«Íshímdíksíz auyl»: Jańa úrdís tamyr jaıyp keledí
«Bútín bír auyl íshímdíkten bas tartty» – sońǵy jyldary el íshínen estíletín osyndaı jańalyqtardyń jıílegení kóńílge quanysh ūyalatyp júr. Eń bastysy – būl sheshímníń joǵarydan emes, auyl tūrǵyndarynyń óz bastamasymen qabyldanyp jatqany.
Jyl basyndaǵy málímetterge súıensek, elímízdíń 3 óńírínde 100-den astam auyl íshímdíktí tūtynudan da, satudan da bas tartqan. Būl – auyl halqynyń sanaly túrde jasaǵan tańdauynyń kórínísí. Íshímdíksíz ómír saltyna kóshken auyldardyń qatary jyl saıyn artyp keledí.
Alaıda Qazaqstanda alkogoldí tūtynu deńgeıí álí de joǵary. Ūlttyq statıstıka byurosynyń 2022–2024 jyldarǵa arnalǵan derekteríne sáıkes, Shyǵys Qazaqstan oblysy būl tízímde kósh bastap tūr. Mūnda bír tūrǵyn úsh jylda orta eseppen 44 867 teńgení alkogolge jūmsaǵan. Odan keıín Soltústík Qazaqstan (39 755 tg) men Qaraǵandy oblysy (38 257 tg) tūr. Al Almaty qalasy (35 895 teńge) men Pavlodar oblysy (34 577 teńge) íshímdíktí tūtynu boıynsha top-5-tíń qatarynda.
Ońtústík pen batys óńírlerí íshímdíkke qarajatty áldeqaıda az jūmsaıdy. Túrkístan oblysynda būl kórsetkísh – 11 myń teńge, al Qyzylorda oblysy men Shymkent eń tómen tūtynushy óńírler qatarynda.
Bíraq eń bastysy – auyldardyń óz íshínde íshímdíkke qarsy mádenıet qalyptasyp kele jatqandyǵynda. Mūndaı bastamalar auyl aqsaqaldary, qoǵamdyq keńester men belsendí jastar tarapynan kóterílíp otyr. Al jergílíktí bılík pen polıtsıya tarapynan qoldau tauyp, naqty sharalar júzege asyp keledí.
Máselen, Almaty oblysynda íshímdík satuǵa tolyq tyıym salǵan 6 auyl bar: Aqshı (Íle audany), Boyauly (Balqash audany), Beríktas (Jambyl audany), Jaıdaqbūlaq (Kegen audany), Sūńqar jáne Shoshanaı (Ūıǵyr audany).
Almaty oblystyq Polıtsıya departamentíníń basshysy Meıram Ábíkeevtíń aıtuynsha:
«Íshímdíksíz auyl – būl jalań ūran emes. Būl – jergílíktí tūrǵyndardyń shynaıy tańdauy. Eger erejení būzǵandar bolsa, auyl aqsaqaldary, polıtsıya men ákímdík bírígíp, túsíndíru jūmystaryn júrgízedí. Qajet bolǵan jaǵdaıda ákímshílík sharalar qoldanylady. Būl – auyl bedelín saqtau úshín mańyzdy qadam».
Típtí toı-tomalaq, qūdalyq, merekelík jıynnyń bárí íshímdíksíz ótedí eken.
«Būl qazír kópshílík úshín qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Típtí, ózge eldí mekenníń azamattary da osy tártípten habardar. Yaǵnı, íshímdígí joq auyldan kelgen eshbír adam íshímdík ízdemeıdí. Esesíne, toı-jıyndarda ūlttyq salt-dástúrge saı jón-joralǵylar, ūlttyq oıyndar men kontserttík baǵdarlamalar ūıymdastyrylady. Al, polıtsıya qyzmetkerlerí sondaı ís-shara kezínde qoǵamdyq tártíp pen qauípsízdíktí qamtamasyz etedí», - dep túsíndírdí PD basshysy.
Juyrda ǵana Soltústík Qazaqstanda – 19, Túrkístanda – 66, Qaraǵandyda – 63, Aqtóbede – 33, Qyzylordada – 18, Atyrauda – 53 auyl íshímdíkten tolyqtaı bas tartqany belgílí boldy. Būl úrdís jyl sońyna deıín taǵy bírneshe auylda jalǵasady dep kútílude.
Qazaqstannyń Bas Prokurory Berík Asylov būl bastamany óz paraqshasynda qoldap, bylaı dep jazdy:
«Iá, būl teńízge tamǵan tamshydaı kórínuí múmkín. Bastama aqsaqaldar men qoǵamdyq keńesterden bastaldy. Auyl kásípkerlerí erekshe rızashylyqqa laıyq. Jerlesteríníń bastamasyn estígen olar óz erkímen alkogoldí sóreden alyp tastady. Būl rette, olardyń tabysy tómendemegen. Auyl tūrǵyndary alkogoldíń ornyna balalarǵa paıdaly ónímder satyp ala bastady. Bastysy – oń ózgerístíń bastalǵany»
Polıtsıya málímetteríne súıensek, íshímdíkke tyıym salynǵan auyldarda qylmys, janjal, būzaqylyq derekterí kúrt azaıǵan nemese múlde tírkelmegen. Qoǵamdyq tártíp pen tynyshtyq ornyqqan.
«Íshímdíksíz auyl» — bolashaqqa baǵyttalǵan parasatty sheshím ekení sózsíz. Shaǵyn bastama bolyp kóríngenímen, onyń jemísí ūrpaqtyń amandyǵy men auyldyń tūtastyǵy úshín úlken mańyzǵa ıe. Halyqtyń tabandylyǵy men bírlígímen būl bastama aldaǵy uaqytta da óz jalǵasyn tabaryna sením mol.