Halyqaralyq deńgeıde tanylǵan sáuletshí, «Ink Architects» kompanıyasynyń negízín qalaushy, RIBA Brıtandyq sáuletshílerdíń koroldík ınstıtutynyń qūrmettí múshesí Nūrlan Qamıtov – arhıtektura álemínde ózíndík orny bar kásíbı tūlǵa. Onyń jobalary elímízdíń sáulettík kelbetíne zor áser etíp, álemdík sáulet óneríníń ozyq tendentsıyalarymen úndesíp keledí. Nūrlan Qamıtovtyń píkírínshe, arhıtekturalyq jobalardy 50–100 jylǵa alǵa qaraı josparlau óte mańyzdy, sebebí búgín júrgízílgen qūrylys bolashaqqa áser etedí. Sáuletshí ǵımarattardyń qauípsízdígí men jaılylyǵy, qalalardyń damuyndaǵy sáulet máselelerí, sondaı-aq ekologıyalyq, áleumettík jáne tehnıkalyq aspektílerge qatysty áńgíme órbítken edík.
Zamanauı jobalar jańa lep ákeledí
– Būryn paıdalanylmaǵan ne tıímsíz basqarylǵan aumaqtarda jańa ǵımarattar salu megapolıster úshín qandaı mańyzy bar?
– Qala qatyp qalǵan qūrylym emes, ol únemí damyp otyrady. Ásírese, megapolısterdegí halyq kún sanap ósíp kele jatqandyqtan, dūrys sheshímder men ıdeyalardy sauatty júzege asyru ǵana qala tūrǵyndarynyń ómírín jaqsarta alady. Statıstıka derekterí boıynsha, sońǵy 25 jylda Almaty halqy resmı túrde 1 mln.-nan astam adamǵa óstí. 2050 jylǵa qaraı almatylyqtardyń sany 3,6 mln. adamǵa deıín ósedí dep boljanuda.
Batysta «Infill Development» degen termın bar. Būl – būryn paıdalanylmaǵan nemese tıímsíz basqarylǵan audandarda jańa ǵımarattar salu. Mysaly, bos tūrǵan óndírístík nysandardyń, eskí avtotūraqtardyń, qarausyz qalǵan ǵımarattardyń jerlerínde nemese úıler arasyndaǵy bos aumaqtarda jańa ǵımarattar saluǵa bolady.
Osylaısha jańa árí zamanauı jobalar qoǵam men memleketke paıda ákelmeıtín bos jerler, tozyǵy jetken eskí ǵımarattar ornynda paıda bolady. Mūndaı qarausyz qalǵan aumaqtar saldarynan rūqsat etílmegen qoqys úıíndílerí, kemírgíshterdíń kóbeyuí, qylmys pen órt qaupíníń joǵarylauy sekíldí sanıtarlyq árí qauípsízdík máselelerí tuyndaıdy. Jańa qūrylystar audanǵa jańa lep ákele alady, mańyzdy áleumettík qyzmetterdí ūsynady, sondaı-aq qoǵamdyq keńístíkter, kovorkıngter, sayabaqtar, parkıngter paıda bolyp, zor múmkíndíkterge jol ashylady. Al ekonomıkalyq tūrǵydan alǵanda, qala ákímshílígíne shaǵyn audandarǵa qyzmet kórsetu jeńíl jáne arzan, resurstar únemdeledí, kóp adam úshín ınfraqūrylymdy qūru ońaı, óıtkení qajettí punktterge deıíngí qashyqtyq asa úlken olmaǵandyqtan, mūnda adamdar kóp jayau júredí nemese velosıpedpen jıí júredí. Sáıkesínshe, avtomobılderge degen qajettílík azayady. Sonymen qatar, núktelík qūrylystardaǵy sáulet, keń páterler men úlken terezeler, qauípsízdíktíń eń jaqsy tehnologıyalary, balalar men sport alańdary bar aulalardy tabıǵı, ekologıyalyq materıaldarmen jańartu, sońǵy landshafttyq sheshímderdí engízu sekíldí zamanauı qūrylys standarttary qala tūrǵyndarynyń ómír súru sapasyn jaqsartuǵa múmkíndík beredí.
Dubaı tájírıbesí
– Qūrylysty bastamas būryn qandaı álemdík tájírıbege súıenesízder?
– Batysta tūrǵyndar tyǵyzdyǵy joǵary audandarda adamdardy bír keńístíkte shoǵyrlandyru arqyly resurstar únemdeledí. Būl qala tūrǵyndary úshín qoǵamdyq kólíktíń jáne basqa da qyzmetterdíń magıstraldyq (ortalyq) aǵyndaryn qūruǵa múmkíndík beredí. Halyqtyń tyǵyzdyǵy az, damyǵan jeke sektory bar, sırek qūrylysty qala damyǵan jaǵdaıda avtobustar men trolleıbus sany da artady. Tájírıbe kórsetkendeı, joldarda kólík tolyp, keptelíster jasaıdy. Sondyqtan qalanyń barlyq audandarynyń teńdeı damuy, ózín-ózí qamtamasyz ete aluy jáne halyq úshín barlyq qajettí qyzmetter men ǵımarattary, tūrǵyn úılerí men jūmys oryndarynyń boluy óte mańyzdy. Mysaly, Amerıkadaǵy eń írí ortalyqtardyń bírí Maıamıde tūrǵyn úı keshenderí, qonaqúıler, konferents-ortalyq pen dúkender, bıznestí tartu, kásíbı qyzmetter, qarjy jáne sauda, qonaqjaılylyq salasynda jūmyspen qamtu ūlǵaıyp, kópfunktsıonaldy túrde damuda. Al Almatyda, jalpy, qoǵamǵa oń áser etetín árí qarqyndy damyp jatqan Botanıkalyq baq, Tereńqūr, Esentaı, Saıran kólíníń jaǵalauy sekíldí jobalardy ataı alamyz.
Qūrylys boıynsha álemdegí ozyq úlgí Dubaıdan baıqalady. Óıtkení, megapolıs qoǵamdyq kólíktí belsendí paıdalanu men aumaqty jandandyru úshín metro stantsıyalarynyń janyndaǵy, negízgí kólík toraptarynyń aınalasyndaǵy qūrylysty tyǵyz salady. Būl jūmysqa, dúkenge, oıyn-sauyq ortalyqtaryna qysqa uaqyt íshínde jetuge bolatyn «20 mınuttyq qala» tūjyrymdamasy ayasynda jasalady. Máselen, Burdj-Halıfada tūrǵyn úıler men kommertsıyalyq úı-jaılar qatar shoǵyrlandyrǵan. Al Pragada halyq sany artqanmen, bılík qoldanystaǵy jasyl aımaqtardy saqtauǵa jáne típtí keńeıtuge tyrysady.
Kemínde 50–100 jyldyq bolashaqqa josparlanuy kerek
– Qaladaǵy ǵımarattardy tūrǵyzu kezínde není eskeru kerek?
– Bírínshí kezekte jańa ǵımarattardyń barlyq deńgeıdegí qauípsízdígí, kelbetí, onyń masshtabynyń ózge ortalyqtarmen úılesuí, jergílíktí tūrǵyndar úshín jaılylyq máselelerí, ınjenerlík júıelerge artylatyn júkteme qaperge alynuy kerek. Mūnda kóp nárse jergílíktí bılíktíń de, qūrylys salushylardyń da qūzyrettílígí men jauapkershílíkpen qarauyna baılanysty. Al núktelík qūrylysqa tyıym salu qalalardyń bolashaq damuyndaǵy máselesín sheshpeıdí. Kerísínshe, būl qıyndyqtar tudyrady. Kem degende 50–100 jyldan keıíngí bolashaqty oılau jáne josparlau mańyzdy.
Negízínen, qala ákímshílígí damu perspektıvalaryna negízdelgen sáulet jobalaryna arnap halyqaralyq jarystar ótkízedí. Máselen, bízdíń kompanıya Almatydaǵy «Batys qaqpa» jáne «Shyǵys qaqpa» polıortalyqtarynyń jobalaryn, Ózbekstandaǵy Chırchık ózeníníń boıyndaǵy aumaqty damytu jobasyn daıyndauda, Ázerbaıjandaǵy Baku mańyndaǵy Kaspıı teńízíníń jaǵalauyndaǵy «Sea Breeze Resort» kurorttyq jáne tūrǵyn úı kesheníníń jobasyna qatysuda. Osylaısha Grand Chirchik jospary tūrǵyn úı audandaryndaǵy sayabaqtardy, kanaldar men qoǵamdyq keńístíkterdí qūrudy qamtıdy. Mūndaı audandar sonymen qatar áleumettík nysandar men qoǵamdyq kólík ayaldamalarynyń jayau júrgínshílerge qoljetímdílígín, qūrylystyń kópfunktsıonaldyǵyn, velosıpedshíler men jayau júrgínshílerge yńǵaıly kóshelerdí, tūrǵyndar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtuǵa arnalǵan keńístíkterdí de eskeredí. Sondyqtan tūrǵyn úı qūrylysynyń tyǵyzdyǵy jergílíktí bıznes pen qyzmetterdíń damuyna múmkíndík beredí.
Qalalardaǵy halyq sany qarqyndy óse beretínín túsínu kerek, sondyqtan qoldanystaǵy ǵımarattar shegínde tūrǵyn úı múmkíndíkterín keńeıtu nemese jańa audandardy jobalau máselesí jyl saıyn búkíl álemde ózektí bola túsedí. Álemníń kóptegen írí megapolısín, sonyń íshínde Vashıngton nemese Londondy damytu tájírıbesí osyndaı. Máselen, Ūlybrıtanıya astanasynda kóptegen írí ortalyq bar – qarjy jaǵynan Sıtı (City of London), Kanarı-Uorf (Canary Wharf), sayası jáne mádenı Vestmınster (Westminster), Saut-Bank Kvartaly (Southbank Centre), Kovent-Garden (Covent Garden), Kıngs-Kross jáne Klerkenvell (King's Cross and Clerkenwell, dızaın jáne medıa shyǵarmashylyq ındustrıya ortalyqtaryna aınalǵan būrynǵy ónerkásíptík audandar). Osy tūrǵyda tyǵyzdyq tepe-teńdígí ǵylymı tūrǵydan, jan-jaqty, oılastyrylǵan tásílmen anyqtaluy kerek.
Sūhbattasqan
Dana SADYRQAN.