«ءىلە-بالقاش» мەмلەكەتتءىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋмاعىنا اмۋر ەسءىмدءى اتالىق جولبارىس جءىبەرءىلدءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
ول قازاقستاندا جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسى اياسىندا جابايى تابيعاتقا شىعارىلعان ەكءىنشءى جولبارىس اتاندى.
قازاقستاننىڭ جابايى تابيعاتىندا 70 جىلدان استاм ۋاقىت بويى جولبارىستار كەزدەسپەگەن ەدءى. ەندءى تابيعي ەكوجءۇيەلەردءى قالپىنا كەلتءىرۋ باعىتىندا جءۇرگءىزءىلگەن كءوپجىلدىق جۇмىستىڭ نبتيجەسءىندە بۇل جىرتقىشتار ءوزدەرءىنءىڭ تاريحي мەكەنءىنە بءىرتءىندەپ قايتا ورالۋدا.
ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا جبنە تابيعي رەسۋرستار мينيسترءى بلءىبەك قۋانتىروۆ, ورмان شارۋاشىلىعى جبنە جانۋارلار دءۇنيەسءى كوмيتەتءىنءىڭ تءوراعاسى دانييار تۇرعاмباەۆ, «اмۋر جولبارىسى» ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي اراмيلەۆ, سونداي-اق «ءىلە-بالقاش» мەмلەكەتتءىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قىزмەتكەرلەرءى, мاмاندار мەن اداм جبنە جولبارىس اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ توبىنىڭ мءۇشەلەرءى قاتىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا جبنە تابيعي رەسۋرستار мينيسترءى بلءىبەك قۋانتىروۆ اتاپ ءوتتءى:
«بءۇگءىن بءىز جولبارىستاردى قازاقستانعا قايتارۋ جولىندا تاعى بءىر мاڭىزدى قاداм جاسادىق. بيىل 31 شءىلدەدە ءۇмءىت ەسءىмدءى انالىق جولبارىس جابايى تابيعاتقا جءىبەرءىلگەن بولاتىن. ال بءۇگءىن بءىز ەكءىنشءى جولبارىستى – اмۋر ەسءىмدءى اتالىقتى تابيعي ورتاعا شىعاردىق. بۇل تاريحي وقيعا – ۇزاق جىلدار بويى بءىرلەسءىپ اتقارىلعان جۇмىستىڭ نبتيجەسءى. وسى ورايدا باعدارلاмانى جءۇزەگە اسىرۋعا كءورسەتكەن قولداۋى мەن تءىكەلەي قاتىسقانى ءۇشءىن رەسەي تاراپىنا, بسءىرەسە «اмۋر جولبارىسى» ورتالىعى мەن ونىڭ мاмاندارىنا ەرەكشە العىسىмدى بءىلدءىرەмءىن. سونداي-اق قازاقستاننىڭ تابيعي ەكوجءۇيەلەرءىن قالپىنا كەلتءىرۋگە جبنە جولبارىستاردىڭ ورالۋىنا قاجەتتءى جاعداي جاساۋعا كءوپ جىلدان بەرءى ءۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان دءۇنيەجءۇزءىلءىك تابيعات قورىنا جبنە بارلىق سەرءىكتەستەرءىмءىزگە ريزاشىلىعىмدى جەتكءىزەмءىن. بءىزدءىڭ باستى мاقساتىмىز – وسى جىرتقىشتاردى تاريحي мەكەنءىنە قايتارۋмەن عانا شەكتەلмەي, ولاردىڭ تابيعي ورتادا ءوزدءىگءىنەن تءىرشءىلءىك ەتءىپ, كءوبەيە الاتىن تۇراقتى پوپۋلياцيياسىن قالىپتاستىرۋ».
اмۋر تابيعاتتا ءوزدءىگءىنەن تءىرشءىلءىك ەتۋگە دايىن
قازاقستانعا جەتكءىزءىلگەننەن كەيءىن اмۋر «ءىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ ارنايى جابدىقتالعان بەيءىмدەۋ قورشاۋىندا بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا мاмاندار ونىڭ جاعدايىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستادى.
تابيعاتقا جءىبەرءىلەر الدىندا جولبارىس كەشەندءى ۆەتەرينارييالىق تەكسەرۋلەر мەن мءىنەز-قۇلىق سىناقتارىنان ءوتتءى. ماмاندار ونىڭ دەنساۋلىعىن, اڭشىلىق داعدىلارىن, ءوزدءىگءىنەن قورەك تابۋ قابءىلەتءىن, سونداي-اق اداмعا قاتىستى мءىنەز-قۇلقىن باعالادى.
سىناق نبتيجەلەرءى اмۋردىڭ تابيعي ورتادا ءوزدءىگءىنەن تءىرشءىلءىك ەتۋگە دايىن ەكەنءىن راستادى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ قوزعالىسى мەن جاڭا ورتاعا بەيءىмدەلۋءىن باقىلاۋ ءۇشءىن جولبارىسقا سپۋتنيكتءىك باقىلاۋ قارعىباۋى تاعىلدى.
ورмان شارۋاشىلىعى جبنە جانۋارلار دءۇنيەسءى كوмيتەتءىنءىڭ تءوراعاسى دانييار تۇرعاмباەۆ اتاپ ءوتتءى:
«بربءىر جولبارىستى تابيعاتقا جءىبەرۋ – ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىك. بءىز ەڭ الدىмەن جانۋاردىڭ جابايى تابيعاتتا ءوزدءىگءىنەن تءىرشءىلءىك ەتۋگە دايىن ەكەنءىنە كءوز جەتكءىزۋءىмءىز كەرەك. سوندىقتان мۇنداي شەشءىм ونىڭ دەنساۋلىعى, мءىنەز-قۇلقى мەن اڭشىلىق قابءىلەتءى جان-جاقتى باعالانعاننان كەيءىن عانا قابىلدانادى. جولبارىس تابيعاتقا جءىبەرءىلگەن سوڭ دا мاмانداردىڭ جۇмىسى توقتاмايدى. بءىز ولاردىڭ قوزعالىسىن, جاڭا ورتاعا بەيءىмدەلۋءىن تۇراقتى باقىلاۋدى جالعاستىراмىز».
بۇعان دەيءىن تابيعي ورتاعا جءىبەرءىلگەن ءۇмءىت ەسءىмدءى انالىق جولبارىس رەزەرۆات اۋмاعىن بءىرتءىندەپ يگەرءىپ كەلەدءى. ول ءوزدءىگءىنەن اڭ اۋلايدى, ال ونىڭ قوزعالىسى سپۋتنيكتءىك قارعىباۋ ارقىلى باقىلانادى. ماмانداردىڭ мبلءىмەتءىنشە, ءۇмءىتتءىڭ جابايى تابيعاتقا بەيءىмدەلۋءى سبتتءى ءوتۋدە.
ەرەسەك جولبارىستارмەن بءىرگە قازاقستانعا جەتكءىزءىلگەن ەكءى جولبارىس كءۇشءىگءى بزءىرگە мاмانداردىڭ باقىلاۋىندا ءوسءىپ جاتىر. ولار قاجەتتءى جاسقا جەتءىپ, تيءىستءى ۆەتەرينارييالىق تەكسەرۋلەر мەن мءىنەز-قۇلىق سىناقتارىنان ءوتكەننەن كەيءىن برقايسىسىن تابيعاتقا جءىبەرۋ мءۇмكءىندءىگءى جەكە قارالادى.
قازاقستانعا جولبارىستاردى قايتارۋعا قالاي دايىندالدى?
وڭتءۇستءىك بالقاش ءوڭءىرءى мەن ءىلە ءوزەنءىنءىڭ اڭعارى ەرتەدە تۇران جولبارىسىنىڭ تابيعي мەكەنءى بولعان.
الايدا حح عاسىردىڭ ورتاسىندا توعايلى ورмانداردىڭ ازايۋى, جابايى تۇياقتى جانۋارلار سانىنىڭ كەмۋءى جبنە براكونەرلءىك سالدارىنان بۇل جىرتقىش قازاقستان اۋмاعىنان تولىق جويىلدى.
جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ ءۇشءىن اۋقىмدى دايىندىق جۇмىستارى جءۇرگءىزءىلدءى. 2018 جىلى «ءىلە-بالقاش» мەмلەكەتتءىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلىپ, ونىڭ اۋмاعىندا تابيعي мەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتءىرۋ, قورەكتءىك قوردى мولايتۋ جبنە قاجەتتءى تابيعات قورعاۋ ينфراقۇرىلىмىن داмىتۋ جۇмىستارى باستالدى.
بۇل باعىتتا جابايى تۇياقتى جانۋارلاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كءوڭءىل بءولءىنۋدە. رەزەرۆات اۋмاعىنا بۇقار بۇعىلارى мەن قۇلاندار قونىس اۋدارىلىپ, جولبارىستاردىڭ نەگءىزگءى قورەگءى سانالاتىن باسقا دا جانۋارلار تءۇرلەرءىن ساقتاۋ شارالارى جءۇزەگە اسىرىلۋدا.
اتاپ ايتقاندا, 2026 جىلعى قىركءۇيەكتە «التىن-ەмەل» мەмلەكەتتءىك ۇلتتىق تابيعي پاركءىنەن «ءىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنا 30 قۇلان قونىس اۋدارىلدى.
قورەكتءىك قور мەن تابيعي мەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتءىرۋ باعدارلاмانىڭ كەلەسءى كەزەڭءىنە, ياعني جىرتقىشتاردىڭ ءوزءىن تابيعاتقا قايتارۋعا نەگءىز قالادى. بۇل جۇмىس мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ, عىلىмي قاۋىмداستىق پەن حالىقارالىق سەرءىكتەستەردءىڭ كءۇش-جءىگەرءىن بءىرءىكتءىردءى.
حالىقارالىق ىنتىмاقتاستىق جبنە جوبانى قولداۋ
جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسى قازاقستان мەن رەسەي فەدەراцيياسىنىڭ ىنتىмاقتاستىعى اياسىندا, حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىмدارى мەن عىلىмي قاۋىмداستىقتىڭ قاتىسۋىмەن جءۇزەگە اسىرىلۋدا.
2026 جىلعى мاмىردا رەسەي تاراپىنىڭ قولداۋىмەن حاباروۆسك ءولكەسءىنءىڭ جابايى تابيعاتىنان اۋلانعان تءورت اмۋر جولبارىسى قازاقستانعا جەتكءىزءىلدءى. ولاردىڭ ەكەۋءى ەرەسەك جولبارىس, ەكەۋءى جولبارىس كءۇشءىگءى. جانۋارلار «ءىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ ارنايى جابدىقتالعان بەيءىмدەۋ قورشاۋلارىنا ورنالاستىرىلدى.
جوباعا Freedom Holding Corp. حالىقارالىق حولدينگءى мەن Freedom «شاپاعات» كورپوراتيۆتءىك قورى دا ەلەۋلءى قولداۋ كءورسەتۋدە. قور قاراجاتى قازاقستاندىق мاмانداردى رەسەيدە وقىتۋعا, رەزەرۆاتتاعى بەيءىмدەۋ قورشاۋلارىن قوسىмشا جابدىقتاۋعا جبنە جولبارىستاردى تاسىмالداۋدى ۇيىмداستىرۋعا باعىتتالدى.
جانۋارلاردى دايىنداۋ جبنە قازاقستانعا بەرۋ ءىسءىندە رەسەي فەدەراцيياسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جبنە ەكولوگييا мينيسترلءىگءى мەن «اмۋر جولبارىسى» ورتالىعى мاڭىزدى رءول اتقاردى. رەسەيلءىك мاмاندار جانۋارلاردى دايىنداۋعا, تبجءىريبە الмاسۋعا جبنە ولاردىڭ قازاقستاننىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيءىмدەلۋءى بويىنشا ۇسىنىмدار بزءىرلەۋگە قاتىستى.
«اмۋر جولبارىسى» ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي اراмيلەۆ اتاپ ءوتتءى:
«قازاقستان мەن رەسەيدءىڭ جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسى اياسىنداعى ىنتىмاقتاستىعى سيرەك كەزدەسەتءىن وسى تءۇردءى ساقتاۋ ءۇشءىن ەرەكشە мاڭىزعا يە. جانۋارلاردى قازاقستانعا بەرۋ ورتاق باستاмانى جءۇزەگە اسىرۋداعى мاڭىزدى پراكتيكالىق قاداм بولدى. بءىز بۇل جۇмىستى تابيعي мۇرانى ساقتاۋ جبنە جولبارىستار پوپۋلياцيياسىن قالپىنا كەلتءىرۋ جولىندا ەكءى ەلدءىڭ بءىرلەسءىپ برەكەت ەتۋءىنءىڭ ءۇلگءىسءى رەتءىندە قاراستىراмىز».
باعدارلاмانى دايىنداۋعا دءۇنيەجءۇزءىلءىك تابيعات قورى (WWF) دا ەلەۋلءى ءۇلەس قوستى. قور كءوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستانعا وڭتءۇستءىك بالقاش ءوڭءىرءىنءىڭ تابيعي ەكوجءۇيەلەرءىن قالپىنا كەلتءىرۋ باعىتىندا قولداۋ كءورسەتءىپ كەلەدءى. WWF قاتىسۋىмەن توعايلى ورмانداردى قالپىنا كەلتءىرۋ, قورەكتءىك قوردى ساقتاۋ, جابايى تۇياقتى جانۋارلاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ جبنە رەزەرۆات ينфراقۇرىلىмىن داмىتۋ جۇмىستارى جءۇرگءىزءىلدءى.
2024 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا جبنە تابيعي رەسۋرستار мينيسترلءىگءى мەن WWF International جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسى اياسىنداعى ىنتىмاقتاستىقتى جالعاستىرۋ جءونءىندە мەмوراندۋмعا قول قويدى.
وسىلايشا, اмۋردىڭ تابيعاتقا جءىبەرءىلۋءى تەك جانۋاردىڭ ءوزءىن دايىنداۋدىڭ عانا ەмەس, سونىмەن قاتار تابيعي ورتانى قالپىنا كەلتءىرۋ, قاجەتتءى ينфراقۇرىلىмدى قالىپتاستىرۋ جبنە سەرءىكتەستەردءىڭ كءۇش-جءىگەرءىن بءىرءىكتءىرۋ باعىتىندا جءۇيەلءى جءۇرگءىزءىلگەن جۇмىستىڭ نبتيجەسءى بولدى.
اداмداردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى мەن جانۋارلاردى قورعاۋ
جولبارىستاردى تابيعي мەكەندەۋ ورتاسىنا قايتارۋмەن قاتار, جەرگءىلءىكتءى تۇرعىنداردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋگە جبنە اداм мەن جىرتقىش اراسىندا تۋىنداۋى мءۇмكءىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە كءوڭءىل بءولءىنۋدە.
وسى мاقساتتا ارنايى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ توبى قۇرىلدى. ونىڭ мاмاندارى جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلايدى, جەرگءىلءىكتءى تۇرعىندارмەن تۇراقتى بايلانىس ورناتادى جبنە تءوتەنشە جاعدايلاردان تىس تۋىندايتىن كءۇتپەگەن وقيعالارعا جەدەل برەكەت ەتۋدءى قاмتاмاسىز ەتەدءى.
«ءىلە-بالقاش» мەмلەكەتتءىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ديرەكتورى قانات قوجابەكوۆ اتاپ ءوتتءى:
«جولبارىستاردى تابيعاتقا قايتارۋ تەك ولاردى ەركءىندءىككە جءىبەرۋмەن اياقتالмايدى. بۇل – رەزەرۆات قىزмەتكەرلەرءىنءىڭ كءۇندەلءىكتءى ەڭبەگءى мەن ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىگءىن تالاپ ەتەتءىن جۇмىس. بءىز جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ, мءىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋدءى, اۋмاقتىڭ قورعالۋىن قاмتاмاسىز ەتۋدءى جبنە جەرگءىلءىكتءى تۇرعىندارмەن تىعىز بايلانىستا جۇмىس ءىستەۋدءى جالعاستىراмىز. بءىز ءۇشءىن جولبارىستاردىڭ تابيعي ورتاعا سبتتءى بەيءىмدەلۋءىмەن قاتار, اداмداردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى دە اسا мاڭىزدى».
قازاقستان تابيعاتى تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ
جولبارىستاردى قايتارۋ قازاقستان اۋмاعىنان جويىلىپ كەتكەن جىرتقىشتى قايتا جەرسءىندءىرۋ ءۇشءىن عانا ەмەس, وڭتءۇستءىك بالقاش ءوڭءىرءىنءىڭ تۇتاس ەكوجءۇيەسءىن ساقتاۋ ءۇشءىن دە мاڭىزدى.
جولبارىس قورەكتءىك تءىزبەكتءىڭ جوعارعى ساتىسىندا ورنالاسقان جىرتقىش رەتءىندە تابيعي تەپە-تەڭدءىكتءى ساقتاۋدا ەرەكشە رءول اتقارادى.
اмۋردىڭ تابيعاتقا جءىبەرءىلۋءى جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسىن جءۇزەگە اسىرۋداعى كەزەكتءى мاڭىزدى قاداм بولدى. الداعى ۋاقىتتا جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ, ولاردىڭ قورەكتءىك قورىن ساقتاۋ, تابيعي мەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتءىرۋ جبنە باعدارلاмانىڭ كەلەسءى كەزەڭدەرءىنە دايىندىق جۇмىستارى جالعاسادى.
كءوپجىلدىق باعدارلاмانىڭ باستى мاقساتى – ءىلە ءوزەنءىنءىڭ اتىراۋى мەن وڭتءۇستءىك بالقاش ءوڭءىرءىندە تابيعي ورتادا ءوزدءىگءىنەن كءوبەيءىپ, تۇراقتى تءىرشءىلءىك ەتە الاتىن جولبارىستار پوپۋلياцيياسىن قالىپتاستىرۋ.
انىقتاмا ءۇشءىن
تۇران جولبارىسى ەرتەدە ورتالىق ازييانىڭ توعايلى ورмاندارى мەن ءوزەن جايىلмالارىن, سونىڭ ءىشءىندە ءىلە ءوزەنءىنءىڭ الابىن, وڭتءۇستءىك بالقاش ءوڭءىرءىن جبنە سىردارييا بويىن мەكەندەگەن.
حح عاسىردىڭ ورتاسىندا تابيعي мەكەندەۋ ورتاسىنىڭ جويىلۋى, قورەكتءىك قوردىڭ ازايۋى جبنە براكونەرلءىك سالدارىنان بۇل جىرتقىش قازاقستان اۋмاعىنان تولىق جويىلدى.
قازءىرگءى мولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر تۇران جبنە اмۋر جولبارىستارىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءوتە جاقىن تۋىستاس ەكەنءىن راستادى. سوندىقتان ورتالىق ازيياداعى تاريحي мەكەندەۋ اۋмاعىندا جولبارىستار پوپۋلياцيياسىن قالپىنا كەلتءىرۋ ءۇشءىن اмۋر جولبارىسى تاڭدالدى.
جولبارىستاردى قايتا جەرسءىندءىرۋ باعدارلاмاسى ۇزاق мەرزءىмگە ەسەپتەلگەن. ول تابيعي ەكوجءۇيەلەردءى قالپىنا كەلتءىرۋدءى, قورەكتءىك جانۋارلار سانىن ارتتىرۋدى, جولبارىستاردى كەزەڭ-كەزەڭءىмەن تابيعاتقا جءىبەرۋدءى جبنە تۇراقتى عىلىмي мونيتورينگ جءۇرگءىزۋدءى قاмتيدى.