Пигмалион эффекті – бір адамның екінші адамға деген жоғары сенімі сол адамның нәтижесінің жақсаруына ықпал ететін психологиялық феномен. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл – сенім мен үміттің арқасында жүзеге асатын өзін-өзі ақтайтын болжам. Сіз біреудің жетістікке жететініне қаншалықты сенсеңіз, оның сол жетістікке жету ықтималдығы да соншалықты арта түседі.
Эффектінің шығу тегі мен мәні
Бұл атау ежелгі грек мифологиясындағы мүсінші Пигмалион туралы аңыздан бастау алады. Аңыз бойынша, ол піл сүйегінен мінсіз әйел мүсінін – Галатеяны – жасап шығарады. Өз туындысына ғашық болған мүсінші оның тірі жанға айналуын шын жүректен тілейді. Ақырында махаббат құдайы Афродита оның тілегін қабыл алып, Галатеяға жан бітіреді.
Бұл терминді 1968 жылы америкалық психологтар Robert Rosenthal мен Lenore Jacobson бастауыш мектепте жүргізген әйгілі экспериментінен кейін ғылыми айналымға енгізді.
Зерттеу барысында мұғалімдерге сыныптағы кейбір оқушылар «ерекше әлеуетке ие» және жуық арада айтарлықтай интеллектуалдық серпіліс жасайды деп хабарланған. Шын мәнінде, бұл балалар кездейсоқ таңдалған болатын. Алайда бір жылдан кейін жүргізілген қайта тексеру нәтижесінде дәл осы «дарынды» деп аталған оқушылар IQ тесттерінде сыныптастарынан жоғары көрсеткіш көрсеткен.
Бұл қалай мүмкін болды? Мұғалімдер бейсаналы түрде осы балалардан жоғары нәтиже күтіп, оларға көбірек көңіл бөлді, күрделірек сұрақтар қойды, жетістіктерін жиі мадақтады. Соның нәтижесінде оқушылар өздерін қабілетті әрі сенімді сезіне бастады, ал бұл олардың оқу үлгеріміне оң әсер етті.
Пигмалион эффекті қалай жұмыс істейді?
Бұл феномен білім беру, бизнес, тіпті жеке қарым-қатынаста да көрініс табады. Оның әрекет ету тетігі мынадай:
Білім беру саласында
Мұғалім оқушының қабілетіне сенсе, оған жиірек күлімсіреп, көбірек кері байланыс береді және барынша шыдамдылық танытады. Мұндай қолайлы жағдай оқушының өзін-өзі бағалауын арттырып, оның дамуына серпін береді.
Бизнес саласында
Қызметкеріне сенім артқан басшы оған жауапты міндеттер жүктеп, еркіндік береді. Бұл қызметкерге сенім мен маңыздылық сезімін ұялатып, жоғары нәтижеге ұмтылуға ынталандырады.
Күнделікті өмірде
Досыңыздың немесе серіктесіңіздің жетістігіне сену – оны жаңа белестерге жетелейтін күш. Пигмалион эффектіне керісінше құбылыс яғни Голем эффекті нәтижелердің төмендеуіне және мотивацияның әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Өмірде қолдану жолдары
Пигмалион эффектін игілікке пайдалану үшін бірнеше маңызды қағиданы есте ұстаған жөн:
Сенімді жағымды түрде жеткізе біліңіз.
Бастапқыда бұл сеніміңізге нақты дәлел болмаса да, өзіңізге де, өзгеге де сеніңіз.
Сеніміңізді әрекетпен бекітіңіз.
Күлімсіреңіз, қолдау көрсетіңіз, мүмкіндік беріңіз. Сіздің іс-әрекетіңіз сеніміңізбен үндес болуы тиіс.
Табысқа жағдай жасаңыз.
Тек қана үміт артудың өзі жеткіліксіз болады. Сенім шындыққа ұласу үшін сенген адамға ресурс, уақыт бөлу қажет.
Қазақ даласындағы Пигмалион тәжірибесі
Пигмалион эффекті – батыстық теория ғана емес, қазақ мәдениетінде ежелден бар тәжірибелік құбылыс. Тек біздің даламызда бұл құбылысқа дәл осылай ат қойып айдар тағылмаған. Пигмалион эффектіне қазақ даласынан, қазақ тарихынан, әдебиетінен нақты мысал ретінде Абай Құнанбайұлының бала кезінен әжесінен алған тәрбиесі мен әкесінің өнегесі және ақыл тоқтатқан Абайдың шәкірттерін айтуға болады. «Абай жолы» романында Құнанбайды баласынан үлкен үміт күтіп, Абайды медресеге, кейін орыс мектебіне жібереді. Құнанбайдың сенімі, өз ұлы Абайды ел басқаруға лайық тұлға ретінде көруі, оған ерте жауапкершілік жүктеуі. Бұл бір жағынан қысым да, сенім де болды. Нәтижесінде Абай тек басқарушы емес, ойшыл деңгейіне көтеріледі. Бұл – күрделі Пигмалион эффекті, сенімнің даму стимулына айналуы.
Сенім арқылы тұлға қалыптастыру, Абайдың айналасына Шәкәрім Құдайбердіұлы, Көкбай Жанатайұлы, Ақылбай Құнанбайұлы сынды талантты жастарды топтастыруы – Пигмалион эффектінің жарқын мысалы. Абай олардың бойынан қабілет көріп, тек мақтап қана қоймай, күрделі тақырыптарға бағыт берді, сын айтты, үлкен жауапкершілік жүктеді. Мысалы, Ақылбайға дастан жазуды тапсыруы жай тапсырма емес, сенім білдіру. Нәтижесінде Ақылбай «Дағыстан», «Зұлыс» сияқты шығармалар жазды. Яғни Абай шәкірттерінен үлкен үміт күтті, сол үміт олардың шығармашылық өсуіне тікелей әсер етті.
Ыбырай Алтынсариннің қазақтың болашағына сенімі
Ыбырай қазақ баласының қабілетіне сенді. XIX ғасырда «қазақтан оқыған адам шықпайды» деген көзқарас басым еді. Бірақ ол мектеп ашты, қазақ балаларына арналған оқулық жазды, қыздар мектебін ұйымдастырды. Оның сенімі қарапайым балалардың тағдырын өзгертті. Ыбырайдың сенімі жеке адамға емес, тұтас ұлттың болашағына бағытталды. Бұл – Пигмалион эффектінің ұжымдық деңгейдегі көрінісі.
Ахмет Байтұрсынұлы – «Балам дейтін жұрт болмаса...»
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ халқының интеллектуалдық әлеуетіне сенді. Ол әліпби реформасын жасады, оқулықтар жазды, сол арқылы ұлттың санасын оятуға тырысты. Бұл сенім халықтың өзін-өзі бағалауына әсер етті.
Қазақ дүниетанымындағы «Балаңды батыр десең батыр болады» деген мақалдың өзі осы психологиялық заңдылықты меңзейді. Яғни, Пигмалион эффекті – батыстық теория ғана емес, қазақ мәдениетінде ежелден бар тәжірибелік құбылыс.
Қорытынды
Пигмалион эффекті – біздің ойымыз бен сеніміміз тек өз болашағымызды ғана емес, айналамыздағы адамдардың да тағдырын қалыптастыра алатынын көрсететін қуатты құрал.
Біреуге сенім арту – жай ғана жақсы ниет емес. Бұл – оның әлеуетін ашуға бағытталған ықпал. Кейде адамның табысы оның қабілетінен гөрі, оған қаншалықты сенім білдірілгеніне байланысты болады.