Megapolıstegí Ortalyq memlekettík arhıvte Áz-Jáníbek hanǵa arnalǵan ekí qoljazbanyń faksımıldí basylymynyń tanystyrylymy óttí. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, arhıv ísíníń basty maqsaty – qūndy tarıhı mūralardy saqtap qana qoımaı, olardy zamanauı tásílder arqyly qoǵam ıgílígíne ūsynu.
Aıtuly ís-sharaǵa QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrlígí Arhıv, qūjattama jáne kítap ísí komıtetíníń tóraǵasy Rustam Álı Astanadan arnaıy kelíp qatysty. Rustam Álı ūlt tarıhy úshín úlken olja bolyp sanalatyn búgíngí tyń eńbektíń dúnıege keluíne septígí tıgen «Arhıv–2025» keshendí jobasyna toqtalyp óttí.
Osydan bes jyl būryn bastau alǵan joba ayasynda respublıkalyq arhıvterdíń ǵylymı-ekspedıtsıyalary Germanıya, Polsha, Chehıya, Túrkıya, Frantsıya, Majarstan, Úndístan, Iran, Egıpet, Qyrǵyzstan, Reseı Federatsıyasy, Ázerbaıjan, Belarus, Katar syndy 14 elde anyqtau jūmystaryn júrgízgenín atap óttí. Ǵylymı zertteu nátıjesínde 913-1990 jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstan tarıhyna qatysty 7000-nan asa qūndy qūjat jınaqtalyp, ǵylymı aınalymǵa engízílgenín tílge tıek ettí. Sonymen qatar, keıíngí bes jylda arhıv mekemeleríníń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańǵyrtylyp, tsıfrlyq júıeler engízílgen de basa aıtty.
Alqaly jıynda sóz alǵan Qoja Ahmet Yasauı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrík unıversıtetí Eurazıya ǵylymı-zertteu ınstıtutynyń dırektory Suat Beılur myrza da bízdíń otandyq mūraǵat ísíndegí tyń jetístíkterge árqashan tílekshí ekenín, ekí el arasyndaǵy dostyq baılanys odan árí nyǵaya túsetínín jetkízdí.
Sonymen, «Joshy ūlysynyń tarıhı mūrasy» degen ataumen ótken ǵylymı ís-sharada Joshy ūlysynyń dańqty bıleushísí Áz-Jáníbek hanǵa (? – 1357) arnap jazylǵan 1335 jylǵy «Tūrar ál-mulahhas fıl-háıá» (Astronomıyaǵa qysqasha sholudyń negízgí túıínderí) jáne 1350/51 jylǵy «Tuhfátu ál-Haqan fı sharh ál-arba’ın hadısán» (Qaǵanǵa tartu: qyryq hadıstíń túsíndírmesí) atty ekí qoljazba eńbektíń faksımıldí basylymdary tanystyryldy.
Atalmysh asa qūndy qoljazbany Ortalyq memlekettík arhıvtíń úılestíruímen júrgízílgen arheografıyalyq ǵylymı íssapar kezínde koljazbatanushy Ómírbek Qanaı Túrkıya elíníń arhıvínen tapqan bolatyn.
Kóneníń kózíndeı bolǵan būl qoljazbalardyń faksımıldí nūsqasynyń jaryq kóruí Joshy ūlysy kezíndegí ǵylym men bílímníń damu úderísín tanyp-bíluge óz septígín tıgízíp, tıístí ǵylymı zertteulerge arqau bolary sózsíz.
Sondaı-aq, būl tyń eńbektíń tarıhı jadyny saqtau jáne keler ūrpaqqa amanat etu jolyndaǵy júıelí jūmystyń taǵy bír aıǵaǵy bolǵany anyq.
«Yusuf bın Mubárák el-Alanıdyń «Tūrar ál-mulahhas fıl-háıá» atty qoljazbasy – ortaǵasyrda Horezmnen shyqqan ataqty astronom, bílgír matematık Mahmūd ıbn Mūhammed ıbn Omar ál-Shaǵmınıdíń (? – 1221) zamanynda keń taralǵan «ál-Mulahhas fıl-háıá ál-basıta» (Astronomıyaǵa qysqasha sholu) atty shyǵarmasyna jasalǵan astronomıyalyq túsíndírme-sharh. Al belgísíz avtordyń «Tuhfátu ál-Haqan fı sharh ál-arba’ın hadısán» qoljazbasy Áz Jáníbek hannyń jeke tūlǵalyq qasıetteríne arnalǵan madaqtaular men bıleushíler turaly tańdamaly hadısterdíń jınaǵy. Onda Jáníbek hannyń jomarttyq pen ízgílíktíń jarshysy retínde sıpattalyp, kóptegen meshít-medrese, hanaka, dáríhana, shıpahana jáne kítaphana saldyryp, ǵūlamalar men ǵalymdarǵa qoldau kórsetíp, ílím men ǵylym-bílímníń damuyna jaǵdaı jasaǵany bayandalady. Qazaq memlekettílígíníń mańyzdy bír belesí bolǵan Joshy ūlysynyń tarıhı, mádenı mūrasynyń búgíngí kúnge deıín jetken jūrnaǵy tym az kezdesetínín, sonymen qatar Ūlyq ūlys han-sūltandarynyń qūrmetíne arnalǵan tarıhı shyǵarmalardyń da sanauly ǵana ekendígín eskersek, Áz Jáníbek hanǵa arnalǵan atalmysh ekí qoljazbanyń tabyluy otandyq tarıh ǵylymy men ortaǵasyrlardaǵy mádenıet tarıhy úshín baǵa jetpes tarıhı qazyna deuge bolady», – deıdí jas ǵalym, qoljazbatanushy Ómírbek Qanaı