Қазақ қоғамында «қарғыс» ұғымы ерекше мәнге ие. Күнделікті өмірде үлкендер «қарғыс алма, алғыс ал», «біреудің наласына қалма», «жаман сөз айтпа» деп жиі ескертеді. Ал біреу қатты ренжісе немесе әділетсіздік көрсе, нала болып, ренішін қарғыспен шығарады, қарғыстың ең қорқыныштысы – ананың қарғысы деп есептеледі.
Неге қазақ қарғыстан қатты қорқады? Бұл қорқыныш қайдан шыққан?
Қарғыс – жай сөз емес, рухани күш
Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында сөздің киесі бар деп сенген. «Жақсы сөз – жарым ырыс», «Сөз сүйектен өтеді» деген мақалдар соның дәлелі. Ал қарғыс – сол сөздің теріс, қиратушы күші.
Көшпелі өмір салтында заң да, жазбаша ереже де болмаған кезеңдерде сөз – тәртіп орнатушы құрал қызметін атқарды. Біреудің қарғысына қалу тек моральдық емес, рухани жазамен тең саналды.
Ананың қарғысынан неге қатты қорыққан?
Қазақта ананың ақ сүті, ананың разылығы деген ұғымдар қасиетті саналады. Ана – балаға өмір сыйлаушы, тәрбиелеуші, ол үшін дұға етуші. Сондықтан ананың тілегі қабыл болады, ал реніш, наласы өте ауыр деп есептелген.
Халық арасында:
«Ананың қарғысы – оқ», «Ана қарғысына ұшыраған оңбайды» деген түсініктер бекер қалыптаспаған. Бұл – баланы жауапкершілікке, ата-ананы құрметтеуге тәрбиелейтін әлеуметтік тетік болды.
Қарғыс – қоғамдағы жазалау формасы
Ертеде біреуге қол көтеру, сотқа беру сирек болған. Ал адам ар-намысына тиетін іс жасалса, ең ауыр жаза – қоғам алдында қарғысқа қалу еді.
Қарғыс айтылған адамнан:
• ел іргесін аулақ салды,
• абыройы түсті,
• «киесі ұрады» деп сенді.
Осылайша қарғыс – тәртіп бұзған адамға қарсы рухани санкция қызметін атқарды.
Қазіргі психология тұрғысынан қарасақ, қарғыстың әсері көбіне:
• адамның ішкі сеніміне,
• өзін-өзі жазалауына,
• кінә сезіміне байланысты.
Адам «маған қарғыс тиді» деп сенсе:
• әр сәтсіздікті соған байланыстырады,
• өзіне деген сенімін жоғалтады,
• бейсаналы түрде сәтсіздікке өзі жол ашады.
Ислам не дейді?
Исламда негізінен жаман сөз айту, қарғыс айту, біреуге жамандық тілеу құпталмайды.
Пайғамбардың хадистерінде:
«Мүмін адам қарғаушы болмауы керек» деген мағынадағы сөздер бар.
Қазақ дүниетанымында да қарғыстан гөрі алғыс, бата жоғары қойылған. «Алғыспен ел көгерер» деуі соның дәлелі.
Неге қазақ қарғыстан сескенеді?
Бүгінгі күні де қазақтың санасында «біреудің наласына қалдым ба?» деп ойлау, үлкеннің ренішінен қорқу, бір адамның «киесі бар» дейтін қорқыныш сақталған.
Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени код, ұжымдық жад. Тіпті дінге немесе ғылымға сенсе де, қазақ баласының ішкі түйсігі қарғыстан сақтанып тұрады.
Қарғыс пен батаның айырмасы неде?
Қарғыс теріс энергия, қорқыныш тудыратын, рухты әлсірететін жазалау құралы болса, бата үміт сыйлайтын, жақсылық сұрайтын, рухты көтеретін оң тілек.
Қазақта батаның қарғыстан әлдеқайда көп болуы халықтың өмірсүйгіш, үмітшіл болмысын көрсетеді. Қазақтың қарғыстан қорқуы надандық емес, сөзге, рухани жауапкершілікке деген терең құрмет.
Бұл тәрбие құралы, қоғамды реттеу механизмі, адамның ар-ұжданын сақтайтын шекара.