Sońǵy onjyldyqtarda áleumettík zertteushíler men futurologtar qarqyndy tehnologıyalyq progress jaǵdaıynda qalyptasyp jatqan jas buyndy zertteuge erekshe kóńíl bólude.
Alfa jáne Beta buyn – XXI ǵasyrdyń balalary, olardyń ómírí tsıfrlyq tehnologıyalarmen, jasandy ıntellektpen tyǵyz baılanysty. 2025 jyly alfa ūrpaqtyń sany álemde 2 mld-qa juyqtaıdy, jaıly jaǵdaı men álemdík mádenıetten habardar bolu olardyń ómír súru ūzaqtyǵyna áser etedí degen derek bar.
Alfa – jasyna qaramastan jaıly orta ízdep kóshíp-qonudan qoryqpaıtyn, ózíne ūnamaıtyn mamandyqty áp-sátte auystyra saluǵa daıyn ūrpaq. Aqparat tasqyny qaınaǵan ómír alfalardy erte eseıtedí, yaǵnı būlardy zamanynan ozyp tuǵan balalar deuge bolady.
Psıholog mamandardyń aıtuynsha, smartfon zamanynda ómírge kelgen būl buynnyń gadjetke qūmarlyǵyna ata-ana retínde qarsy tūrmauymyz kerek, olaı etsek, balamyzdyń qarsylyǵyn oyatamyz, ol azdaı, tyıym salǵan telefondy tyǵylyp báríbír kóredí. Jyldamdyq zamanynyń balasyna tez jalyǵu tán. Ózíne ūnamaǵan íspen aınalyspaıtynyn da áke-sheshesíne aıtudan jasqanbaıdy. Emotsıyasyn da jasyryp qalmaıdy, kóńílí tolmaǵan jaıdy bírden aıtyp tastaıdy, renjíse dál sol sátte ashulanyp jylap ta alady. Būlar 20 jyldan keıín psıhologtyń qabyldauyna baryp, ata-anasyna degen ókpesín aıtyp, talqylap otyrmaıdy. Dál osy qasıet, yaǵnı emotsıyany íríkpeu densaulyq úshín óte paıdaly.
Psıholog mamandar balanyń osyndaı renjulí, ashuly sátínde ata-anaǵa onyń emotsıyasyna 15 mınut kedergí keltírmeńíz degen keńes beredí, jylaǵysy kelse jylasyn, aıǵaılaǵysy kelse aıǵaılasyn, bíraq síz oǵan dauys kótermeuge tyrysyńyz. Bar bolǵany balańyzdy qūshaqtap, ony jaqsy kóretíníńízdí aıtyńyz. Qazírgí balalar ashyp aıtpasa da, qūshaqtap, sylap-syıpap, súıgendí jaqsy kóredí.
Alfa balalardyń qyzyǵushylyǵy da tez auysady. Olar búgín bılep úırengím keledí dep, bírshama uaqyttan soń suret salu úıírmesíne baramyn dese, tańǵalmańyz, ashuyńyzdy da tejeı bílíńíz, eger qarjylyq jáne basqa da múmkíndíkteríńíz bar bolsa balańyzdy bárín kóruden shektemegeníńíz jón. Būl buynǵa tán taǵy bír qasıet – tanymaıtyn ár túrlí jastaǵy adammen tez tíl tabysyp, sóılesíp ketu. Bíz būlardaı kezímízde ata-ana, mūǵalím, jaqyn tuystardan basqa úlken kísílermen aralasa bermeıtínbíz, al qazírgí bala áleumettík jelíler arqyly kez kelgen adammen sóılesíp, emotsıyasyn bólíse alady. Osynyń nátıjesínde olarda ūlt, el, dínge qatysty shekteu de az, sol sebeptí būl buyn elaralyq shekarany kedergí kórmeıdí, tez arada bír elden basqa memleketke kóshe salu da jańa ūrpaq úshín qıyn sharua emes. Būrynǵy kezde alystaǵy tuyspen, áke-shesheńmen sóılesu úshín telefonǵa tapsyrys beríp, kezek kútetín bolsa, būlardyń qolynda tuǵannan bastap álemdí alaqanyna salyp bergen smartfon degen qūdíret bar. Sondyqtan būl buynda saǵynysh, alystaǵy aǵaıyndy uaıymdau degen sezím de bola bermeuí múmkín.
Gazettegí teledıdar baǵdarlamasyn ūmytyp ketpeu úshín qyzyl qalammen syzyp qoıyp, árí ketse 10 mınut bolatyn multfılmge máz bolyp ósken bíz ben íshíne álemdí syıǵyzǵan smartfony bar balanyń tanym-túsínígí de kózqarasy da sáıkes kelmeuí zańdy qūbylys. «Ákeler men balalar» degen máńgílík tartysty taqyrypqa tehnologıyalyq damudyń qosqan úlesí típtí zor. Al endí osy alshaqtyqtyń arasyn jaqyndatyp, «bauyr etíńmen» ymyraǵa kelu úshín ne ísteu kerek?
Bírínshíden, ózímízdí balanyń túsínígíne saı ıkemdeuímíz kerek, sebebí bízdíń qyzyǵushylyq, túsíník, ılanymdarymyzdyń kóbí qazírgí zamanǵa saı kele bermeıtínín moıyndauymyz kerek.
Ekínshíden, balanyń qıyalyna shekteu qoımaı, kerísínshe, qoldan kelgenshe sonyń júzege asuyna kómektesken jón.
Úshínshíden, sen qazír qandaısyń, keıín qalaı ósíp, kím bolasyń, men senímen árdaıym bírgemín, ózíńdí balam retínde jaqsy kóremín degendí aıtyp qana qoımaı, áreketíńmen sendíru.
Alfa men Beta kím?
Alfa ūrpaǵy (2010–2025 jyldary tuǵandar) – tuǵan kezínen bastap tsıfrlyq tehnologıyalarmen qorshalǵan balalar. Olar jasandy ıntellekt, būltty servıster men áleumettík jelíler dáuírínde ósíp keledí. Z ūrpaǵy men mıllenıaldardan aıyrmashylyǵy, Alfa smartfondar, dauystyq kómekshíler jáne algorıtmdík mazmūnsyz ómírdí elestete almaıdy.
Beta ūrpaǵy (shamamen 2025–2040 jyldary tuǵandar) – bolashaqtyń balalary, olardyń tárbıesí men bílímí neırojelíler, bıotehnologıyalar jáne jahandyq tsıfrlandyru jetístíkteríne negízdelmek. Būl ūrpaq ózgerísterge anaǵūrlym beıímdelgísh bolyp, tehnologıyalarmen bıoınjenerıya deńgeıínde tyǵyz baılanysta boluy múmkín.
Alfa jáne Beta ūrpaqtary – adamzattyń bolashaǵy, olardyń ómírín tehnologıyalar, jasandy ıntellekt jáne jańa qūndylyqtar anyqtaıtyn bolady. Qoǵamnyń osy ózgerísterge beıímdelu daıyndyǵy jáne tehnologıyalyq progress pen dástúrlí qūndylyqtardyń tepe-teńdígín tabu – aldaǵy onjyldyqtardyń basty synaǵy. Būl bolashaqtyń qandaı bolatyny – bízdíń búgíngí qabyldaıtyn sheshímderímízge baılanysty.
Maman píkírí
"Qaınazar 1" orta mektebíníń orys tílí men ádebıetí páníníń mūǵalímí Tíleuberdıeva Qarlyǵash:
Elímízdíń bolashaǵy – bílímdí ūrpaqtyń qolynda deıtín bolsaq, tehnologıya zamanynyń balasyn qalaı tárbıelep, bílím beru kerek, būlardyń tílín qalaı tapsaq bolady degen sūraq ūstazdar qauymy úshín kún tártíbínen túsken emes. Qazír bízdíń aldymyzda otyrǵan oqushylar zamanyna saı, tsıfrlyq dáuírdíń ókílí bolǵandyqtan, aqparatty qabyldauy, jauap beruí óte jyldam, zerek, oılary ūshqyr. Būlardyń aldyndaǵy buyn shynaıy ómír súrdí, al qazírgíler shynaıy ómír men vırtualdy keńístíktíń arasynda ómír súredí. Sol sebepten men ózím sabaq beretín orys tílí men ádebıetí sabaǵynda balany qyzyqtyru úshín búgíngí kúnníń jańa tehnologıyasyn tarıhı málímettermen, klassıkalyq shyǵarmalarmen, shynaıy ómírmen baılanystyra otyryp sabaq ótemín. Búgíngí shákírtterímíz, alfa buyn balalary bolashaq mamandyǵy retínde kóbíne jaratylystanu baǵytyn tańdaıdy, gumanıtarlyq salany qalaıtyndar az. Sebebí, gumanıtarlyq baǵyttaǵy mamandyqtyń kóbíne tíl kerek, al tsıfrly zamannyń balasy ūzaq sóılep, tíl sheshendígín qoldanudan górí tehnıkaǵa súıeníp jūmysty ońtaılandyrǵandy tıímdí sanaıdy. Oqushylarymmen mamandyq tańdau turaly píkírleskenímde baıqaǵanym, kóbí aqparattyq tehnologıyany (IT) jaqsy kóredí, programmıst jáne bank salasynyń qyzmetín tańdaıtynyn aıtady. Mūnyń bárí osy vırtualdy ómírdíń shyndyǵy, tehnologıya zamanynyń nátıjesí.
Tūran unıversıtetí "Psıhologıya" Joǵary mektebíníń senıor-lektory, psıholog Gúlnūr Ysqaq:
Alfa buyn áleumettík jelílerdíń jáne elektrondyq qyzmetterdíń tsıfrlyq ortasynyń baıyrǵy tūrǵyndaryna aınaldy. Bír jaǵynan, būl sheksíz múmkíndíkter ashady, al ekínshí jaǵynan, aldyńǵy ūrpaqtar kezdespegen máselelerdíń kózí boluy múmkín.
Qazírgí kezdegí tehnologıyalardyń jetíluí adam balasynyń damuyna árıne úlken kómegín tıgízedí sonymen qatar onyń da kerí áserí turaly aıta ketuímíz kerek. Balalardyń damuyndaǵy psıhıkalyq tejeluler men túrlí auytqulardyń damuyna alyp kelíp jatyr. Alfa ūrpaqtary zamanauı tehnologıyalar maıtalmandary bolsa, bıyldan bastap osy ūrpaqtardyń jalǵasy Betalar ómírge kelíp jatyr.
Alfa ūrpaqtary (2010 jyldardan bastap dúnıege kelgender) tehnologıyamen tyǵyz baılanysta tuylǵan. Tsıfrlyq ortada ósedí, yaǵnı ınternet, smartfondar, áleumettík jelíler jáne basqa da tsıfrlyq qūraldar olardyń kúndelíktí ómíríníń ajyramas bólígí. Jańa tehnologıyalar men ınnovatsıyalarmen qatar ósíp keledí, sondyqtan olardy kóbínese «tsıfrlyq tumalar» dep ataıdy. Áleumettík jelíler men tsıfrlyq qūraldar arqyly aqparatty jyldam árí kóp qabyldaıdy.
Beta ūrpaǵy (2025 ten 2040-qa deıíngí aralyqta tuylǵandar). Demograf Mark Makkrındldíń aıtuynsha, 2025 jyldan keıín tuylǵan balalar avtomattandyru men jasandy ıntellekt kúndelíktí ómírge tolyq enetín dáuírde ómír súredí. Olar júrgízushísíz kólíktí paıdalanatyn bírínshí buyn boluy múmkín.
Alfa men Beta ūrpaqtarynyń ūqsastyqtary da bar, ásírese olar tsıfrlyq tehnologıyalarǵa beıím jáne qoǵamdaǵy úlken ózgerísterdí bírge kórgen ūrpaqtar.
Ekí ūrpaq ta tehnologıyanyń damu kezeńínde ómír súríp, tsıfrlyq qūraldardy, ınternettí jáne mobıldí qūrylǵylardy paıdalanu múmkíndígín erte meńgergen. Alfa ūrpaǵy tolyqtaı tsıfrlyq ortada ósse, Beta ūrpaǵy da būl jańalyqtardy tez meńgeredí jáne būlar jasandy ıntellekttíń sharyqtau zamanynda ómír súredí.
Alfa men Beta ūrpaqtarynyń kópshílígí áleumettík jelílerdí belsendí qoldanady. Osylaısha, olar aqparat alu, qarym-qatynas jasau jáne óz oıyn bíldíru jolynda ınternettíń yqpalyna túsken.
Ekí ūrpaq ta aqparatty jyldam qabyldauǵa beıím. Būl olardyń tehnologıyalyq qūraldardy erte meńgeríp, ınternettí aqparat kózí retínde keńínen qoldanuynan tuyndaıdy. Olar jańalyqtardy bírden ınternetten, áleumettík jelílerden nemese mobıldí qosymshalardan alu múmkíndígíne ıe.
Endí osy Alfa Beta ūrpaqtaryn tárbıeleude není este ūstauymyz qajet?!
Qazírgí kezde balalar, tek bala emes, barlyq adamzat desem de qatelespeıtín shyǵarmyn, túrlí tsıfrlyq qūrylǵylarǵa táueldímíz. Onsyz jūmysymyz bítpeıdí.
Būryn sabaqqa daıyndalǵanda tek qana qoldaǵy bar kítaptarǵa, málímetterge súıensek, qazír típten kítaptan málímet ízdep qajet emes, barlyq aqparat qol astyńda daıyn tūr. Mūnyń paıdasyna qaraǵanda zıyan kóp. Daıyn aqparat baladaǵy tanymdyq protsesterdíń damuyn tejeıdí. Erík-jíger múlde jūmsalmaıdy. Eger de aqparatty bala aldynda úıílíp jatqan kítap nemese jurnaldardan ízdeıtín bolsa onda balada túısík, qabyldau, zeıín, oılau, sóıleu, zeıín sıyaqty barlyq protsesterdíń eríktí túrlerí íske qosylar edí.
Būl ūrpaqtarǵa jan jaqtan keletín aqparattardy saraptap qabyldaudy úıretu óte mańyzdy. Internettíń zıyandy áserlerínen, ásírese jalǵan aqparattar men áleumettík jelílerde paıda bolatyn qysymnan qorǵanu qajet.
Ásírese túrlí oıyndar balalardyń psıhıkalyq kúıíne de kerí áserlerín tıgízude. Qazírgí uaqytta emotsıonaldy ıntellektke kóp mán bergen dūrys dep oılaımyn. Emotsıonaldy ıntellekt degenímíz – adam ózíníń emotsıyasyn basqara aluy, basqanyń emotsıyalaryn túsíne alu qabíletí. Gadjetterdegí oıyndar balanyń tym ashushań, agressıyaǵa beıím bolyp ósuíne de alyp kelíp jatyr.
Qazírgí kezdegí tsıflyq autızm de osy zamannyń negízgí dertí bolyp otyr. Adam psıhıkasynyń barlyǵy bas mıyndaǵy qyrtystardaǵy júıke júıesíníń damyp jetíluíne baılanysty. Bízdíń bas mıymyzdyń árbír bólígíníń atqaratyn qyzmetí bar. Sol mı qyrtystarynyń tolyqqandy jūmys jasauy bízdíń psıhıkalyq beıneleuímízdíń júzege asuyn qamtamasyz etedí.
Al bas mı damuy úshín únemí ony qozǵap otyru qajet, yaǵnı syrttan stımul boluy qajet. Stımulǵa sáıkes reaktsıya tuyndaıdy. Demek, bíz bolashaq balalardy tárbıeleude balanyń barlyq tanymdyq protsesterí qozǵalatyndaı talap ete otyryp damytuǵa áreket etuímíz kerek. Osy máseleníń barlyǵy bízdegí psıhıkalyq protsesterge kúsh túspeuden dep bílemín. Únemí ízdenís bolǵan jerde adamda barlyq tanymdyq protsester íske qosylady. Demek bolashaq balalardy tárbıeleude olardyń erík-jígeríne kúsh túsetíndeı tapsyrmalar bergen jón.
