solaı boluy qajet.
Taǵy bír ózektí másele. Bíz jastardyń qūqyqtyq sauatyn arttyruǵa basa mán beruímíz kerek. Meníń tapsyrmam boıynsha osy jyldan bastap mektepterde «Qūqyq negízderí» pání oqytylatyn boldy. Būdan bólek, oqu baǵdarlamasyna «Konstıtutsıya negízderí» jáne «Zań men tártíp» kurstary engízíledí. Negízgí maqsat: tek zańdy saqtaıtyn, Konstıtutsıyany syılaıtyn jastar ǵana jarqyn keleshekke, mol tabysqa qol jetkízedí, túsíníktí tílmen aıtsaq, baqytty ómír súredí.
Al zańǵa nemqūraıly qaraıtyn, zań erejelerín būzyp júrgen jastar qylmystyq jazasyn alyp, óz ómíríne balta shabuda. Ókíníshke qaraı, būl óte qarapaıym aqıqatty kóptegen jas azamattar bílmeıdí de, túsínbeıdí de. Bízdíń míndet – olarǵa ómírdíń osy shyndyǵyn túsíndíríp aıtu.
Jalpy, oqulyqtardyń mazmūny zaman talabyna, sondaı-aq, jańa Konstıtutsıya ıdeyalaryna saı bolǵany óte mańyzdy. Osy míndettíń sapaly árí uaqtyly oryndaluyna Úkímet pen tıístí mınıstrlík tíkeleı jauapty.
Sondaı-aq óskeleń ūrpaqty tabıǵatqa qamqor boluǵa tárbıeleu qajet. Men būǵan deıín mektepter men joǵary oqu oryndaryna ekologıyalyq aǵartu salasynyń bíryńǵaı standarttaryn engízu qajettígí jónínde aıttym. Úkímet būl jūmysty jyl sońyna deıín ayaqtauǵa tıís.
Sonymen qatar «Adal azamat» bírtūtas tárbıe baǵdarlamasynyń qoldanys ayasyn keńeıte túsu kerek. Qazír būl baǵdarlama, negízínen, orta bílím salasynda ǵana júzege asyrylyp jatyr. Ūrpaq tárbıesí – el taǵdyryna tíkeleı áser etetín asa mańyzdy míndet. Degenmen osy máselege kelgende barlyq jauapkershílíktí tek mektepterge artyp qoyu dūrys emes. Bíz tūtas qoǵam bolyp, balalarǵa qauípsíz árí qolaıly orta qalyptastyruymyz kerek. Eń mańyzdy maqsat: Konstıtutsıyanyń negízgí qaǵıdattary ūlttyq bolmysymyzdyń ajyramas bólígí boluǵa tıís. Jastarymyz Konstıtutsıyany jaqsy bíluí qajet. Sonda ǵana qoǵamymyz órkenıettí, bílímdí, ūqypty, al elímíz óte damyǵan árí ozyq bolatynyna kúmán joq.
Kítap oqu mádenıetín nasıhattauǵa aıryqsha nazar audarǵan jón. Bıyl tıístí Jarlyqqa qol qoıdym. Úkímet osy jūmysqa qoǵam belsendílerín, shyǵarmashylyq pen ǵylymı qauymdastyq ókílderín, jurnalıster men kásípkerlerdí kóptep tartqany jón.
Balalardyń ǵylymǵa qyzyǵushylyǵyn oyatpasaq, adam áleuetín nyǵaıtu múmkín emes. Būl íste oqushylarǵa arnalǵan ǵylymı muzeıler men zertteu ortalyqtary mańyzdy ról atqaratynyn álemdík tájírıbe kórsetíp otyr. Dál osyndaı alańdar oqushylarǵa bílímín ís júzínde qoldanyp kóruge, tájírıbe júrgízuge, ǵalymdardyń eńbegímen tanysuǵa jáne bolashaq mamandyǵyn sanaly túrde tańdauǵa múmkíndík beredí.
Osy oraıda Astanada, Almatyda jáne bírqatar oblys ortalyǵynda balalarǵa arnalǵan Jaratylystanu muzeıín ashu oryndy dep sanaımyn.
Ekí jyl íshínde Astana, Almaty, Qyzylorda qalalarynda Prezıdenttík kítaphanalar óz jūmysyn bastaıdy. Mūndaı kítaphanalardy Shymkentte jáne basqa da oblys ortalyqtarynda salu josparda bar. Demeushíler atalǵan bastamaǵa qoldau bíldíredí dep senemín.
Konstıtutsıyamyzda kórsetílgendeı, Qazaqstan – zaıyrly memleket. Sondyqtan bílím beru mekemelerín kóbírek saluǵa, bílím beru júıesín damytuǵa jáne jetíldíruge den qoyaıyq. Óskeleń ūrpaqty órkenıettí árí jasampaz qūndylyqtar negízínde tárbıeleu – ortaq paryzymyz. Memleket, ūstazdar jáne ata-analar kúsh bíríktírgende ǵana balalarymyzdyń úılesímdí damuyna barlyq jaǵdaıdy jasaı alamyz, basqasha aıtqanda, jarqyn bolashaǵyna jol ashamyz.
Ūly Abaı «Adam balasynyń eń jamany – talapsyz» dep beker aıtpaǵan. Ózíne senímsíz, jasyq, ár nársege mūńaya beretín, únemí kúızelíste júretín kertartpa adamnyń bolashaǵy būlyńǵyr.
Taǵy da aıtyp keteıín. Qazaq – kez kelgen syn-qaterdí eńseruge daıyn jūrt, keleshegíne senímmen qarap, alǵa qaraı batyl qadam basatyn naǵyz jeńímpaz ūlt. Ótkenge ókpe artyp, tarıhtaǵy sátsízdíkter úshín basqa halyqtar men memleketterdí aıyptau – bolmysymyzǵa múldem jat dúnıe. Bíz óskeleń ūrpaqty osyndaı keselden, terís túsíníkten saqtauymyz kerek. Būl tūrǵydan alǵanda, oqu-aǵartu salasyna zor jauapkershílík júkteledí. Sondyqtan ūstazdarymyz eń aldymen, oıy taza, nıetí túzu, jaqsylyqqa, jarqyn bolashaqqa degen senímí zor jígerlí azamattardy tárbıeleuge tıís.
Otanshyl, bílímpaz, jańashyl, talapty, eńbekqor adamdar eldíń kóshín alǵa bastaıdy. Rıza bolatynym: men osy qasıetterdí óskeleń ūrpaqtyń boıynan anyq kóremín. Jastarymyz árdaıym jaqsylyqqa ūmtylady, elímízdíń keleshegíne zor senímmen qaraıdy.
Naǵyz otanshyldyq degenímíz, būl – jemístí, tabandy eńbek. Ár saladaǵy eńbek – mańyzdy, onyń jamany nemese ūltqa zıyan ákeletíní bolmaıdy. Eńbek, būl – eń joǵary deńgeıdegí qasıettí dúnıe. Al, memlekettíń míndetí – osyndaı eńbekqor adamdarǵa laıyqty qūrmet kórsetu, olardy marapattau. Alysqa kóz tígetín jasampaz ūlttyń shynaıy bolmysy osyndaı bolady.
Qadírlí ūstazdar!
Ádílettí, Quatty, Qauípsíz árí Taza Qazaqstannyń tíregí bolatyn jauapty árí adal azamattardy tárbıeleu – bárímízdíń ortaq míndetímíz. Bíz ozyq oıly ūlt qalyptastyru jolynda bírlese eńbek etuímíz kerek. Halqymyzda «Bílím – tausylmas qazyna» degen sóz bar. Sapaly bílím men naǵyz ǵylymǵa ūmtylsaq, bíz barlyq maqsatymyzǵa qol jetkízemíz.
Bílíktí mūǵalímderímíz, daryndy jastarymyz, myzǵymas bírlígímíz barda elímíz kez kelgen belestí baǵyndyrady. Būǵan esh kúmáním joq. Ūstaz – ūlttyń shamshyraǵy. Mūǵalímníń eńbegí eń joǵary qūrmetke laıyq. Men búgín bír top ūstazdy joǵary memlekettík nagradalarmen marapattau turaly arnaıy Jarlyqqa qol qoıdym. Barshańyzǵa qūtty bolsyn deımín! Qyzmetteríńízge tabys tíleımín. Jańa oqu jyly jemístí bolsyn!
