Almatydaǵy QR Ūlttyq kítaphanasynyń bír būryshynda kíshkentaı ǵana "klınıka" bar desem sener me edíńíz? Būl jerde adamdar emes, eskí kítaptar "emdeledí". Kógergen mūqaba, sarǵaıǵan paraq, jyrtylǵan kítap betterí – bárí osynda kelíp túsedí. Syrt kózge jaı ǵana qaǵaz bolyp kóríngenímen, ár paraqtyń artynda qansha adamnyń kóz maıy, uaqyty, tarıhy jatqanyn būl jerdíń mamandary jaqsy bíledí. Aqshamnews.kz tílshísí bíz kúnde oqyp júrgen bútín, taza kítaptyń artynda qandaı auyr da názík jūmys tūrǵanyn túsínu úshín Ūlttyq kítaphananyń restavratsıya bólímíne bas sūǵyp, "kítap emshíleríníń" kórínbeıtín eńbegín búge-shígesíne deıín óz kózímen kóríp qaıtty.
7 mıllıon qūjat, qoljazbalar patshalyǵy: elímízdegí eń írí kítap qory qaıda saqtauly?
Qazaqstan Respublıkasynyń Ūlttyq kítaphanasy – álemdegí eń írí kítap qorlarynyń bírí. Mūnda 7 mıllıonnan asa qūjat saqtalady. Tómengí ekí qabatta alyp kítap qoımasy bar. "Egemen Qazaqstannyń" "Sotsıalıstík Qazaqstan" bolyp shyqqan kezínen bergí barlyq sany, Túrkístan men Qyzylordada jaryq kórgen, típtí ózderínde saqtalmaǵan kóne gazetterdíń túpnūsqalary da osynda tūr.
surette: qaıta qalpyna keltíríluín kútíp jatqan kítaptar, gazetter, qoljazbalar
Sırek kítaptar men qoljazbalar qorynda 40 myńnan asa jádíger bar: kufa jazuymen jazylǵan XII ǵasyrdaǵy Qūran, Fırdousıdíń shaǵataı tílíndegí "Shahnamesí", Qoja Ahmet Yasauı men Súleımen Baqyrǵanıdyń qoljazbalary, alǵashqy qazaq baspa kítaptary men qazaq baspasózíníń altyn qoryna engen "Qazaq", "Aıqap", "Abaı", "Sholpan" sıyaqty basylymdar.
Al óner qorynda qazaq muzykasynyń 3700-ge juyq sırek kúıtabaq jazbasy saqtalǵan: Dına, Dáuletkereı, Jayau Mūsa, Ámíre, Kúlásh, Bıbígúl, Roza Baǵlanova jáne basqa da dauys ıeleríníń qaıtalanbas jazbalary bar.
surette: qaıta keltíru "otasy" jasalatyn 1928 jylǵy "Keńes auyly" gazetí
Paraqqa qoıylǵan dıagnoz: kítaptardy "emdeu" neden bastalady?
Osyndaı orasan zor ruhanı qazynanyń ūzaq ǵūmyr súruí – kítaphananyń kórínbeıtín "aldyńǵy shebínde" jūmys ísteıtín restavratorlarǵa tíkeleı baılanysty. "Kítap emshíleríníń" jūmysy jaıly 15 jyldan berí osy qyzmette júrgen kásíbı maman, QR Ūlttyq kítaphanasynyń Konservatsıya, qalpyna keltíru jáne túpteu qyzmetíníń jetekshísí Shomanova Aıda Mūratqyzy áńgímelep berdí.
"Kítaptar da tírí jan sekíldí. Olar da auyrady. Tek fızıkalyq kúıín naqty aıtar bolsaq, eskí kítaptar ūzaq jata berse kógeríp, qoljazbalar jyrtylyp, daq tógílíp, sapasyn joǵalta bastaıdy. Osyndaı jaǵdaılarda bíz kómekke kelemíz. Restavratorlar eshqashan aldyn ala zertteu júrgízbeı, qalpyna keltíru jūmystaryn bastamaıdy. Adamdy emdegendegídeı, eń aldymen kítaptardan da analız alu kerek", – deıdí Aıda Mūratqyzy.
surette: Aıda Mūratqyzy
Aldymen paraq (kítap betterí nemese qoljazbalar - esk.) mehanıkalyq tazartudan ótedí: bettegí shań, ūsaq qoqym, kógergen daqtyń ústíńgí qabaty asa ūqyptylyqpen alynady. Bíraq būl – tek bírínshí qadam.
Kelesí kezeń – analız. Qūjattyń qyshqyldyǵy, talshyqtarynyń qūramy, jalpy jaǵdaıy anyqtalmaıynsha, eshqandaı jelím de, qaǵaz da tańdalmaıdy.
surette: ǵasyr kuágerí bolǵan "Keńes auyly" basylymy
Mátín joq jerden óte kíshkentaı ǵana talshyq alynady. Ol zatqa arnalǵan áınekke salynady. Sosyn ústíne dıstıldengen sudyń bír tamshysy tamyzylady. Sosyn ámbebap ındıkator qaǵazymen pH (qyshqyldyq pen síltílík deńgeıín kórsetetín shkala -esk.) ólshenedí.
"Qazír būl qūjattyń kórsetkíshí shamamen 6-ǵa kelíp tūr. Būl – qanaǵattanarlyq jaǵdaı. Eger 3–4 bolsa, míndettí túrde beıtaraptandyru, yaǵnı qyshqyldyqty azaıtu jūmystaryn jasar edík", – dep túsíndíredí maman.
surette: gazet betíníń talshyqtaryn alu sátí
Artynsha kítapqa dıagnoz qoıylǵan soń ǵana "retsept" jazylady: qandaı jelím, qandaı ádís, qandaı restavratsıyalyq qaǵaz qoldanylatyny osy zertteulerge súıeníp sheshíledí.
"Qūrylǵy jetíspegendíkten mıkroskopty qoldan jasap, amaldap otyrmyz"
Kítaptyń "íshkí álemín" túsínu úshín hımıya da kerek. Máselen, qūjattyń qūramyn anyqtau úshín jasalatyn taǵy bír mıkrospıyalyq taldau bar. Ony maman "qaǵaz qūramyndaǵy lıgnındí anyqtau protsesí" dep atady.
"Qaǵaz qūramynda lıgnınníń belgílí bír paıyzy bolady. Lıgnın – qaǵazǵa beríktík, qattylyq bergenímen onyń sarǵaıyp, tez eskíruín jedeldetetín zat. Sol sebeptí mūndaı qūjattarǵa eshqandaı aǵartushy, qyshqyl qūramdy óńdeu júrgízbeımíz", – deıdí Aıda Shomanova.
surette: jas restavrator Aqjannyń telefonǵa jalǵanǵan mıkroskoppen kítap lıgnınín tekseru sátí
Lıgnındí anyqtau úshín paraqtan taǵy da mıkroskopıyalyq talshyq alynady. Būl joly ol floroglyutsın erítíndísímen óńdeledí. Eger talshyq qūramynda lıgnın 70 paıyzdan joǵary bolsa, ol qyzyl, tańquraı sekíldí túske boyalady.
Būl protsestí mamandar tílshílerge telefon mıkroskobymen kórsetuge májbúr boldy. Sebebí restavratorlardyń negízgí jūmysyna qajet qūraldar jetkílíksíz eken.
"Arnaıy apparattar joǵynan, amaldauǵa tura keledí. Qūrylǵylardyń jetíspeushílígí osyndaı ǵylymı protsesterde qatty baıqalady. Álí kúnge deıín bíz eskí ádísterdí qoldanyp júrmíz", – deıdí zerthana meńgerushísí.
"Kítapty suǵa salu arqyly ǵūmyryn ūzartuǵa bolady"
Eń erekshe sátterdíń bírí – eskí kítaptyń suǵa "shomyluy". Bír qaraǵanda oǵash kóríngenímen, dál osylaı qaǵaz ǵūmyryn ūzartuǵa bolady.
surette: gazet betterí juylu ústínde
Qaıta qalpyna keltíretín qaǵazymyzdy alyp, aldymen arnaıy materıaldyń ústíne qoyamyz. Óıtkení úgítílíp tūrǵan ūsaq bólshekter suǵa ketkende joǵalyp ketpeuí kerek. Sosyn paraqty bír shetínen bastap, óte jaılap suǵa malamyz. Shamamen 5–7 mınuttyń íshínde qaǵazdaǵy kír, sarǵyshtyq ydystyń túbínde qalady. Keıín paraqty alyp, keptíruge qaldyramyz. Ary qaraı jyrtylǵan tūstaryn jamau bastalady.
surette: labaratorıya bólímíníń bıolog mamany Madına Nūrmatqyzy "juylǵan" gazettí sudan alyp jatyr
"Qalpyna keletín qūjat shamamen 75% aǵash massasynan tūrǵandyqtan, soǵan ūqsas arnaıy restavratsıyalyq qaǵaz tańdalady. Būl tūsta ekí qaǵazdyń bírdeı boluy mańyzdy. Qaǵazdyń qandaı ekenín anyqtap alyp, arnaıy jelímdí qoldan jasaımyz. Jelím az da, kóp te bolmauy kerek. Jūqa qylqalammen jyrtylǵan jerge aqyryn jaǵyp shyǵamyz. Odan keıín jyrtylǵan jerdí dál túıístíríp, ústínen jeńíl basamyz", – deıdí Aıda Shomanova.
Qazaqstanda "kítap dárígerín" daıyndaıtyn oqu orny joq
Aıda Shomanovanyń aıtuynsha, elímízde restavratorlardyń arnaıy oquy joq.
"Qalpyna keltírushí degen mamandyq bízde resmı túrde joq. Qalpyna keltíru – úlken ūǵym, ol metalǵa da, mataǵa da, keramıkaǵa da, áınekke de qatysty. Al arnaıy “qaǵaz ben bylǵaryny qalpyna keltírushí” degen mamandyqty Qazaqstanda kórgen emespín", – deıdí Aıda Mūratqyzy.
Ol būl zerthanaǵa 2010 jyly kelíp, osy jerde úıreníp, qalpyna keltíru salasynyń qyr-syryn meńgergen. Zerthananyń ózín 2001 jyly hımıya ǵylymdarynyń kandıdaty Botagóz Sársenbaeva ashqan. Sodan berí būl shaǵyn keńístíkte qanshama sırek kítap, qūndy qūjat "ekínshí ómírge" ıe boldy. Dese de, mamandardyń eńbegí álí de baǵalanbaı keledí.
"Bízde qalpyna keltírushílerdíń jalaqysy óte tómen. Jūmys auyr, jauapkershílígí kóp, al eńbekaqysy oǵan saı emes. Sol sebepten būl salaǵa jastardyń da qyzyǵushylyǵy az", – deıdí ol.
surette: "kítap otasyn" jasauǵa qajet qūraldar
Soǵan qaramastan, Ūlttyq kítaphananyń restavratorlary óz esebínen shetelderdegí kurstarǵa baryp, úlken ortalyqtarmen baılanys ornatqan. Túrkıya, Iran, Reseı, Armenıya, Belarus mamandarymen tájírıbe almasyp, onlaın konferentsıyalarǵa qatysyp, jańa ádístemelerdí kúndelíktí jūmysyna engízíp keledí.
Kítapqa janashyrlyq – kózge kórínbeıtín eńbekke qūrmet
Restavratsıya zerthanasynda aıqaı da, shu da joq. Tyńdaǵan qūlaqqa tek qaǵazdyń sybdyry, qylqalamnyń, maqtanyń jeńíl qozǵalysy estíledí. Mūndaǵy jandar kítapqa jaı "zat" emes, emdelíp jatqan tírí organızm sekíldí qaraıdy. Sol úshín de restavratorlardyń ár jazylǵan eńbekke degen qūrmetí bólek.
surette: kógeríp ketken qoljazba kítaptar
"Bír kítaptyń artynda qansha adamnyń eńbegí tūrǵanyn jıí ūmytyp ketemíz. Avtor, redaktor, terushí, baspahana, kítaphana – bárí sol bír kítap úshín jūmys ísteıdí. Sondyqtan oqyrmandardan eń aldymen janashyrlyq sūraımyz. Kítapty búktemeu, jyrtpau, shımaılamau, ústíne su-tamaq tókpeu, kúnníń astynda qaldyrmau qarapaıym ǵana nárse bolǵanymen, bízdíń jūmysymyzdy jeńíldetetín úlken kómek. Kítapqa degen sízderdíń qūrmetteríńíz – bízdíń eńbegímízge degen eń úlken qoldau", - deıdí Aıda Mūratqyzy.
surette: kítap mūqabasyn retke keltíríp, basqyshqa salu sátí
Ūlttyq kítaphananyń osy kíshkentaı restavratsıya bólímínde Qazaqstannyń jazbasha jadyna tynys beretín auyr, bíraq asa qadírlí jūmys júríp jatyr. Al bíz, oqyrmandar, mūnyń bárín qolymyzǵa bútín, taza, "sau" kítap kúıínde ūstaǵan kezde ǵana sezínuímíz múmkín.
suretter: Dına Lıtpın