"Sputnık V" vaktsınasyn jasaushylardyń bírí ūjymdyq ımmunıtettí qūru úshín halyqtyń 70%-yn qysqa merzímde vaktsınalau kerek dedí
Reseılík KVI vaktsınasyn jasauǵa qatysqan molekulyarlyq bıolog, bıotehnolog, bıologıya ǵylymdarynyń kandıdaty Ílıyas Esmaǵambetov qazírgí uaqytta Gamaleı ınstıtutynda jańa tuyndaǵan úndí, brıtandyq, ońtústíkafrıkalyq shtammdaryna qarsy ımmunıtettí qalyptastyru úshín vaktsınany túrlendíru boıynsha jūmys júrgízílíp jatqanyn habarlady.
Vaktsınanyń reproduktıvtík funktsıyalarǵa kerí áserí boıynsha adamdardyń qauípterí turaly aıta kele, Ílıyas Esmaǵambetov ǵylymı tūrǵydan alǵanda, mūndaı tūjyrymdarǵa eshqandaı alǵysharttardyń joq ekenín aıtty.
"Meníń oıymsha, túsíndírme jūmystaryn júrgízu kerek: vaktsınalar adenovırus platformasynda jasalǵandyqtan, adenovırus – būl barlyq adamdar auyratyn ádettegí JRVI. Būl aurulardyń asqynuy nemese auyr aǵymy bolmaıdy. Beıtarap vektor vırus negízínde jasalady, negízínen patogendík emes, nemese būl vektor qandaı da bír jaǵymsyz saldarǵa ákeluí múmkín emes", – deıdí ǵalym.
Í. Esmaǵambetov vırustyń damu qabíletí turaly da aıtty. Bıotehnologtyń aıtuynsha, Uhan shtammyn jyl boıy aıtuǵa bolady, sodan keıín revaktsınatsıya qajet bolady.
"Būl másele ınstıtutta talqylanuda, keıínírek būl turaly ūsynystar boluy múmkín. Ázírge beıresmı túrde síz arnaıy test júıelerímen tekseríluíńíz kerek. Būl óte mańyzdy, óıtkení barlyq test júıelerí vaktsınadan keıíngí ımmunıtettí anyqtauǵa jaramsyz. Būl júıe negízgí komponent retínde koronavırustyń betkí aquyzyn nemese onyń domenín baılanystyratyn retseptordy qamtıdy. “Sputnık V" alǵan kóptegen adamdar ústírt ımmunıtettí kóruge, antıdeneler deńgeıí arqyly belsendílíktí zertteuge barady, sol jerde terís nátıje kóríp, vaktsına paıdasyz dep oılaıdy. Al shynynda, būl test júıede negízgí komponenttíń bírí. Sondyqtan Gamaleya ınstıtutynda jasalǵan bízdíń test júıesí qolaıly dep aıta alamyz", – deıdí ǵalym.
Í. Esmaǵambetov sondaı-aq KVI-ǵa qarsy ekpeden keıíngí ımmunıtet turaly óz píkírín bíldírdí. Ol denege, jas erekshelígíne baılanysty ekenín aıtty. Egde jastaǵy adamdarda antıdeneler ımmunıtetí jas adamdarǵa qaraǵanda erterek túse bastaıdy. 30 jasqa deıíngí adamdarda ımmunıtet tūraqty, ol alty aıǵa sozylady, sodan keıín bírtíndep tómendeı bastaıdy. Alaıda ǵalym típtí būl qūldyrau ınfektsıyamen kúresu úshín mańyzdy dep sanamaıdy.
Ílıyas Esmaǵambetovtyń ózí "Sputnık" vaktsınasyn aldy. Onyń aıtuynsha, áríptesterí dárí-dármektíń alǵashqy serıyasymen vaktsınalanǵan.
Gamaleı atyndaǵy Ūlttyq epıdemıologıya men mıkrobıologıya ǵylymı-zertteu ortalyǵynyń qazírgí jūmysy turaly aıta kele, vaktsınany jasau men jetíldíru boıynsha, ǵalym qazírgí uaqytta paıda bolǵan jańa úndí, brıtandyq, ońtústíkafrıkalyq shtamdaryna qarsy ımmunıtettí qūru múmkíndígímen "Sputnık V" modıfıkatsıyasy boıynsha keńeıtílgen jūmys júrgízílíp jatqanyn aıtty.
"Bíz jańa shtammdarǵa qarsy baǵyttalǵan prototıpter tolyǵymen zerttelíp, synaqtan ótíp, osy vaktsınalyq preparattardyń jedeldetílgen klınıkalyq zertteulerí boluy múmkín bolǵan kezde jauap beremíz. Eger olardy óndíríske tez engíze alatyn bolsaq, múmkín revaktsınatsıyany jańa shtammdarǵa túrlendírílgen vaktsınamen jasaǵan jón, - dep aıtty Í. Esmaǵambetov.
Ǵalym ūjymdyq ımmunıtettí qūru úshín halyqtyń 70%-yn qysqa merzímde vaktsınalau kerek deıdí, būl úlken elderde múmkín emes.
Ílıyas Esmaǵambetov alǵashqylardyń bírí bolyp ekpe alǵan adamdardyń ımmunıtetí tómendeı bastaǵanyn aıtty. Jaqynda vaktsınalanǵandar bar, olardyń ımmunıtetí myqty. Vaktsınaǵa qarsy adamdar da bar. Populyatsıyada geterogendílík bolǵandyqtan, būl vırusqa ūjymdyq ımmunıtettíń qysymynan tıímdí túrde shyǵuǵa múmkíndík beredí.
Míndettí vaktsınaǵa keletín bolsaq, ǵalym adamdardy dūrys emes áreketterge májbúrleuge qarsy ekenín aıtty.
"Vaktsınada eshqandaı shekteuler joq dep aıtuǵa bolmaıdy. Degenmen, ony dárígermen kelísu kerek. Adamdarda sozylmaly, autoımmundy aurular boluy múmkín. Mūnda bíz báríne qaramastan, ūjymdyq ımmunıtettí qalyptastyramyz dep aıtuǵa bolmaıdy. Ár adamǵa jeke qarau kerek", – deıdí Í. Esmaǵambetov.
Molekulalyq bıologtyń aıtuynsha, jalǵan aqparattyń bírí būl vaktsına engízílgennen keıín adam genetıkalyq túrlendírílgen bolady. Eger bíz osy logıkany ūstansaq deıdí ǵalym, barlyq adamdar bolyp gendík-túrlendírílgen bolatyn edík. Óıtkení árbír adam ómírínde bír ret bolsa da vırustyq ınfektsıyamen auyrǵan. Al vırus jasushaǵa eníp, ózíníń genetıkalyq materıalyn engízedí. Osy tūrǵydan alǵanda, álemdegí barlyq adamdar bírneshe ret genetıkalyq túrlendírílgen.
Í. Esmaǵambetov būl vırustyń tabıǵatta belgílí bolǵanyna nazar audarady, bíraq qazírgí kezde adamdar tap bolǵan mūndaı nūsqanyń patogenezí onsha aıqyn emes. Vaktsınalanbaǵan jáne vırus jūqtyratyn adamdar bar. Ol jasushalardan jaqsy ósedí, jūqtyra alady, al bíreu ís júzínde múmkín emes. Būl tek jeke jáne deneníń erekshelíkteríne baılanysty: bíreu joǵary vırulenttí vırusty shyǵarady, bíreu patogendí emes, ís júzínde basqa adamdy jūqtyra almaıdy. Tíkeleı korrelyatsıya joq. Ǵalym būl genetıkanyń, ımmundyq júıeníń erekshelíkterí dep boljaıdy.
"Eger bíz ımmunıtettíń erekshelíkterín túsínetín bolsaq, onda vırustyń barlyq bólíkterín ımmundyq júıe basqa jasushalarǵa ūsynady, būl belgílí bír ımmunıtettí qūruǵa múmkíndík beredí. Jáne vırustyń bólíkterí múldem basqasha boluy múmkín, būl genotıpke baılanysty", – dep esepteıdí Í. Esmaǵambetov.
Sondaı-aq būl SARS-tíń bír bólígí ekenín, vırus jetkílíktí óte qauíptí ekenín aıtty. Tarıh kórsetkendeı, ol kez kelgen vırustyń klassıkalyq statıstıkalyq mínez-qūlyq úlgísínde qaldy.
"Adamzat tarıhyna kóz júgírtsek, orys gonkong, ıspan tūmauy boldy. Eń alǵashqy índet statıstıkaǵa sáıkes álem halqynyń 30%-yn, sodan keıín 10%-yn alyp kettí. "Ispan", adamzat paıda bolǵan kezde, ımmundyq qabat daıyn bolmady, vırus auyr boldy. Keıínnen ımmundyq júıe daıyn boldy, índet ońaı óttí. Sodan keıín, medıtsına damı bastady, būl aurudy júıelí túrde emdeuge múmkíndík berdí. Jańa SARS-CoV-2 vırusyna adamzat bírdeı tūmau vırusy sıyaqty daıyn bolmady. Óıtkení onyń jūqpaly auruy tūmauǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary boldy. Sondaı-aq sońǵy 10-20 jyl íshínde būl trıvıaldy emes qūbylys. Sońǵy on jyl íshínde COVID-19 sıyaqty índet bolǵan joq, sondyqtan bárí dūrys shyǵar", – deıdí ǵalym.