Ár azamattyń sením bostandyǵy men ar-ojdan erkíndígíne kepíldík beretín Qazaqstan – zaıyrly memleket. Būl – qoǵamdaǵy tūraqtylyq pen tatulyqtyń negízí. Alaıda búgínde ruhanı qūndylyqtar ekínshí qatarǵa ysyrylyp, materıaldyq múdde aldyńǵy orynǵa shyqqandaı. Osy jáne basqa da máseleler jaıly teolog Nūrlan Baıjígítūlymen sūhbattastyq, - dep habarlaıdy Aqshamnews.kz tílshísí.
Nıqab pen nıet: dín de, zań da qauípsízdíktí qalaıdy
- Jaqynda tūmshalanyp júruge tyıym salynǵan zań qabyldandy. Būl sheshímge kózqarasyńyz qandaı?
- Qabyldanǵan zań - qoǵamda ūzaq jyldardan berí qordalanǵan alańdaushylyqqa jauap boldy dep oılaımyn. Ókíníshke qaraı, keıbír dín jolyndaǵy bauyrlarymyz būl sheshímníń mán-mańyzyna tereń boılaı almaı otyr. Olar "nıqab nege qauíp tóndíredí?" degen sūraqty jıí qoyady. Aqıqatynda, mūnyń barlyǵy - barshamyzdyń qauípsízdígímíz úshín jasalyp jatqan qadam. Máselen, Iordanıyada er adamdar nıqab pen hımar jamylyp, 170-ten astam qylmys jasaǵany belgílí - ūrlyq, tonau, qaruly shabuyl sekíldí. Osyndaı jaǵdaılardyń bízdíń elde qaıtalanbasyna kím kepíl? Sondyqtan memleket tarapynan jasalǵan būl árekettí qūptaımyn. Kıím úlgísíne keler bolsaq, qazaqy kıímníń zamanauı nūsqasyn jasau qıyn emes, tek soǵan bet būruymyz qajet. Ony bírínshí bolyp kím kıedí? Bárímíz. Máselen, ájelerímízdíń kımeshekpen rekord jasauy - búgíngí aǵa buynǵa úlken oı saluǵa tıís. Degenmen, būl kıímder rekord úshín nemese sán qualap, ne toıdyń jasauy úshín ǵana qoldanylyp, sandyqqa túsíp qalmauy kerek. Ūlttyq kıím - kúndelíktí tūrmysqa engen kezde ǵana óz mıssıyasyn oryndaıdy. Bíraq eń mańyzdysy, syrtqy keıíp emes, íshkí mazmūn. Kıím - adamnyń ruhanı beınesíníń kórínísí. Másele - syrtqy túrge emes, kıímníń íshíndegí jan men onyń ádebínde. Qazaqy naqyshtaǵy kıímdí 30 jyldan berí kıíp kelemín. Būl - sán úshín emes, júregímníń qazaq bolyp soǵuyna baılanysty tańdau. Eger íshímíz qazaq bolmasa, syrtymyz qazaq bolyp ne paıda?
- Qoǵamda ashyq-shashyq kıíníp, ar-ūyattan attaıtyndarǵa qatysty másele kópten berí aıtylyp júr. Bíraq osyǵan qoǵam tarapynan naqty qarsylyq tanytyldy ma? Álde, bíz ózímíz sol úderístí únsíz baqylap qala berdík pe?
- Dál solaı. Būl máselede bíz bírjaqty píkír aıtyp, qoǵamdy kínálaı beruden aulaq boluymyz kerek. Qoǵamnyń belgílí bír bólígí ar-ūyat sheńberínen shyǵyp ketkení ras. Bíraq osy úrdís bastalǵanda, oǵan qarsy "qoı" degen kím boldy? Áleumettík jelíde dau tuǵanda, qandaı da bír qoǵam belsendísí, qaıratkerí, úlkení, anasy nemese ákesí shyǵyp, "būl ūyat" dep aıtty ma?
Típtí, toılarda er-azamattar shalbary aıyrylyp ketkenshe sekíríp, áıelder ekí ayaǵyn aıyryp, jerde aunap jatsa da, eshkím qarsy sóz aıtpady. Asabasy, toı ıesí, ne bolmasa bír úlken kísí toqtatqan joq. Óıtkení būl kóríníster halyqtyń ózíne ūnap tūr, ony qyzyq sanaıdy. Mūny kóríp, keıbír ımamdar, moldalar halyqqa qattyraq ún qatyp, ar-ūyatqa shaqyrǵanda, olardy "sadaqaǵa toımaıtyndar" dep sóktí. Sońynda dínge qarsy sózder aıtyldy. Endí ne deuge bolady? Sízde jauaby bar ma?
- Memleketímíz zaıyrly ekenín, dín men ar-ojdan bostandyǵy Konstıtutsıyada kepíldendírílgenín eskersek, tūmshalanu máselesín zań arqyly retteu qanshalyqty oryndy? Ashyq-shashyq kıím úlgísíníń kóbeıíp ketuíne ne sebep?
- Aıtylǵanyńyz oryndy. Qazaqstan Konstıtutsıyasyna sáıkes, ár azamattyń dínı sením bostandyǵyna qūqyǵy bar. Sondyqtan elímízde sharıǵat jolymen kıínemín degenderge eshkím kedergí keltíríp otyrǵan joq. Alaıda, betperde kıíp, qylmysqa baratyndardy shekteu - būl zańnyń basty maqsaty. Zań tūmshalanudy emes, qauípsízdíkke nūqsan keltíretín jaıttardyń aldyn aludy kózdeıdí.
Al ashyq-shashyq kıínu úrdísíníń órshuíne ózímíz sebep boldyq. Áu basta áurettí jerlerín ashyp-shashyp júrgenderge toqtau salmadyq. Sonda bárímíz qaıda qaldyq? Būl - qoǵamnyń ortaq jauapkershílígí.
Genderlík teńdík emes, ruhanı teńgerím qajet
- Qoǵamda demokratıya, genderlík teńdík, áıel men balanyń qūqyǵy jıí aıtylyp júr. Al er adamnyń qūqyǵyn kím qorǵaıdy degen zańdy sūraq tuyndaıdy. Osyǵan síz ne deısíz?
- Genderlík sayasat degenímíz - er men áıeldíń teńdígín qamtamasyz etu. Ol eshkímdí ūltqa, jynysqa nemese násílge qarap bólmeıdí. Kerísínshe, ádílettílíktí ornatudy kózdeıdí. Er adamnyń da qūqyǵy tolyqtaı qorǵaluǵa tıís. Bíraq máseleníń túp-tórkíní - ózímízdíń er-azamattarda.
Eger er-azamat ruhanı tūrǵydan qūlamasa, ózín-ózí kemítpese, eshkím ony qūlata almaıdy. Áıelín qorǵamaǵan, ádíletsízdík kórsetken, ūryp-soqqan, balaǵattap, típtí baltalaǵan erkekter bar. Balasynyń kózínshe áıelíne tíl tıgízíp, ūrpaǵyn tastap ketíp, alımentten jaltaryp júrgender jetkílíktí. Osyndaı erkekterge ne aıtuǵa bolady? Tíl qaıyru kerek bolsa, aldymen solarǵa aıtu kerek.
- Aqyn Mūhtar Shahanovtyń "Áıel alyp, bala tabu - aqyldy kerek etpeıdí" degen joly bar. Sízdíńshe, jas otau kótergenderge qandaı aqyl-keńes aıtylar edí?
- Jastarǵa únemí aıtyp júrgen bír keńesím bar: ómírleríne ótíríktí aralastyrmasyn. Auyzdan shyqqan ár ótírík - síríńkeníń tūtanǵan shyrpysyndaı. Óıtkení ótírík - ot, al ot - órt. Ol aradaǵy senímdí kúlge aınaldyryp, ádílettí joyady. Qazírgí kóp otbasylardyń ajyrasu sebepteríníń toqsan paıyzy osy ótíríkten bastalady.
Otbasy qūndylyǵy - ūlttyq qauípsízdíktíń negízí
- Jahandanu zamanynda ūrpaq tárbıesín smartfonnan, ınternetten alyp jatqandaımyz. Ómír kórgen, túıgení mol adamdardyń aqylyn tyńdaı bermeımíz. Būl úrdístíń túbí nege aparuy múmkín?
- Ras aıtasyz. Áleumettík jelíde árkím óz ómírín jyltyrata kórsetíp, keıde shynaıy emes beınelermen jūrtty qyzyqtyryp otyr. Būl, ásírese, jas buynǵa áser etude. Típtí, keshe ǵana paıda bolǵan ChatGPT atty neırojelí de halyqty ózíne baılap, báríne jyldam jauap beríp, keńesshíge aınalyp barady.
Bíraq būl - qauíptí qūbylys. Óıtkení osynyń saldarynan ūrpaq pen ūrpaqtyń, úlken men kíshíníń arasyndaǵy altyn kópír úzílíp jatyr. Ákeníń aqyly - balaǵa, ananyń sózí - qyzyna, úlkenníń tárbıesí - kíshíge ótpeı qaldy. Adam men adamnyń arasyndaǵy shynaıy mámíle joǵaluda. Eger ár qadamy men sheshímín ChatGPT nemese basqa júıe arqyly jasap otyrsa, onda adam bírte-bírte robotqa aınalyp ketpeı me? Būl turaly oılanatyn kez keldí.
- Qazírgí tańda ata-anasyn tyńdamaıtyn bala, ata-enesín syılamaıtyn kelín kóbeıíp barady. Mūnyń sebebí nede, sheshímín qalaı tabuǵa bolady?
- Būl sūraqtyń sheshímí bar, bíraq ol kópshílíktíń kóńílíne jaqpaı qaluy múmkín. Sebebí, kínáníń basym bólígí - úıdegí bala men syrttan kelgen kelínde emes. Eger men solaı desem, kóptegen ata-analar men eneler renjuí múmkín. Alaıda ata-babamyz: "Balany - jastan, qatyndy - bastan" dep beker aıtpaǵan. Būl sóz - ata-ana men ata-enege arnalǵan. Yaǵnı ekeuín de basynan bastap tárbıeleu kerek degendí bíldíredí.
Eger óz balasyna sózí ótpeıtín ata-ana bolsa, jańa ǵana kelín bolyp túsken adamǵa qalaı áser ete alady? Qūrtaqandaı balaǵa sózí ótpegen adamnyń úlken kelínge shamasy jete me? Ata-ana óz otbasynda dástúr men tártíp ornata almaǵan bolsa, ózderí úlgí bola almasa, araq íshíp, auzynan boqtyq ketpese, ístegen ísí kúnáǵa toly bolsa, ol úıden shyqqan bala tyńdaı ma, kelín tūraqtaı ma?
Sondyqtan ár ata-ana - balasyna úlgí, ár ata-ene - ūly men kelíníne belgí boluy tıís. Sol kezde ǵana árkím óz ornyn bíledí, otbasy da, qoǵam da ońalady.
Áıel ashulansa, er ne ísteıdí?
- Áıel ashulanǵanda er-azamat qandaı áreket jasauy kerek? Jalpy, er adamnyń jar kóńílín tabudaǵy eń ūtymdy jol qandaı?
- Er men áıel - tabıǵaty ekí túrlí jaratylys. Būlardy ońtústík pen soltústíktíń aua raıymen salystyruǵa bolady. Bírí - ystyq, bírí - suyq. Yaǵnı Alla Taǵala áıeldí meıírímge, sezímge, quatqa baı etíp jaratsa, júregín erekshe názík etken. Al kerísínshe, er adamǵa suyqqandy sabyr men salmaqtylyq beríp, júregín myqty, qaıratty etíp jaratqan.
Mūnyń ómírdegí mysalyn bárímíz bílemíz: áke keıde tuǵan balasyn tastap kete alady. Al ana qandaı qıyndyqqa tap kelse de, balasyn jany úshín tastamaıdy. Sonysymen áıel - energıya kózí, al erkek - kúshtíń ıesí.
Sol sebeptí áıel ashuǵa míngende boıyndaǵy quatyn emotsıya arqyly syrtqa shyǵarady. Eger būl quatty der kezínde shyǵaruǵa múmkíndík bolmasa, ol elektrlí būrǵydaı eríníń mıyn tesíp jíbere jazdaıdy. Osyndaı sátte er adam kúshke salyp, dauys kóterse nemese qarsy shabuylǵa shyqsa, áıeldíń sol quaty basylyp, múlde sóníp qaluy múmkín. Al quaty óshken áıel - íshkí jan dúnıesímen kúırep, otbasynan suynady.
Endeshe, būl - kúsh pen quattyń teketíresí. Mūndaı jaǵdaıda Mūhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyz kórsetken bír-aq jol bar: er adam áıel ashulanǵanda, sabyr saqtap, syrtqa shyǵyp ketuí kerek. Sál seruendep, meshítke baryp namaz oqyp, dūǵa jasap, úıíne tynysh kúıde oralǵany jón. Sosyn áıelíne shaǵyn ǵana syılyq, balalaryna táttí-páttílerín ala kelse, ol - júrektí jūmsartatyn ízgí qadam. Oǵan jyly sóz qosylyp, "Janym, kúním, sení jaqsy kóremín" degen íltıpatpen qūshaǵyna alsa, áıelge keregí sol emes pe?
Shyn mánínde, áıeldíń kóńílín jylu tabady, erdíń kóńílín sezím tolqytady. Ekeuíníń arasyndaǵy mahabbat - otbasylyq ómírdíń otyny. Ol ot sónbeuí úshín keıde úrlep, keıde qaıta jaǵyp otyru qajet. Balalaryn ortaǵa alyp, ótken kúnderín eske túsíríp, bolashaqqa maqsat qoıyp, bírge jospar qūru - osynyń bárí otbasynyń bekemdígín arttyrady.