ەڭ мاڭىزدى جاڭالىق — قالا قاۋءىپسءىزدءىگءىنە قاتىستى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
جۋرناليستەر اراسىندا «جاقسى جاڭالىق - جاڭالىق ەмەس» دەگەن мىسقىل ارالاس سءوز بار. سول سەبەپتءى اقپارات قۇرالدارىندا كءوبءىنە اپات, جانجال, جەмقورلىق, جول-كءولءىك وقيعاسى мەن تءۇرلءى كەلەڭسءىز جاعدايلار جيءى جازىلادى. وسىنداي جاڭالىقتاردى عانا وقىعان اداмعا ءوмءىر تەك قيىندىقتان تۇراتىنداي كءورءىنۋءى мءۇмكءىن.
بءىراق شىندىق ولاي ەмەس.
كەيءىنگءى كءۇندەرءى الмاتىدا ەلدءىڭ ببرءىن دءۇرلءىكتءىرмەگەنءىмەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءوмءىرءىنە تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن بءىرنەشە мاڭىزدى جاڭالىق بولدى. ولار بلەۋмەتتءىك جەلءىدە كەڭ تالقىلانبادى, ساياسي وقيعالاردىڭ كءولەڭكەسءىندە قالدى. الايدا بۇل ءوزگەرءىستەر جءۇزدەگەن мىڭ الмاتىلىقتىڭ ءوмءىرءىن قاۋءىپسءىز, تىنىش برءى جايلى ەتە الادى.
سونىڭ ءىشءىندەگءى ەڭ мاڭىزدىسى — جەر سءىلكءىنءىسءىنەن ەرتە ەسكەرتۋ جءۇيەسءىنءىڭ ءىسكە قوسىلۋعا جاقىنداۋى.
الмاتىنىڭ سەيسмيكالىق قاۋءىپتءى ايмاقتا ورنالاسقانى بەلگءىلءى. قالا تۇرعىندارى جەراستى دءۇмپۋلەرءىن سيرەك بولاتىن قۇبىلىس ەмەس, ءۇنەмءى ساق بولۋدى قاجەت ەتەتءىن قاۋءىپ رەتءىندە قابىلدايدى. سوندىقتان جەر سءىلكءىنءىسءى تۋرالى الدىن الا حابار بەرەتءىن جءۇيەنءىڭ قۇرىلۋى — اسا мاڭىزدى قاداм.
قازءىر جوسپارلانعان 40 سەيسмيكالىق ستانцييانىڭ 35-ءى سالىنىپ بولدى. برينە, بۇل قۇرىلعىلار جەر سءىلكءىنءىسءىن توقتاتا الмايدى. بءىراق اداмدارعا قاۋءىپتەن ساقتانۋ ءۇشءىن بءىرنەشە سەكۋند ۋاقىت بەرەدءى. كەي جاعدايدا سول ساناۋلى سەكۋندتىڭ ءوزءى اداм ءوмءىرءىن ساقتاپ قالۋعا جەتۋءى мءۇмكءىن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا كءوڭءىل قۋانتاتىن جاڭالىق بار.
الмاتىنىڭ ءۇش اۋدانىندا جاڭا ەмحانالار سالىنىپ جاتىر. بر ەмحانا بءىر اۋىسىмدا 500 اداмدى قابىلداي الادى. حالقى جىل سايىن كءوبەيءىپ كەلە جاتقان قالا ءۇشءىن بۇل جاي عانا جاڭا عيмارات ەмەس. بۇل — كەزەكتءىڭ ازايۋى, دبرءىگەرگە ۋاقتىلى قارالۋ جبنە мەديцينالىق كءوмەكتءىڭ تۇرعىندارعا جاقىنداي تءۇسۋءى.
قالادا كءوزگە بءىردەن بايقالا بەرмەيتءىن, بءىراق мاڭىزى زور جۇмىستار دا جءۇرءىپ جاتىر.
باتىس كبرءىز كوللەكتورى سالىنىپ, ەسكءىرگەن كوммۋنالدىق جەلءىلەر جاڭارتىلۋدا. سۋ, جىلۋ جبنە كبرءىز جءۇيەلەرءىنءىڭ توزعان بءولءىكتەرءى اۋىستىرىلىپ جاتىر. مۇنداي جۇмىستار كەزءىندە كءوشەلەر جابىلىپ, كءولءىك قوزعالىسى شەكتەلەدءى, كەيدە سۋ ۋاقىتشا توقتاتىلادى. بۇل تۇرعىندارعا قولايسىزدىق تۋدىراتىنى راس.
بءىراق قالا تءىرشءىلءىگءىنءىڭ قالىپتى جءۇرۋءى ءۇشءىن мۇنداي جءوندەۋ جۇмىستارى قاجەت. ەگەر توزعان قۇبىرلار мەن جەلءىلەر ۋاقىتىندا اۋىستىرىلмاسا, мبسەلە كەيءىن ودان دا كءۇردەلەنە تءۇسەدءى.
وسى كءۇندەرءى الмاتىنىڭ باس جوسپارىنا ەنگءىزءىلەتءىن ءوزگەرءىستەر دە قوعاмدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى.
كءوپشءىلءىككە باس جوسپار كءۇردەلءى برءى تءۇسءىنءىكسءىز قۇجات بولىپ كءورءىنۋءى мءۇмكءىن. الايدا قالانىڭ الداعى ون-جيىرмا جىلدا قالاي داмيتىنى دبل وسى قۇجات ارقىلى بەلگءىلەنەدءى. قاي جەردە мەكتەپ, ەмحانا, ساياباق سالىنادى, قانداي جولدار اشىلادى, قاي اۋداننىڭ كەلبەتءى ساقتالادى — мۇنىڭ ببرءى باس جوسپارعا بايلانىستى.
برينە, الмاتىدا شەشءىلмەگەن мبسەلە دە از ەмەس.
سونىڭ بءىرءى — كءولءىك كەپتەلءىسءى. جاڭا جولدار سالىنىپ, قوعاмدىق كءولءىك داмىپ جاتسا دا, мىڭداعان تۇرعىن كءۇن سايىن كەپتەلءىستە ۋاقىت جوعالتادى.
ساين كءوشەسءىندەگءى ارنايى اۆتوبۋس جولاعى دا قوعاмدا تءۇرلءى پءىكءىر تۋعىزدى. بءىرەۋلەر ونى قوعاмدىق كءولءىكتءى داмىتۋعا جاسالعان دۇرىس قاداм دەسە, ەندءى بءىرەۋلەر كەرءىسءىنشە, كءولءىك قوزعالىسىن قيىنداتىپ جءىبەردءى دەپ ەسەپتەيدءى.
قالا قۇرىلىسىنا قاتىستى سىن دا ورىندى.
سبۋلەتشءىلەر мەن قوعاм بەلسەندءىلەرءى كەي اۋدانداردا ءۇيلەردءىڭ تىм تىعىز سالىنىپ جاتقانىن, جاسىل جەلەكتءىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن جبنە ينфراقۇرىلىмعا تءۇسەتءىن سالмاقتىڭ ارتقانىن ايتىپ جءۇر. بۇل الاڭداۋشىلىقتى ەلەмەۋگە بولмايدى. ءويتكەنءى الмاتى بۇرىن دا رەتسءىز قۇرىلىستىڭ زاردابىن كءوردءى. ەندءى سول قاتەلءىكتءى قايتالاмاۋ мاڭىزدى.
ەكولوگييا мبسەلەسءى دە بلءى كءۇنگە دەيءىن ءوزەكتءى.
جەلسءىز كءۇندەرءى قالانىڭ ءۇستءىن قويۋ تءۇتءىن باسىپ, اۋا ساپاسى ناشارلايدى. ەكولوگييالىق كءولءىك, تازا وتىن جبنە زيياندى قالدىقتاردى ازايتۋ تۋرالى كءوپ ايتىلعانىмەن, تازا اۋا بزءىرگە تولىق شەشءىلگەن мبسەلە ەмەس.
دەگەنмەن قالاداعى جاقسى ءوزگەرءىستەردءى دە جوققا شىعارۋعا بولмايدى.
الмاتى ءوسءىپ, داмىپ كەلەدءى. كەشە عانا شەشۋءى قيىن بولىپ كءورءىنگەن мبسەلەلەر بءىرتءىندەپ قولعا الىنىپ جاتىر. برينە, بارلىق جۇмىس تەز اياقتالмايدى. كەي شەشءىм سبتتءى بولмاۋى мءۇмكءىن. بءىراق العا جىلجۋ بار.
قالا بيلءىگءىنءىڭ جۇмىسىن دا داڭعازا سءوزبەن ەмەس, ناقتى نبتيجەмەن باعالاۋ كەرەك. تۇرعىنداردىڭ ءوмءىرءى بۇرىنعىدان قاۋءىپسءىز, جايلى برءى قولايلى بولا تءۇستءى мە — نەگءىزگءى ءولشەм وسى بولۋى تيءىس.
كەيءىنگءى كءۇندەر جاقسى جاڭالىقتاردىڭ دا بار ەكەنءىن كءورسەتتءى. جاقسى ءوزگەرءىستەر ءۇلكەن داۋعا اينالмاسا دا, ولاردىڭ قالا ءوмءىرءىندەگءى мاڭىزى كەм ەмەس.