Америкалық High School оқушыға таңдау еркіндігін береді, деп хабарлайды aqshamnews.kz тілшісі.
Мұхиттың арғы бетіндегі Вашингтон штатында өткізген бір жыл Наурызбай аудандық білім бөлімінің басшысы, Алматы қаласы білім басқармасының өкілі Салтанат Құсайынова үшін жай ғана тағылымдамадан өту емес, керісінше, туған елінің білім беру жүйесіне мүлде басқа қырынан қарауға мүмкіндік берген өмірлік тәжірибе болды.
Америка Құрама Штаттары – әлемнің түкпір-түкпірінен талапкерлерді тартатын, білім саласындағы жаһандық үрдістер қалыптасатын мемлекет. Алайда бұл жүйе шынымен мінсіз бе? Оның қай тұстары қазақстандық білім беру кеңістігіне тиімді бейімделе алады?
Есеюдің үш сатысы: жас ерекшелігіне негізделген жүйе
Америкадағы мектептің ең айқын ерекшеліктерінің бірі – білім беру сатыларының нақты бөлінуі. Elementary School, Middle School және High School – әрқайсысы оқушының жас ерекшелігіне, психологиялық дамуына және әлеуметтік қажеттіліктеріне бейімделген дербес білім беру ортасы.
Алматыдағы мектептердің басым бөлігінде бастауыш, негізгі және жоғары сыныптар бір ғимаратта орналасқандықтан, жас айырмашылығы сегіз-тоғыз жылға дейін жететін оқушылар бір ортада білім алады. Үш деңгейлі мектеп моделін толық енгізу – жаңа ғимараттар салуды ғана емес, педагогтердің кәсіби даярлығын жаңартуды да талап ететін ауқымды міндет. Халқы тығыз орналасқан мегаполис жағдайында бұл – бір күнде шешілетін мәселе емес, бірақ болашақтағы маңызды бағыттардың бірі.
Бейіндік оқыту және таңдау еркіндігі: мамандыққа бастар жол
Америкалық High School оқушыға таңдау еркіндігін береді. Міндетті пәндерден бөлек, әр оқушы болашақ мамандығына сәйкес жеке білім траекториясын қалыптастырады. Осылайша жасөспірім 14–15 жастан бастап өзінің кәсіби бағытын саналы түрде айқындай бастайды.
Алматыда да бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Тереңдетілген тілдік бағыттағы мектептер, физика-математика лицейлері, гуманитарлық гимназиялар жұмыс істейді. Дегенмен, бейіндік оқыту көбіне жоғары сыныптардан басталып, таңдау мүмкіндігі белгілі бір сыныптың шеңберімен шектеледі. Америкалық үлгіні толық енгізу қаржыландыру жүйесі мен әр мектепте тар бейінді мамандардың жеткіліксіздігіне байланысты оңай емес. Соған қарамастан, ерте кәсіптік бағдар беру идеясын факультативтер мен кәсіптік бағдарлау үйірмелері арқылы кезең-кезеңімен дамыту – уақыт талабы.
Бағалау жүйесі: нәтиже емес, оқу үдерісі маңызды
Қазақстандық оқушылар үшін ең үлкен психологиялық салмақтың бірі – шешуші емтиханға тәуелділік. Ал АҚШ-та қорытынды баға тек бір емтиханның нәтижесіне емес, сабаққа қатысуына, жобалық жұмыстарға, үй тапсырмаларына, тестілерге, таныстырылымдарға және оқу барысындағы белсенділігіне сүйене отырып қалыптасады. Сондықтан бір сәтсіз жұмыс оқушының болашағын айқындамайды.
Алматы мектептерінде де бұл бағыттағы өзгерістер байқалады. Жиынтық бағалау жүйесі (БЖБ, ТЖБ), жобалық жұмыстар енгізіліп, оқытуды тек ҰБТ-ға даярлаумен шектеуден біртіндеп бас тартылып келеді. Дегенмен, тәжірибеде қорытынды емтиханның маңызы әлі де басым. Сондықтан бағалауда есте сақталған ақпараттан гөрі, ізденіс, талдау және оқу үдерісіндегі жетістікті бағалау қағидатын күшейту маңызды.
Үй тапсырмасы: жаттаудан зерттеуге дейін
Америкадағы үй тапсырмасы дайын жауапты қайталауға емес, мәселені зерттеуге бағытталған. Оқушы сауалнама жүргізеді, өз көзқарасын дәлелдейтін эссе жазады, жобасын қорғайды.
Наурызбай ауданындағы бірқатар педагогтер де осындай тәсілдерді қолданып жүр. Алайда бұл әзірге жекелеген мұғалімдердің кәсіби бастамасына көбірек сүйенеді. Қазақстандық мектептердің артықшылығы – берік академиялық дайындық. Бірақ қазіргі қоғамда ақпаратты жаттап қана қоймай, оны іздеп табу, саралау және өмірде қолдану қабілеті әлдеқайда маңызды. Сондықтан білім мазмұнын икемді дағдылармен ұштастыру – бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.
Оқушы үні: сыни ойлаудың негізі
Америкалық сыныптарда «Сенің пікірің қандай?» деген сұрақ жиі қойылады. Мұнда оқушының өз ойын дәлелдеуі, пікірталасқа қатысуы және қателесуден қорықпауы қалыпты жағдай саналады.
Қазақстанда үлкенге құрмет көрсету дәстүрі әрдайым маңызды орын алған. Соған қарамастан, бүгінгі мектептерде оқушылардың пікір айтуына, талқылауға қатысуына, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауына көбірек мүмкіндік беріліп келеді. Дегенмен, мұғалім ақпараттың жалғыз көзі емес, бағыт-бағдар беретін тәлімгер ретінде қабылданатын шынайы серіктестік мәдениетін қалыптастыру – алдағы маңызды міндеттердің бірі. Бұл ең алдымен педагогикалық көзқарастың өзгеруін талап етеді.
Құндылықтар: ең бастысы – тұлға
Америкада оқушының академиялық жетістігі ғана емес, оның қоғамдық белсенділігі, еріктілік қызметі, көшбасшылық қасиеті, командада жұмыс істей білуі және ойын сауатты жеткізе алуы жоғары бағаланады.
Алматыда да білім сапасын бағалау өлшемдері кеңейіп келеді. Мектептердің жетістігі енді тек ҰБТ нәтижесімен ғана емес, олимпиада жеңістерімен, спорттық жетістіктерімен, қоғамдық бастамаларға қатысуымен де бағаланады. Өйткені қазіргі заман жан-жақты дамыған, өзгерістерге бейім, жауапкершілігі жоғары тұлғаны талап етеді.
Қорытынды
Америка Құрама Штаттарының білім беру жүйесі де кез келген ел сияқты өз қиындықтары мен шешімін күткен мәселелерінен ада емес. Дегенмен, сол тәжірибемен танысу маған өз еліміздің білім жүйесіне жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік берді. Бізге кеңестік кезеңнен бері қалыптасқан іргелі академиялық білім мұрасы аманат болып қалды. Бұл – біздің басты артықшылығымыз.
Алайда заман жаңа талаптар қояды. Сондықтан осы берік іргетастың үстіне икемділік, сыни ойлау, шығармашылық, жеке білім траекториясы секілді жаңа құндылықтарды орнықтыруымыз қажет.
Білімнің түпкі мақсаты әлемнің қай түкпірінде де өзгермейді. Ол – баланы ақпаратпен толтыру емес, оны ойлауға, ізденуге, өзгермелі өмірге бейімделуге үйрету. Өзге елдердің тәжірибесін зерделей келе, мен Қазақстан білімінің болашағы дәл осы үйлесімде екеніне көз жеткіздім. Іргелі білімді сақтай отырып – таңдау еркіндігін кеңейту, тәртіпті сақтай отырып – дербес әрі жауапты тұлға тәрбиелеу қажет.
Бұл – жеңіл жол емес. Бірақ дәл осы бағыт Қазақстанның жаһандық білім кеңістігіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттырып, ұлттық құндылықтарына берік, ойы еркін әрі заманауи ұрпақ тәрбиелеуге мүмкіндік береді.