Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметі Қазақстан мен Орталық Азияны зерттеумен тығыз байланысты болды, деп хабарлайды aqshamnews.kz тілшісі.
Қазақтың көрнекті ғалымы, саяхатшы, этнограф әрі ағартушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың туғанына биыл 191 жыл толады. Аз ғана ғұмырында ғылымға өлшеусіз үлес қосқан ұлы тұлғаның мұрасы бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның зерттеулері қазақ халқының тарихын, мәдениетін және Орталық Азия халықтарының өмірін әлемге танытуға жол ашты.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының аумағында дүниеге келген. Оның шын есімі – Мұхаммед-Ханафия. Бала күнінде әжесі Айғанымның еркелетіп қойған «Шоқан» есімі кейін бүкіл әлемге танылды.
Шоқанның әкесі Шыңғыс Уәлиханов аға сұлтан болған. Ал арғы атасы – қазақтың әйгілі ханы Абылай. Осындай тарихи әрі білімді ортада өскен жас Шоқанның дүниетанымы ерте қалыптасты.
Бала кезінен зеректігімен ерекшеленген ол халықтың ауыз әдебиетіне, тарихына, салт-дәстүріне қызығушылық танытты. Кейін бұл қызығушылық оның ғылыми ізденістерінің негізгі бағытына айналды.
1847 жылы Шоқан Омбы кадет корпусына оқуға түседі. Мұнда ол әскери біліммен қатар тарих, география, әдебиет және шығыстану салаларын меңгерді. Орыс және әлем әдебиетімен танысып, ғылыми ортада ерекше қабілетімен көзге түсті.
Ғалымның ғылыми мұрасы мен зерттеулері
Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметі Қазақстан мен Орталық Азияны зерттеумен тығыз байланысты болды. Ол қазақ халқының тарихын, этнографиясын, мәдениетін және көрші халықтардың тұрмысын зерттеп, көптеген құнды деректер жинады.
Ғалымның зерттеушілік қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі – 1856 жылғы Ыстықкөл экспедициясы. Бұл сапар барысында ол қырғыз халқының тарихы мен мәдениетін зерттеп, географиялық мәліметтер жинады.
Шоқанның 1858–1859 жылдары Қашғарияға жасаған сапары да ерекше маңызға ие болды. Сол кезеңде еуропалық ғылым үшін аз зерттелген Шығыс Түркістан аймағына барған ғалым жергілікті халықтың тұрмысын, саяси құрылымын, экономикасы мен тарихын зерделеді.
Осы сапардың нәтижесінде «Алтышаһардың жайы туралы» атты еңбегі дүниеге келді. Бұл зерттеу Шығыс Түркістан тарихы мен географиясын тануда маңызды ғылыми дерекке айналды.
Шоқанның «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Жоңғария очерктері» сияқты еңбектері де қазақ және Орталық Азия халықтарының рухани мұрасын зерттеуде ерекше орын алады.
Шоқанның ағартушылық идеялары бүгін де маңызды
Шоқан Уәлиханов ғылымды халықтың дамуы мен өркендеуінің басты құралы деп білді. Ол білім мен ағартушылықты қоғамды алға жетелейтін күш ретінде бағалады.
Ғалым өз еңбектерінде халықтың тұрмысын жақсарту, білім беру жүйесін дамыту және қоғамдағы әділеттілікті қалыптастыру мәселелеріне назар аударды.
Оның ғылыми көзқарастары сол кезеңдегі озық ойлы зиялылардың идеяларымен үндес болды. Шоқан орыс ғалымдарымен және зерттеушілерімен тығыз байланыста жұмыс істеп, қазақ даласын ғылыми тұрғыдан танытуға үлес қосты.
Петербургте болған жылдары да ол ғылыми зерттеулерін жалғастырып, шығыстану саласындағы білімін тереңдетті. Алайда денсаулығының нашарлауына байланысты туған өлкесіне оралуға мәжбүр болды.
1865 жылы, небәрі 29 жасында, Шоқан Уәлиханов дүниеден өтті. Қысқа ғұмырында ол ғылымда өшпес із қалдырып, қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеудің жаңа бағыттарын қалыптастырды.
Ұлы ғалымның мұрасы – ұрпаққа аманат
Шоқан Уәлихановтың өмірі мен ғылыми қызметі – білімге құштарлықтың, ізденістің және туған халқына деген сүйіспеншіліктің жарқын үлгісі.
Бүгінде оның еңбектері Қазақстан тарихын, этнографиясын және мәдениетін зерттеуде маңызды дереккөз ретінде қолданылады. Ғалымның есімі білім беру мекемелеріне, көшелерге, ғылыми ұйымдарға беріліп, оның мұрасы кейінгі ұрпаққа насихатталып келеді.
Шоқанның туғанына 191 жыл толуы – қазақ ғылымының қалыптасу тарихына қайта үңіліп, ұлы тұлғаның еңбегін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды дата.