Habarsyz ketken ūshqysh Keńes Odaǵynyń Batyry Bílál Qalıev edí
1985 jyly Lıpetsk oblysynyń Debrıtskıı audany, Hvorostyanka eldimekeniniń Jeńis sayabaǵyndaǵy bauyrlastar zıratyna alty jauyngerdiń múrdesi qoıyldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Ūly Jeńistiń 40 jyldyǵy qarsańynda būl alty ūshqyshtyń múrdesin mektep oqushylarynan qūralǵan kádimgi qyzylizshiler tapqan. Ūshqyshtardyń ishindegi bireui – Bilál Qalıev degen qazaq bolyp shyqty. Keńestik ūshqyshtar arada 43 jyl uaqyt ótken soń, sóıtip, ekinshi ret jerlengen bolatyn.
1942 jyldyń 14 shildesinde alysqa ūshatyn «DB-3» (IL-4) keńestik bombalaushy eki ūshaqty osy eldimekenniń aspanynda nemis-fashısteriniń ıstrebıtelderi atyp túsirgen bolatyn. Arada 43 jyl ótse de, jergilikti tūrǵyndar būl oqıǵany ūmytpaǵan edi.
1989 jyly «Balań tabylyp, bauyrlastar zıratyna jerlendi» degen hat kelgende, Jamal apa ne isterin bilmeı, esten tana jazdaǵan. Ol kezde marqūm eri – Ábil tiri bolatyn. Būryn – 1942 jyly «Balań habarsyz ketti» dep qara qaǵaz alǵannan beri kóńilderinde kúmán júretin. Ne óli, ne tiri ekeni belgisiz habarsyz ketu ol kezde Otanyn satyp ketti degenmen birdeı edi. Endi, mine, Keńes Odaǵynyń Batyry, ūshqysh Bilál Qalıevtyń múrdesi tabylyp, bes ūshqyshpen birge bauyrlastar zıratyna jerlenip otyr. Alǵashynda, Jamal Qorjynbaeva ne kúlerin, ne jylaryn bilmeı qaldy. Kishkentaı kezinde sheshesinen aısrylǵan Biláldi Jamal jeńgesi bauyryna basyp, ózine bala etip alǵan bolatyn.
Bilál Qalıev mektep bitirgen soń 1934 jyly Krasnovodskidegi pedagogıka uchılıshchesine oquǵa túsken. Ony támamdaǵannan keıin 1939 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Chernıgovtegi áskerı áue uchılıshchesiniń kursanty bolady. Ol osylaısha «IL-4» (DB) bombalaushy ūshaǵynyń ūshqyshy bolyp shyqqan. Onyń ary qaraıǵy taǵdyry belgisiz bolyp qalar ma edi, úlkenderdiń áńgimesin tyńdap, egjeı- tegjeıli zerttep júretin qyzylizshi- pıonerler 1942 jyly 14 shildede birge jerlengen keńestik alty ūshqyshtyń jatqan jerin izdep tapty.
Keńestik ūshqyshtardyń eki ūshaǵy áskerı tapsyrmalaryn oryndap, qaıtyp ūshyp kele jatqan jolda, aspandaǵy aıqasta kúshi basym jau oǵynan qūlaǵan. Ūrys alańyna jasyrynyp baryp, keńestik ūshqyshtardy asyǵys jerlegen jergilikti tūrǵyndar olardyń kim ekenin bilmegen. 1945 jyly 9 mamyr – Ūly Jeńistiń 40 jyldyǵy qarsańyndaǵy izdestiru jūmystarynyń nátıjesinde ǵana olar jatqan jer qaıta tabylyp, jan-jaqty sūrastyryla bastady.
– 1985 jyly eki birdeı ūshaqtyń ūshqyshtaryn qaıta jerleu kezinde ūshqyshtardyń múrdesinen aty-jónderi jazylǵan oqtyń kapsulasy shyqqan. Bilál aǵamnyń aty-jóni jazylǵan kapsula ishindegi qaǵazda «1917 jyly tuǵan, Krasnovodsk áskerı komıssarıatynan shaqyrylǵan» delinipti. Osy derekter arqyly izdeu jūmystary júrgizilip, barlyq aqıqat ashylǵan, – deıdi batyr ūshqyshtyń bauyry Mūhanbet Qalıev.
Ásker qataryna Túrkimenstannan shaqyrylǵan Bilál Qalıevtyń tuǵan- tuystaryn qyzylizshiler áskerı komıssarıat arqyly, aldynda, Krasnovodsk qalasynan izdegen. Tyń ıgeru kezderinde Qazaqstanǵa qaıta kóship kelgen onyń aǵaıyn-tuystary ol kezde būl oqıǵadan habarsyz bolatyn. «Bilál tiri, bir kúni bir deregi shyǵady» degen oı da joq emes edi. Bálkim, būl kóńildiń jamandyqqa qımaǵandyǵynan da shyǵar. Degenmen, qyran kózdi qaısar Biláldi habarsyz ketti deu qısynǵa kelmeıtin. Soǵysta júrgende odan eki ret hat kelgen. Biláldi bauyryna basyp ósirgen jeńgesi, ekinshi sheshesi bolǵan Jamal Qorjynbaeva:
– Aınalaıyn, bizge jazǵan aldyńǵy hatynda ol «Úlken «toıǵa» baraıyq dep jatyrmyz. Qūdaı amandyq berse, soǵys ta biter, aman-esen baramyz. Biraq qazir aldymyzda bir qıyn nárse tūr» dep jazǵan edi. Sóıtsek, Máskeuge 60 shaqyrym qalǵan eken, jaudyń betin qaıtaryp, bizge taǵy hat jazdy. Otanymyzdyń astanasyna 60 shaqyrym qalǵan jaudy 280 shaqyrymǵa deıin keıin quypty. Ūshqyshtardyń múrdelerin tapqan qyzylizshiler olardyń moıyndaryna taǵylǵan kapsula arqyly bárin anyqtaǵan. Bes orys, bir qazaq – altauy birge jerlenipti, – deıdi ótkendi eske alyp.
1941 jyldyń 22 shildesinde, soǵys bastalǵan soń bir aıdan keıin, nemis- fashısteriniń ūshqyshtary ūshyp kelip Máskeudi bombalaǵan. «Gerıng qyrandary» atalǵan fashısterdiń áue kúshteri myqty bolatyn. Būdan keıin keńestik áskerı áue kúshteriniń aldynda Berlındi bombalau mindeti tūrdy. Qazaqsha aıtqanda, qarymta qaıtaru kerek bolǵan. Shyndyǵyn aıtqanda, ekiara tym alys. Úlken esepteuler men tyńǵylyqty zertteulerdiń arqasynda DB-3 dep atalatyn «IL-4» ūshaqtary Baltyq teńizindegi Saarema aralynyń áuejaıynan ūshqanda ǵana Berlınge baryp qaıtuǵa shamasy jetetini belgili boldy. Alaıda, būndaı kózsiz erlikke baru ońaı emes edi. Stalınniń tikeleı būıryǵymen qolǵa alynǵan būl iste keńestik ūshqyshtardyń ishinen eń myqty degenderi iriktelip alynǵan. Solardyń qatarynda ūshqysh Ivan Udovenko men shturman Pavel Ioffe jáne Bilál Qalıev úsheuinen tūratyn ekıpaj bar bolatyn.
– Sol kezdegi bizdiń №8 áskerı áue jáne mınnotorpeda polki Baltyq teńizinde ornalasqan eken. «Biz qalaıda Berlındi bombalauymyz kerek!» degen Stalınniń qatal tapsyrmasy boıynsha esepteuler júrgiziledi. Berlınge ūshyp baryp qaıtatyndaı eń jaqyn jer sol jerdegi Saarema araly dep tabylǵan. Ūshaqtyń janarmaıy sol jerden ūshyp shyqqanda ǵana baryp qaıtuǵa jetetinin eseptegen ǵoı, – deıdi batyr ūshqyshtyń aǵasy Biláldiń taǵdyryn jete zerttegen Mūhanbet Qalıev.
Erlikpen qaza tapqan ūshqyshtardy Qazaqstan halqy áli bile qoımaǵan tūsta Lıpetsk oblysynyń qyzylizshileri men jergilikti tūrǵyndary tauyp, arulap kómgen. Aty-jóni belgili, alaıda tuǵan- tuystary áli bilmeıtin bolǵan soń, olardy bauyrlastar zıratynyń janyna óz betinshe jeke jerledi. Izdegen jūrt tez t abatyn bolsyn degen. Bast aryna eskertkish ornatyp, olardyń tuystaryn izdeı bastaǵan. 1942 jyly osyndaǵy aspandaǵy aıqastyń kuágeri bolǵan qyzdyń biri sol kezde 8 jasta eken.
– Biz 1985 jyly ákemizdiń basyna barǵanymyzda álgi kishkentaı qyz bala úlken mūǵalim bolypty. Ol kisi bizge kóp nárse aıtty. Ákemizdi aldymen Krasnovodskiden izdegen eken, ondaǵy tuystar bizdiń meken jaıymyzdy berip, 90-jyldary ǵana biz habardar boldyq, – deıdi Mūhanbet Qalıev.
1941 jyldyń 8 tamyzy – tarıhta erlik pen batyrlyqtyń úlken belgisi bolyp qalǵan qasterli kún. Ol kúni keńestik áskerdiń ūshaqtary tūńǵysh ret nemis-fashısteriniń ordasyna aınalǵan Berlındi bombalaǵan. Ondaıdy kútpegen fashıstik Germanıya erteńine – 9 tamyzda radıodan «Berlındi aǵylshyn ūshaqtary bombalady» dep habar taratady. Ony artynsha Bı-Bı-Sıdiń radıosy joqqa shyǵarǵan. Shyndyǵynda, būl ūshaqtar Keńes Odaǵynyń ūshaqtary edi. Onyń bireuinde qazaq jigiti Bilál Qalıev bar bolatyn. Berlındi tūńǵysh ret bombalaǵan ūshqyshtardyń bárine Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Áne, bizdiń qazaqtan kimder shyqpaǵan deısiz!