Жасанды интеллект дәуіріндегі ми шаршауы
Қазіргі цифрлы заманда смартфон, әлеуметтік желі, жасанды интеллект құралдары біздің күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Қазақстан бойынша интернет қолданушылардың 96%-дан астамы интернетті күнделікті қолданса, бұл ағзаға түсетін ақпараттық жүктемені арттырып, экран қараған кезде пайда болатын ми шаршауына (digital fatigue) әкеліп соғуы мүмкін. Бұл құбылыс әсіресе жастар мен ересектер арасында әртүрлі түрде байқалады және оның денсаулыққа әсері туралы терең талдау қажет.
Қазақстанда интернет қолдану деңгейі
Қазақстанда интернет қолдану өте кең тараған: 2024 жылғы статистикаға сәйкес ел тұрғындарының 96,2%-ы интернет қолданады, ал 90,9% компьютер, планшет немесе ноутбукті тұрақты түрде пайдаланатыны белгілі болды.
Бұл өте жоғары көрсеткіш ақпараттық ортада өмір сүру күнделікті тәжірибеге айналғанын білдіреді. Сонымен қатар мобильді интернет күнделікті өмірде ең көп қолданылатын құралға айналған.
Экран уақыты және жас ерекшелігі бойынша интернет қолдану
Жастар (14–24 жас)
60%-дан астам жасөспірімдер күніне 3 сағаттан артық онлайн уақыт өткізеді.
Бұл көбінесе әлеуметтік желілер (WhatsApp, Instagram, TikTok) және мессенджерлер арқылы байланысқа жұмсалады.
Ата-аналардың тек 15%-ы ғана баласының смартфон қолдануын бақылауға тырысады, бұл жасөспірімдердің экран уақытын реттеуді қиындатады.
Жастардың интернетте өткізетін уақыты айтарлықтай жоғары, бұл олардың ақпараттық жүктемесін арттырады және ми шаршауының белгілерін күшейтуі мүмкін.
Ересектер (20–65 жас)
Қазақстандық ересектердің 89%-ы күнделікті экран алдында 4 сағаттан көп отырады, бұл белсенді жұмыс пен монитор алдында уақыт өткізуге байланысты.
Осы экран алдында уақыттың кесірінен ересектердің 44,7%-да көз шаршауы, ұйқының бұзылуы және мойын ауыруы, 78,9%-да қозғалыс белсенділігінің төмендеуі сияқты денсаулық симптомдары байқалған.
Digital fatigue белгілері
Экран мен цифрлы құрылғылар алдында ұзақ уақыт отырған кезде мынадай кері әсері болуы мүмкін:
Психикалық:
Зейіннің төмендеуі
Ақпаратты қабылдаудың қиындауы
Ұйқыға әсері:
Ұйқының бұзылуы
Түнде ояну
Физикалық:
Көздің шаршауы
Мойын және сыртқы бұлшықеттердің тырысуы
Қазақстандықтар үшін ерекше аспектілер
Жастардың белсенді әлеуметтік желі қолдануы, бұл тек байланыс емес, сонымен қатар контент тұтынудың негізгі форматына айналған. Instagram мен TikTok сияқты платформалар жастар арасында ең көп қолданылатын құралдар.
Көбіне ата-аналардың бақылау жүйесі жоқ, бұл жасөспірімдер арасында цифрлы тәуелділік пен экран уақытын реттеу мәселесін қиындатады.
Алдын алу жолдары
Экран уақытын реттеу
Смартфонды пайдалану уақытын шектеу үшін арнайы қолданбалар қолдану
Таңертеңгі және кешке «гаджетсіз» уақыттарды белгілеу
Бірыңғай режим
20-20-20 ережесін сақтау: әр 20 минут экранға қараған сайын 20 секунд бойы алыстағы нысанға қарап көзді демалту
Белсенді демалыс
Күнделікті серуен мен қозғалыс белсенділігі
Қорытынды
Қазақстанда интернет пен смартфон қолданбайтын адам кемде кем, бұл ақпараттық ортада өмір сүруді қалыпты жағдайға айналдырды. Жастар мен ересектердің экран алдында ұзақ уақыт отыруының биологиялық және когнитивтік салдары болуы мүмкін.
Жастар ақпараттық ағын мен әлеуметтік желі белсенділігіне бейім болса, ересектерде монитор алдында ұзақ жұмыс істеуге байланысты шаршау белгілері басым. Осыған қарап, цифрлық шаршау (digital fatigue) қоғам денсаулығының маңызды тақырыбы ретінде қарастыруды қажет етеді.