BAQ - qoǵamnyń aınasy. Aqparat būl tūtas - ıdeologıya. Ūlt ıgílígíne qoldansańyz - órkendetedí. Al propagandamen aınalyssańyz qūrdymǵa jíberedí. Jurnalıstıka – 46 mamandyqtyń bastauynda tūr eken. Dálírek aıtqanda qoǵam, áleumet, sayasat, ekonomıka, ǵylym, óner, bílím dep bólíne beredí. Elge jańalyq jetkízetín, ūlttyq ıdeologıyaǵa jūmys jasaıtyn bírden bír sala. Halyq arasynda beıresmı – tórtínshí bılík atalatyny tekten tek bolmasa kerek-tí. Qazír Instagram, Facebook, Tik-Tok, Whatsapp sıyaqty áleumettík jelíníń, blogerlerdíń, JI-díń dáurení júríp tūr. Jahandanu tūsynda dástúrlí jurnalıstıkanyń taǵdyry alańdatady. Osyǵan oraı bílíktí mamandardan saualnama alǵan edík.
Auylda jurnalıst boludy armandaıtynbyz. Sonyń íshínde baspasózde ísteudí qaladyq. Bíraq ŪBT kezí qıyn boldy. Ártúrlí salanyń basyn shaldyq. Alaıda nátıje tómen. Bír kúní synyp jetekshím Sáulet apaıdyń ótíníshí boıynsha «Ózín ózí tanu» pánínen sabaq beretín Ótepbergen aǵaı ómírlík jón síltedí. Sodan bastap qazaq tílí men ádebıetín beıíndík pán retínde tańdap, jurnalıstıkaǵa bet aldyq. Túrkístannan joǵary bílím alyp shyqtyq. Qasıettí Ahmet Yasauı unıversıetínde Seıdolla Sadyqov, Quandyq Orazbekūly, Bekjígít Serdálí, Ashat, Ǵalymjan, Naqyp sıyaqty aǵaılarymyz ben Álıya, Gúlnara, Janar, Átírgúl apaılarymnyń arqasynda bílím men tárbıení boıymyzǵa mol síńírdík. Bízdí oqytyp, úlken ómírge, mamandyqqa daıyndaǵan ūstazdarǵa myń rahmet!
Almaty – alyp shahar! Mūnda kún keshu ońaı emes. Megapolıste eshkímdí tanymaımyz, qala beıtanys. Qūddy bír shetelde júrgendeımíz. Sóıtíp, Jeltoqsan 175 meken-jaıyna bardym. Sonda Qazaq gazetterí ūjymy otyrady eken. Sóıtíp júríp alǵash tanysqan adam Aqıqat jurnalynyń bas redaktory, aqyn Amanhan Álím aǵamyz. Ózí naǵyz jastarǵa janashyr jan. Bírden sózímíz jarasyp, keıínnen jıí-jıí maqala aparyp tūrdym. Maǵan oıyńdy Abaı, Pushkın sıyaqty ǵalamdyq tūlǵalardyń sózímen tūzdyqta, sol kezde meıílínshe ótímdí shyǵady dep materıal ázírleuge úırettí. Ózíníń ómír tarıhyn, qıynshylyq kezeńderdí, qazírgí zamandy, bolashaqty aıtyp, áńgímelep otyratyn. Ózínen joǵary basshy bolǵan soń, jūmysqa ala almady. Alaıda aǵalyq qamqorlyǵyn, jyly sózín ayamady. Sonymen qatar Úrker jurnalyna da maqala jazyp tūrdym.
Bírde Qazaq radıosynyń Almatydaǵy bólímíníń jetekshísí Baqyt Jaǵyparūly aǵamyzben tanystym. Ol kísí de naǵyz janashyr adam eken. Maǵan ǵylymǵa baruǵa jón síltedí. Al ǵylymda akademık Kenjehan Íslámjanūly jetekshílík etíp keledí. Tílín aldym, qor bolmadym, táube! Ózím yntalanyp, aqyn Batyrhan Sársenhannan audıo sūhbat jazyp radıoǵa apardym. Dese de tájírıbem az bolyp, dauys yrǵaǵym kelmedí. Onyń sońyna túsíp qumadym. Múmkíndík bergeníne rahmet.
Almatydaǵy barsha BAQ qūraldaryn kezdím. Aqyry 2-3 jyl boıy qalamaqyǵa jazyp júríp, "Almaty aqshamyna" tílshílíkke qabyldandym. Áríptes aǵalarymyz dástúrlí jurnalıstıkanyń qyr-syryna qanyqtyryp, eńbekke tartty. Jazuymdy kúzep, túzedí. Osylaısha aqparat, ǵylym salasyna eníp kettím. Qoldau kórsetken qamqorshy asyl jandardyń báríne myńda bír alǵys!
Taqyrypqa oraı:
Quandyq ORAZBEKŪLY,
Qazaqstannyń qūrmettí jurnalısí:
Ámbebap bolu – zaman talaby
Jurnalıstıka – aıryqsha mamandyq. Únemí ízdenís, árqashan qarbalas. Qoǵamdaǵy ótkír máselege aralasady. Bılík pen būqara arasyndaǵy altyn kópír. Jurnalıst jabyq esíktí qaǵuy kerek. Ámbebap bolu – zaman talaby. Óıtpese kún kóru qıyn, tūrmys shydatpaıdy. Bílgenge aqsha degen adamnyń ayaǵynyń astynda. Eń bastysy aqylmen teríp alu kerek. Tek mamandyqty oılap, otbasyn qaltarysta qaldyruǵa bolmaıdy. Janūyanyń jaǵdaıyn túzep, bírneshe ístí qatar atqaryp, múmkín bolsa ǵylymı dáreje qorǵap alǵan dūrys. Keıín tájírıbení jastarǵa úıretesíz. Ūdaıy bolashaqty oılap, aqylmen ís qylǵan jón.
Jurnalıstke keregí – adamgershílík. Jazǵan maqalalaryńa qarap-aq seníń qandaı adam ekeníńdí oqyrmandaryń shamalap otyrady. Kelesí kerek qasıet – ízdenímpazdyq. Jurnalıst ómír boıy álí eshkím estímegen, eshkím bílmeıtín jańalyqty tauyp, ózí bírínshí bolyp jarıyalauǵa ūmtylady. Myqty jurnalıst bolmasań da saǵan auadaı qajet nárse-operatıvtílíkpen astasyp jatqan eńbekqorlyq. Myqty jurnalıst – ádíl bolady. Qandaı jaǵdaı bolmasyn, ádíldíkten attamauyń kerek.
Seıdulla SADYQOV,
Q.A.Yasauı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrík unıversıtetíníń professory:
Elín, ūltyn shyn súıetín, boıynda ūlttyq ruhtyń ūshqyny bar jurnalıst elíníń patrıoty bolady. Osyndaı jurnalıster ūlttyq múddege qyzmet etu ūstanymyn berík ūstanady. Keńestík dáuírde Sherhan Mūrtaza, Kamal Smaıylov, Saǵat Áshímbaev, bertín kele Beısen Qūranbek ūlttyq múdde tuyn asqaqtata kóterdí. Qazír jurnalıst-aqyn, deputat Qazybek Isa tíl máselesín taısalmaı kóteríp, shyryldap júr.
Qazaǵymnyń kórgen qūqaıy, qordalanyp qalǵan ūlttyq problemalar meníń de janymdy jegídeı jep keledí. Kandıdattyq dıssertatsıyany 1992 jyly Lomonosov atyndaǵy Máseku Memlekettík unıversıtetíníń Jurnalıstıka fakultetínde «Agrarnye preobrazovanıe v Qazahstane ı pechat», al doktorlyq dıssertatsıyany on úsh jyl būryn Mırzo Ulugbek atyndaǵy Ózbekstan Ūlttyq unıversıtetínde «Osveshchenıe voprosov natsıonalnoı ıdentıfıkatsıı ı natsıonalnoı ıdentıchnostı v pechatnoı presse Kazahstana» degen taqyryptarda 10.01.10 – jurnalıstıka mamandyǵy boıynsha qorǵadym. Būl qazírgí jahandanu dáuírínde álemde eń ózektí máselege aınalyp otyr. Bír mysal. Meníń osy taqyryptaǵy aǵylshyn tílíndegí monografıyam Germanıyadaǵy baspadan shyqqan bolatyn. Artynsha baspa alqasynyń sheshímímen 6 tílge – frantsuz, ıspan, ıtalyan, portugal, nemís jáne orys tílderíne audarylyp, jaryq kórdí.
Eń aldymen jas jurnalıstíń ózíníń qyzmet auqymyn, salasyn, taqyrybyn tańdaı bíluí mańyzdy. Onyń tuy – Ádílettílík pen Adaldyq boluy míndet. Demek, Adam, adam bolǵanda da Naǵyz Adam boluy tıís. Mūnyń jas jurnalısterge tíkeleı qatysy bar. ... Jaldanbaly jurnalıst degendí túsínbeımín. Jurnalıst bloger emes.
Dástúrlí jurnalıstıkany jańǵyrtuymyz kerek. Audandyq, qalalyq gazetterdíń múshkíl jaǵdaıyn qalaı túzetemíz?jurnalısterdíń jalaqysy, qalamaqysy máselesí qashan sheshíledí?
Jalpy jurnalıst mamandyǵyna qūshtarlyq sezímí bala kezden bastau alady. Mysaly, myna bíz, shaǵyn auyldyń jetkínshekterí, tórtínshí-besínshí synyptardan bastap, kítap oqudan bas almaushy edík. Batyrlar jyry, ertegíler, Myń bír tún, ańyz áńgímeler... Ótken ǵasyrdyń alpysynshy-jetpísínshí jyldary balalar men jasóspírímderdíń kópshílígíníń qolynan kítap túspeıtín. Sábıt, Mūhtar, Ǵabıt, Ǵabıden romandaryn qūnyǵa oqydyq. Baubek Būlqyshev, Sattar Erubaev, Mūqan Imanjanovtardaı boludy armandadyq, solardaı jazuǵa talpyndyq. Būl bízdí tílshílíkke, jurnalıstıkaǵa bastady.
Jurnalıstıka – jazushylyqtyń baspaldaǵy. Sondyqtan jurnalıst boluǵa nıetí bar talapty jastar kóp oqu kerek.
Qazír ádebı kítaptyń betín ashpaǵan jastardyń jurnalıstıka salasynda júruí oılandyrady. Bílímsíz jastyń jurnalıst boluǵa qūqyǵy bolmauy kerek. Sondyqtan bolar Arman Shoraev jurnalıst mamandyǵyna bírneshe aı ǵana oqytu kerek dep júr. Oı-pıǵyly dūrys. Kúıíngendíkten aıtady da.
Bekjígít SERDÁLÍ,
Halyqaralyq aqparattandyru
akademıyasynyń akademıgí, kompozıtor:
Salalyq jurnalıstıka –
medıanyń jańa baǵyty
Ózímíz bolashaq jurnalısterdí ázírleıtín salada qyzmet etetíndíkten, jyl saıyn jastardyń medıanyń qaı tarmaǵyna da kóbírek qyzyǵatynyn tamyrshydaı baǵamdap, monıtorıng jasap otyramyz. Medıaǵa, ınternet jurnalıstıkaǵa, mobılografıyaǵa qyzyǵatyndar qatary, ásírese, jastar arasynda jyl ótken saıyn artyp kele jatqanymen, ókíníshke oraı, basym bólígíníń televızıyaǵa kóbírek búırek būratyny oılantady. Gazet, radıo jurnalısí bolǵysy keletínder óte sırek. Būl není bíldíredí? Mūny jastardyń kógíldír ekran arqyly eldíń nazarynda júrer «telejūldyz» boluǵa qūmartyp, arzan dúnıe ūsynu arqyly «tık-toker» bolyp-ap, laık, haıp quyp, jurnalıstíń naǵyz abyroıly kásíp ekenín jete túsínbeuínde dep oılaımyn. Sondyqtan bíz tórt jyl boıy qazírgí medıanyń jańa mamandyqtary – mobılograf, targetolog, SMM, PR sıyaqty kásípterge, sonymen qatar, gazet pen radıoǵa qyzyqtyratyn kontentterde bílím beruge tyrysamyz. Osy maqsatta kóbíne medıa salasynda qyzmet etíp júrgen, bylaısha aıtqanda, jurnalıstıkanyń qazanynda qaınap jatqan tájírıbelí mamandardy kóbírek dárís beruge shaqyryp, tíkeleı óndíríste (telearnada, gazet redaktsıyasynda) dualdy oqytu arqyly studentterdíń tíkeleı ınlustrıyaǵa baryp bílím aluyna jaǵdaı jasap, jastardyń dástúrlí jurnalıstıkaǵa qyzyǵushylyǵyn oyatuǵa talpynamyz. Búgíngí jurnalıstıka, sóz joq, jańa medıa baǵytynda damyp jatyr. Data jurnalıstıka, mádenı kommunıkatsıya, konvergenttí jurnalıstıka, salalyq jurnalıstıka – medıanyń jańa baǵyttary. Mūny oqytpasaq, zaman kóshínen keıín qalyp qoyamyz. Bír jaǵynan, aqparattyq jurnalıstıkaǵa tolyqtaı kóshemíz dep, jastardyń jazu qabíletínen aıyrylyp baramyz.
Qazírgí BAQ qoǵamdaǵy ózektí másele retínde atys-shabysty, kísí joǵaluy men adam ólímín tańdap júr. Būlardyń jańalyqtar lentasynda alǵashqy lekke shyǵyp ketetíní sol. Al, shyn mánínde ózektí máselení salalyq jurnalıstıkadan ízdeu kerek. Elímízde ekonomıka, ekologıya, medıtsına, sport, mádenıet taqyrybynda índetíp jazatyn jurnalıster azaıyp barady. Írgemízdegí kórshílerímízdíń aqparattyq keńístígíne kóz salsańyz, salalyq jurnalıstıkany aıtpaǵan kúnníń ózínde, naqty bír salalarǵa arnalǵan gazet-jurnaldar, saıttar men telearnalar jūmys ísteıdí. Típtí taza áskerı, medıtsınalyq baǵytta habar taratatyn telearnalar bar. Būdan basqa, ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtardan jan-jaqty aqparat taratatyn telearnalar da jūmys ísteıdí. Aldaǵy uaqytta, tūtastaı salalyq aqparat keńístígín qūrmasaq ta, medıtsına, ǵylym salasyn índetíp jazatyn jurnalıster shoǵyryn qalyptastyru kerek. Ózímíz bílím beretín oqu ornynyń oqu josparyna salalyq jurnalısterdí baǵyttap ázírleu úshín «Sport jurnalıstıkasy», «Ekojurnalıstıka», «Pedagogıkalyq jurnalıstıka», «Qūqyqtyq jurnalıstıka», «Medıtsınalyq jurnalıstıka», «Art-jurnalıstıka», «Jergílíktí jurnalıstıka» sıyaqty pánderdí engízíp, oqytyp jatyrmyz. Qazírdíń ózínde óz taqyrybyna qyzyǵyp júrgen studentter Yutubtan arnaıy kanaldar ashyp, salalyq jurnalıstıkaǵa bírtíndep boı aldyra bastady. Ózektí máselení, míne, osy jastar kóteríp júr.