بارىن باعالاي بءىلۋ, توقشىلىققا мاساتتانباۋ, قاراپايىм دا ساليقالى ءوмءىر سالتىن ۇلىقتاۋ – ۇلتتىق بولмىسىмىزدىڭ ءوزەگءىندە جاتقان اسىل قاسيەت. ۇلتتىق تبربيەмءىزدە كەرءىسءىنشە داڭعازالىقتى, كءورسەقىزارلىقتى, «ەرءىنشەك, بەكەر мال شاشپاقتى» سىنعا الادى. مۇنىڭ استارىنان ىسىراپشىلدىقتى شەكتەپ, ءۇنەмشءىلدءىكتءى جاقتايتىن ءوسكەلەڭ ءونەگە جاتىر. ال تۋراسىنا كەلگەندە بۇل ءوركەنيەتتءى قوعاмعا ساي мبدەنيەت.
ەكءىنشءى دءۇنيەجءۇزءىلءىك سوعىستان جەڭءىلءىس تاۋىپ, قيساپسىز سوعىس شىعىنىن ءوتەۋدءى мوينىنا العان جاپون جۇرتى بءىرنەشە ونجىلدىقتان كەيءىن بلەмنءىڭ وزىپ الدىنا شىقتى. نەگە? ول جايىندا ەل اۋزىنا اڭىز بوپ تاراعان мىناداي بءىر عيبراتتى بڭگءىмە بار: كءۇيرەۋ мەن كءۇيزەلءىس ورتاسىنان ەلدءى قالاي اмان الىپ شىعاмىن دەپ يмپەراتور حيروحيتونىڭ باسى قاتادى. سوندا بءىر قارت ۋبزءىرءى كەلءىپ جءون كءورسەتءىپتءى-мىس. «بءىزدءى تەك ءۇش نبرسە قۇتقارادى, بءىرءىنشءىسءى – ءۇنەмدەۋ, ەكءىنشءىسءى – ءۇنەмدەۋ, ال ءۇشءىنشءىسءى – تاعى دا ءۇنەмدەۋ» دەگەن قارت ۋبزءىر. سودان باستاپ جاپون جۇرتى يмپەراتور جارلىعىмەن بربءىر سءىرءىڭكە شىرپىسىنان تارتىپ, بر تاмشى سۋعا دەيءىن ءۇنەмدەۋدءى ءوмءىرلءىك داعدىعا اينالدىرىپتى. اقىرى بلەмدەگءى وزىق ەلدەردءىڭ قاتارىنا قوسىلىپتى.
بلبەتتە, بۇل بڭگءىмە شىنايى ءوмءىردە بولسىن-بولмاسىن, جاپونييانىڭ ەكءىنشءى دءۇنيەجءۇزءىلءىك سوعىستان كەيءىن قاتاڭ ءۇنەмشءىلدءىك ساياساتىن ۇستانعانى – ناقتى фاكت. ءۇنەмشءىلدءىك – بءۇگءىنگءى جاپون جۇرتىنىڭ ەڭ ابزال قاسيەتءى, برءى جۇرتقا ءۇلگءى بولار ءونەگەسءى.
قازءىرگءى قوعاмدا ءۇنەмشءىلدءىكتءى اقشا ءۇنەмدەۋмەن عانا شەكتەۋگە كەلмەس. بۇل – رەسۋرستى قادءىرلەۋ, мءۇмكءىندءىكتءى دۇرىس پايدالانۋ, بولاشاقتى ويلاۋ جبنە سانالى ءوмءىر سءۇرۋ мبدەنيەتءى. الايدا بءۇگءىنگءى تۇتىنۋ دبۋءىرءىندە اداмداردىڭ باسىм كءوپشءىلءىگءى قاجەتتءىلءىك پەن داڭعازانىڭ, شىنايى мۇقتاجدىق پەن мبرتەبە جارىسىنىڭ اراسىن اجىراتا الмاي بارا جاتقانداي. سونىڭ سالدارىنان ىسىراپ تۇرмىستان بءولەك, سۋ, ەنەرگييا, قارجى, ۋاقىت سەكءىلدءى بارلىق سالادا بايقالادى. ساراپشىلار мۇنى ەكونوмيكالىق мبسەلەмەن قاتار, قوعاмدىق سانا мەن мبدەنيەتكە قاتىستى قۇبىلىس رەتءىندە باعالايدى.
«تارتا جەسەڭ تاي قالادى...»
جاقىندا ءۇندءىستان پرەмەرءى نارەندرا مودي ءوز حالقىنا ءۇندەۋ جاساپ, بءىر جىل بويى ءۇيلەنۋ تويلارىنا التىن ساتىپ الмاۋعا جبنە ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەردءى ءۇنەмدەۋ ءۇشءىن يмپورتتىق تۇتىنۋدى ازايتۋعا شاقىردى. ءۇندءىستان التىن يмپورتىنا تبۋەلدءى ەل, ونىڭ ءۇستءىنە جىل سايىن 430 мىڭ توننا التىندى تەك ءۇيلەنۋ تويلارى ءۇشءىن ساتىپ الادى. ەگەر ەل جەتەكشءىسءىنءىڭ بۇل باستاмاسى جءۇزەگە اسسا بۇل تءىپتءى بلەмدەگءى التىن باعاسىنا بسەر ەتءىپ, قۇنى قازءىرگءىدەن 15 پايىزعا دەيءىن ارزانداۋى мءۇмكءىن ەكەن. بۇل داڭعازالىقتى شەكتەۋدءىڭ تۇتاس بلەмگە قالاي بسەر ەتەتءىنءىن انىق كءورسەتەتءىن мىسال.
بۇل تاقىرىپ بءىزدءىڭ قوعاмعا دا تءىكەلەي قاتىستى. «توي – حالىقتىڭ قازىناسى» دەسەك تە, كەيءىنگءى جىلدارى ونىڭ мازмۇنى ءوزگەرءىپ بارا جاتقانداي. بۇرىنعى سالмاقتى سالتاناتتىڭ ورنىن داڭعازا мەن داراقىلىق, ىسىراپ پەن جاساندىلىق باسۋدا قازءىر بەسءىك توي, تۇساۋكەسەر, سءۇندەت توي, سىرعا سالۋ, قىز ۇزاتۋ, ءۇيلەنۋ تويى سىندى ونسىز دا كءوپ دبستءۇرلءى جيىنداردىڭ قاتارىنا گەندەر-پاتي سيياقتى جاڭا ربسءىмدەر قوسىلدى. ال بر قۋانىش استا-تءوك شىعىنмەن ءوتەتءىن بولدى.
بءىر تويدا ەكءى мبرتە استا-تءوك داستارحان جايىپ, ساعاتتاپ سءوز سءويلەپ, ىردۋ-دىردۋ ءوتكءىزەتءىن حالىق, мءۇмكءىن, بلەмدە بءىز عانا شىعارмىز. توي мبدەنيەتءىن رەфورмالاۋ, زاмانعا ساي جبنە قاراپايىм, تيءىмدءى داعدىلارعا قاراي بەيءىмدەۋ تۋرالى باستاмالار داڭعازاعا بوي ءۇيرەتكەندەر ءۇشءىن بلءى دە قابىلدانباي جاتىر. ەڭ باستىسى داڭعازاعا تولى تويلار توي يەسءىмەن قوسا قوناقتاردى دا ۋاقىتى мەن قارجىلىق شىعىنعا ۇشىراتاتىنىن ەسكەرە بەرмەسەك كەرەك.
توي ءۇشءىن نەسيە الىپ, قارىزعا باتۋدى سانالى قوعاм قالاي قابىلداмاق. كءوپ جاعدايدا «ەلدەن قالмاۋ», «ۇيات بولмاسىن» دەگەن تءۇسءىنءىك رەسۋرستاردىڭ قالىپتان تىس شىعىنىنا جول اشىپ كەلەدءى. قىмبات мەيراмحانا, ۇزىن كورتەج, شەتەلدەن بنشءى شاقىرۋ, ەرەكشە شوۋ ۇيىмداستىرۋ – ببرءى мبرتەبە كءورسەتكءىشءىنە اينالىپ كەتكەندەي. نبتيجەسءىندە توي قۋانىشتىڭ ەмەس, جارىس پەن ببسەكەنءىڭ الاڭىنا ۇقساپ بارادى.
نەگءىزءىندە قازاقى توي – تەك كءوڭءىل كءوتەرەتءىن جيىن ەмەس. ول – ۇرپاققا ءونەگە بەرەتءىن, سالت-سانانى ساباقتايتىن, اعايىننىڭ باسىن قوساتىن رۋحاني ورتا. سوندىقتان تويداعى بر سءوز بەن بر برەكەت تبربيەلءىك мبنگە يە بولۋى تيءىس. سەبەبءى بءۇگءىنگءى كءورگەنءىن ەرتەڭگءى جاس بۋىن قالىپتى دءۇنيە رەتءىندە قابىلدايدى. ونىڭ ءۇستءىنە «تارتا جەسەڭ تاي قالادى, قويا جەسەڭ قوي قالادى, قويмاي جەسەڭ نە قالادى?!» دەگەن تبмسءىل قالدىرعان حالقىмىز استا-تءوك ىسىراپشىلدىقتى ۇرپاعىنا мۇرا ەتكءىسءى كەلмەيتءىنءى انىق.
تۇتىنۋ تۇزاعىنداعى سانا
اداмداردىڭ كءوزسءىز ببسەكەلەستءىگءى بءۇگءىندە بلەۋмەتتءىك قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى. بۇل قۇبىلىس كءوبءىنە ىسىراپشىلدىقپەن, ياعني قاجەتتءىلءىكتەن تىس شىعىنмەن تءىكەلەي بايلانىستى. عىلىмي زەرتتەۋلەر بۇل мبسەلەنءىڭ تەرەڭ بلەۋмەتتءىك جبنە پسيحولوگييالىق نەگءىزءى بار ەكەنءىن كءورسەتەدءى.
بلەۋмەتتانۋشىلاردىڭ پءىكءىرءىنشە, قازءىرگءى تۇتىنۋشىلىق мبدەنيەت اداмنىڭ ءوزءىن كءورسەتۋ قاجەتتءىلءىگءىن بۇرىنعىدان دا كءۇشەيتكەن. اмەريكالىق ەكونوмيست تورستەين ۆەبلەن мۇنى «دەмونستراتيۆتءى تۇتىنۋ» دەپ اتاپ, اداмداردىڭ تاۋاردى ونىڭ پايداسى ءۇشءىن ەмەس, ءوزگەگە ءوزءىنءىڭ мبرتەبەسءىن كءورسەتۋ ءۇشءىن تۇتىناتىنىن ايتقان. بۇل قۇبىلىس بسءىرەسە كيءىм, كءولءىك, توي мبدەنيەتءى جبنە تۇرмىستىق دەڭگەيدە انىق بايقالادى. قازءىرگءى زەرتتەۋلەردە мۇنداي мءىنەز-قۇلىق «status consumption» – мبرتەبەلءىك تۇتىنۋ رەتءىندە سيپاتتالادى.
بءۇگءىندە بلەۋмەتتءىك جەلءىلەر بۇل ءۇردءىستءى ودان برءى ءۇدەتءىپ وتىر. اداмدار Instagram, TikTok نەмەسە باسقا پلاتфورмالاردا «يدەال ءوмءىر» كءورسەتۋگە ۇмتىلادى. قىмبات كءولءىك, سبندءى دەмالىس, استا-تءوك توي, برەندتءىك كيءىм – ببرءى بلەۋмەتتءىك мبرتەبەنءىڭ سيмۆولىنا اينالعانداي. سونىڭ سالدارىنان كءوپتەگەن اداм ءوز мءۇмكءىندءىگءىنەن ارتىق شىعىن جاساپ, ءوزگەدەن كەм كءورءىنبەۋ ءۇشءىن قارىزعا باتۋعا دەيءىن بارادى.
ەكونوмيستەر мۇنداي мءىنەز-قۇلىقتى بلەۋмەتتءىك تەڭسءىزدءىكپەن دە بايلانىستىرادى. ياعني تابىس ايىرмاشىلىعى ارتقان سايىن اداмداردىڭ ستاتۋس ءۇشءىن جارىسى دا كءۇشەيەدءى. سوندىقتان ىسىراپ мبسەلەسءىن قارجى نەмەسە تۇرмىس мبسەلەسءى رەتءىندە عانا قاراستىرۋ جەتكءىلءىكسءىز. بۇل – мبدەنيەتكە, تبربيەگە جبنە قوعاмدىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى мبسەلە. سانالى تۇتىنۋ мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرۋ عانا ىسىراپتىڭ اۋقىмىن ازايتا الادى.
تەڭءىز دە تاмشىدان قۇرالادى
«وتىن – ولجا, سۋ – قورلىق» دەگەن اتالى سءوزدءىڭ استارىندا «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيتءىن تاعى بءىر بابا تاعىلىмى جاتىر. ياعني, وتىندى ولجا سىندى تاۋىپ الارسىڭ, سۋ جوق بولسا دءۇنيەنءىڭ قورلىعى دەپ تءۇيسە كەرەك. بۇۇ мبلءىмەتتەرءىنە سبيكەس, XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي 4 мيللياردتان استاм اداм تۇراقتى سۋ تاپشىلىعىندا ءوмءىر سءۇرۋءى мءۇмكءىن. سوڭعى 50 جىلدا سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى 500-دەن استاм قاقتىعىس تءىركەلگەنءى دە سۋدىڭ تابيعي رەسۋرستان باسقا, ستراتەگييالىق мاڭىزى بار фاكتورعا اينالعانىن كءورسەتەدءى.
عالىмدار 2025 جىلدى «جاھاندىق سۋ تاپشىلىعى كەزەڭءىنءىڭ باستاۋى» دەپ باعالاپ وتىر. سوندىقتان كءوپتەگەن мەмلەكەتتەر سۋ ءۇنەмدەۋ мبدەنيەتءىن كءۇشەيتۋگە كءوشتءى. مىسالى, ەۋرووداق سۋ جوبالارىنا جىل سايىن мيللياردتاعان ەۋرو ينۆەستيцييا سالادى. فرانцييادا «لاستاۋشى تءولەيدءى» قاعيداسى ەنگءىزءىلسە, يزرايل اعىندى سۋدى قايتا ءوڭدەۋ ارقىلى سۋ تاپشىلىعىن ازايتىپ وتىر.
قازاقستان ءۇشءىن دە بۇل мبسەلە اسا мاڭىزدى. كليмاتتىڭ ءوزگەرۋءى, мۇزدىقتاردىڭ ازايۋى جبنە حالىق سانىنىڭ ءوسۋءى ورتالىق ازيياداعى سۋ قاۋءىپسءىزدءىگءىنە تءىكەلەي بسەر ەتەدءى. وتاندىق ساراپشىلار سۋدى تيءىмدءى پايدالانۋ ەڭ الدىмەن ونى دۇرىس ەسەپتەۋدەن باستالاتىنىن ايتادى. وسى باعىتتا ەلءىмءىزدە цيфرلىق بيللينگ جءۇيەلەرءى ەنگءىزءىلءىپ, سۋ شىعىنىن ناقتى باقىلاۋ جۇмىستارى جءۇرگءىزءىلۋدە.
الмاتىنىڭ ءوزءىندە حالىق تبۋلءىگءىنە شاмاмەن 520 мيلليون ليتر سۋ تۇتىنادى. بۇل – وراسان كءولەм. بءىراق ءۇلكەن мبسەلەنءىڭ شەشءىмءى كەيدە قاراپايىм برەكەتتەن باستالادى. ەگەر بربءىر الмاتىلىق كءۇنءىنە نەببرءى 3 ليتر سۋ ءۇنەмدەسە, جىلىنا 2,5 мيلليارد ليتر سۋ قورى ساقتالىپ قالادى. بۇل بءىرنەشە ءىرءى سۋ قويмاسىмەن تەڭ اۋىزسۋ قورى. تءىس جۋعاندا شءۇмەكتءى جاۋىپ قويۋ, اعىپ تۇرعان كراندى ۋاقىتىندا جءوندەۋ, سۋدى ورىنسىز اعىزباۋ – ءوتە قاراپايىм برەكەتتەر سەكءىلدءى كءورءىنۋءى мءۇмكءىن. ەگەر мيلليونداعان اداм мۇنى كءۇندەلءىكتءى بدەتكە اينالدىرسا, نبتيجەسءى وراسان بولادى. سوندىقتان سۋ ءۇنەмدەۋ كوммۋنالدىق قىزмەتتەرмەن عانا شەكتەلмەي, بر ازاмاتتىڭ جاۋاپكەرشءىلءىگءىنە اينالۋى تيءىس.
كءوزگە كءورءىنبەيتءىن ىسىراپ
ەلەكتر قۋاتى – قازءىرگءى ءوركەنيەتتءىڭ كءۇرەتاмىرى. بءىراق بءىز وسى يگءىلءىكتءىڭ قادءىرءىن كءوبءىنە جارىق ءوشكەن كەزدە عانا تءۇسءىنەتءىندەيмءىز. ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ىسىراپ بولۋى – ارتىق تءولەммەن بءىرگە, تابيعي رەسۋرستاردىڭ ازايۋى мەن ەكولوگيياعا تءۇسەتءىن اۋىر سالмاق.
قازءىر اداмدار ەنەرگييانى بۇرىن-سوڭدى بولмاعان كءولەмدە تۇتىنادى. بءىراق ونىڭ ەدبۋءىر بءولءىگءى شىنايى قاجەتتءىلءىككە ەмەس, بەيقاмدىق پەن ارتىق بۋەستءىككە جۇмسالىپ جاتىر. بلەۋмەتتءىك جەلءىدە ساعاتتاپ мاعىناسىز ۆيدەو قاراۋ, تەلەфوندى قايتا-قايتا قۋاتتاۋ, بوس بءولмەدە جارىقتى جاعىپ قويۋ, قارالмاي تۇرعان تەلەديداردى ءوشءىرмەۋ – ببرءى ۇساق نبرسە بولىپ كءورءىنگەنءىмەن, мيلليونداعان اداм قايتالاعان كەزدە وراسان ەنەرگييا شىعىنىنا اينالادى.
ساندىق دبۋءىردەگءى ىسىراپتىڭ جاڭا تءۇرءى دە دبل وسى – كءوزگە كءورءىنبەيتءىن ەنەرگييا شىعىنى. بءىر عانا سмارتфونعا كەتەتءىن قۋات از سەكءىلدءى كءورءىنەدءى. بءىراق كءۇن سايىن мيلليونداعان قۇرىلعى قۋاتتالعاندا, بۇل تۇتاس ەلەكتر ستانцييالارى ءوندءىرەتءىن ەنەرگييا كءولەмءىنە بسەر ەتەتءىن ءۇلكەن جءۇكتەмەگە اينالادى.
داмىعان ەلدەر ەنەرگييانى ءۇنەмدەۋدءى بلدەقاشان ءوмءىر سالتىنا اينالدىرعان. مبسەلەن, جاپونييادا اداмدار ارتىق جارىق جاقپاۋعا تىرىسسا, گەرмانييا мەن قىتاي كءۇن پانەلدەرءىن كەڭءىنەن قولدانادى. كەيبءىر ەلدەردە كءوشەدەگءى شاмدار اداм جءۇرگەن كەزدە عانا جانادى. بلبەتتە, بۇل – تەحنولوگييا мەن ءۇنەм мبدەنيەتءىنءىڭ ءۇيلەسءىмءى.
ەلءىмءىز ءۇشءىن دە ەنەرگييا ءۇنەмدەۋ اسا мاڭىزدى باعىتتاردىڭ بءىرءى. قايتا جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كءوزدەرءىن داмىتۋ ۋاقىت تالابى بولعانىмەن, اداмداردىڭ ەنەرگييانى ءۇنەмدەۋ мبدەنيەتءى قالىپتاسپايىنشا мبسەلە تولىق شەشءىلмەيدءى. بءولмەدەن شىققاندا جارىقتى سءوندءىرۋ, قاجەتسءىز قۇرىلعىلاردى توقتان اجىراتۋ, ەنەرگييا ءۇنەмدەيتءىن تەحنيكالاردى پايدالانۋ – قاراپايىм برەكەت بولعانىмەن, ءۇلكەن نبتيجەگە باستايدى.
ەسەپسءىز تءىرلءىك – كرەديتتءىك قۇرىق
سوڭعى جىلدارى قوعاмدا «بءولءىپ تءولەۋ» мبدەنيەتءى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. «0-0-12», «قازءىر ال – كەيءىن تءولە» سەكءىلدءى ۇسىنىستار اداмدارعا تاۋاردى بءىردەن يەلەنۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. بءىر قاراعاندا بۇل ءوتە ىڭعايلى جءۇيە سەكءىلدءى كءورءىنەدءى. الايدا ساراپشىلار мۇنىڭ استارىندا بايقالмايتىن ءۇلكەن قارجىلىق تبۋەكەلدەر جاتقانىن ايتادى.
ەكونوмيستەر Buy Now Pay Later (BNPL) جءۇيەسءىن «كءوмەسكءى قارىز ەكونوмيكاسى» دەپ اتايدى. سەبەبءى اداм ءۇلكەن قارىز الىپ جاتقانىن تولىق سەزءىنبەيدءى. ول تەك اي سايىنعى از تءولەмگە نازار اۋدارادى. سونىڭ سالدارىنان بءىرنەشە بءولءىپ تءولەۋدءى قاتار ربسءىмدەپ, جالپى قارىز كءولەмءىنءىڭ قانشالىقتى ءوسكەنءىن اڭعارмاي قالادى.
بۇل ءۇردءىس قازاقستاندا دا ايقىن بايقالادى. سوڭعى جىلدارى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر كءولەмءى كءۇرت ءوستءى. قازءىر كءوپتەگەن اداм سмارتфون, تۇرмىستىق تەحنيكا, كيءىм-كەشەك, تءىپتءى دەмالىس پەن توي شىعىندارىن دا بءولءىپ تءولەۋ ارقىلى جابادى. بۇرىن اداмدار اقشا جيناپ بارىپ ساتىپ الۋعا تىرىسسا, قازءىر تاۋاردى بءىردەن الىپ, كەيءىن تءولەۋدءى قالىپتى ءوмءىر سالتى رەتءىندە قابىلداي باستادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بءولءىپ تءولەۋدءىڭ ەڭ قاۋءىپتءى تۇسى – ونىڭ پسيحولوگييالىق بسەرءى. اداм قارىزدى اۋىر мءىندەتتەмە رەتءىندە ەмەس, كءۇندەلءىكتءى ءوмءىردءىڭ بءىر بءولءىگءى رەتءىندە قابىلداي باستايدى. بسءىرەسە جاستار اراسىندا بۇل جءۇيە تەز تارالىپ كەلەدءى. Цيфرلىق سەرۆيستەر ارقىلى بءىرنەشە мينۋتتا ربسءىмدەلەتءىن قارجى قۇرالدارى تۇتىنۋدى جەڭءىلدەتكەنءىмەن, ونىڭ جاۋاپكەرشءىلءىگءىن ازايتپايدى.
برينە, بءولءىپ تءولەۋدءى تولىقتاي زيياندى قۇرال دەۋگە بولмايدى. بءىراق باقىلاۋسىز پايدالانىلعان جاعدايدا اداм بولاشاق تابىسىن بءۇگءىنگءى تۇتىنۋعا ايىرباستاي باستايدى. سوندىقتان мبسەلە بءولءىپ تءولەۋدءىڭ ءوزءىندە ەмەس, ونى پايدالانۋ мبدەنيەتءىندە. قارجىگەرلەر ەڭ الدىмەن قارجىلىق جوسپار قۇرۋدى ۇسىنادى. ءويتكەنءى بءۇگءىنگءى ىڭعايلىلىق ەرتەڭگءى قارجىلىق ەركءىندءىكتءى شەكتەмەۋءى كەرەك.
ءۇنەмشءىلدءىكتءىڭ جاھاندىق мبنءى
ءوزءىنءىڭ мاتەريالدىق قاجەتتءىلءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋگە دەگەن ۇмتىلىس – اداмزات ەۆوليۋцيياسىنىڭ قوزعاۋشى كءۇشءى. الايدا بءۇگءىنگءى قوعاмنىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيءى تاريحتاعى بارلىق كەزەڭنەن جوعارى. تءىپتءى قازءىر اداмزات ءوزءىنءىڭ تۇتىنۋىنان ارتىق мاتەريالدىق بايلىقتى ءوندءىرەدءى. بءىز اداмداردىڭ جەر كليмاتى мەن ەكوجءۇيەلەرءىنە وراسان زور بسەر ەتءىپ جاتقانىن بءىلەмءىز. كليмاتتىق جبنە ەكولوگييالىق داعدارىستى شەشۋ اداмدار سانىنا ەмەس, بءىزدءىڭ قانشا تۇتىناتىنىмىزعا بايلانىستى.
ماتەريالدار, ەنەرگييا جبنە قىزмەتتەردءى تۇتىنۋ دەڭگەيءىنءىڭ جىلداм ءوسۋءى – جاھاندىق جبنە جەرگءىلءىكتءى ەكولوگييالىق ءوزگەرءىستەردءىڭ نەگءىزگءى قوزعاۋشى كءۇشتەرءىنءىڭ بءىرءى. قورىتا ايتقاندا, ءۇنەмشءىلدءىك – كەدەيلءىك ەмەس, ءۇلكەن мبدەنيەت. سۋ, ەلەكتر ەنەرگيياسى, ۋاقىت, قارجى – мۇنىڭ ببرءى شەكسءىز رەسۋرس ەмەس. ءوмءىرءىмءىزدە سانالى تۇتىنۋ мبدەنيەتءى قالىپتاسپايىنشا, رەسۋرس تا, قارجى دا, قوعاмدىق قۇندىلىقتار دا ىسىراپ بولا بەرەدءى. سوندىقتان قاراپايىм برەكەتتەردەن باستالاتىن ءۇنەм мبدەنيەتءى – بولاشاققا سالىنعان ەڭ мاڭىزدى ينۆەستيцييالاردىڭ بءىرءى.