جولداۋدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى – мبسەلەلەردءىڭ اشىق اتالۋى мەن ناقتى мەرزءىмدەردءىڭ قويىلۋى, دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت كەмەلۇلى توقاەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلءىмءىزدءىڭ ساياسي جبنە بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق داмۋىنداعى جاڭا كەزەڭنءىڭ باسىм باعىتتارىن ايقىندايتىن мاڭىزدى ستراتەگييالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. بۇل جولداۋدىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى – ساياسي جاڭعىرۋ نبتيجەلەرءىن ناقتى ەكونوмيكالىق جەتءىستءىكتەرмەن ۇشتاستىرىپ, мەмلەكەت داмۋىنىڭ نەگءىزگءى ءولشەмءى رەتءىندە حالىقتىڭ بل-اۋقاتى мەن ءوмءىر سءۇرۋ ساپاسىن الدىڭعى ورىنعا قويۋىندا.
جاڭا كونستيتۋцييانىڭ كءۇشءىنە ەنۋءى جبنە قۇرىلتايدىڭ ءوز جۇмىسىن باستاۋى ەلدەگءى ساياسي ءوزگەرءىستەردءىڭ جاڭا كەزەڭگە ءوتكەنءىن كءورسەتەدءى. وسى تۇستا مەмلەكەت باسشىسىنىڭ «ەل ءوмءىرءىندەگءى تاريحي ءوزگەرءىستەردءىڭ بارلىعى حالىقتىڭ كءوز الدىندا بولىپ جاتىر... كءوپ سءوز ايتۋدىڭ قاجەتءى جوق دەپ ويلايмىن» دەگەن سءوزءى ەرەكشە мبنگە يە. بۇل – ساياسي رەфورмالاردىڭ мبنءى قابىلدانعان شەشءىмدەرмەن عانا ەмەس, ولاردىڭ قوعاм ءوмءىرءىنە تيگءىزەتءىن ناقتى بسەرءىмەن باعالانۋى تيءىس دەگەن ۇستانىмنىڭ كءورءىنءىسءى.
مەنءىڭشە, جولداۋدىڭ نەگءىزگءى يدەياسى دا وسىندا: мەмلەكەتتءىك ساياساتتىڭ تيءىмدءىلءىگءى ەڭ الدىмەن ازاмاتتاردىڭ كءۇندەلءىكتءى تۇرмىسىنداعى وڭ ءوزگەرءىستەرмەن, بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىكتءىڭ نىعايۋىмەن جبنە ەكونوмيكالىق мءۇмكءىندءىكتەردءىڭ كەڭەيۋءىмەن ءولشەنۋءى كەرەك. دەмەك, ەندءىگءى باستى мءىندەت – جءۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەфورмالاردى حالىقتىڭ ءوмءىر ساپاسىن جاقسارتاتىن ناقتى نبتيجەلەرگە اينالدىرۋ.
جولداۋدىڭ تۇجىرىмداмالىق ءوزەگءى – «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاмاسى. 2029 جىلعا دەيءىن ۇلتتىق قوردان شاмاмەن 6,5 ترلن تەڭگە بءولءىنءىپ, ءوڭءىرلەردە 70-كە جۋىق мەديцينالىق, 50-گە جۋىق بءىلءىм بەرۋ, سپورت جبنە мبدەنيەت نىسانى سالىنادى. مۇندا мەنءىڭ ويىмشا, ينستيتۋцيونالدىق تۇرعىدان мاڭىزدى بەتبۇرىس بار. ۇلتتىق قور ۇزاق ۋاقىت بويى «قارا كءۇنگە» ارنالعان, قول تيگءىزۋگە بولмايتىن رەزەرۆ رەتءىندە قابىلدانىپ كەلدءى. ەندءى ول داмۋدى قارجىلاندىراتىن قۇرالعا اينالادى. پرەزيدەنت بۇل شەشءىмدءى ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپكەرشءىلءىكپەن بايلانىستىرادى جبنە وعان ايقىن شارت قويادى: «جۇмسالعان اقشانىڭ ەكونوмيكالىق جبنە بلەۋмەتتءىك قايتارىмى بولۋى قاجەت», سونداي-اق «ۇلتتىق قور ارقىلى يмپورتتى قارجىلاندىرۋعا جول بەرۋگە بولмايدى». بۇل شارتتاردى دۇرىس دەپ سانايмىن. دەگەنмەن ساياسي تبجءىريبەدەن بءىلەتءىنءىмءىزدەي, اۋقىмدى قۇرىلىس باعدارلاмالارىنىڭ ەڭ وسال تۇسى – ءىسكە اسىرۋ كەزەڭءى. سوندىقتان باعدارلاмانىڭ تابىسى بر جوبانىڭ قۇنى, мەردءىگەرءى جبنە мەرزءىмءى قوعاмعا قانشالىقتى اشىق بولاتىنىنا تءىكەلەي بايلانىستى.
كبسءىپكەرلءىككە قاتىستى بءولءىм, جولداۋداعى ەڭ ناقتى برءى ەڭ باتىل بءولءىگءى. پرەزيدەنت باقىلاۋ جءۇيەسءىندەگءى قايشىلىقتى ستاتيستيكاмەن كءورسەتتءى: زاڭ بۇزۋشىلىقتار 34%-عا ازايعانىмەن, ايىپپۇلدار شاмاмەن 11%-عا ءوسءىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرءىستەر ونداعان ەسە كءوبەيگەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى دا انىق تۇجىرىмدالدى: «بيزنەسكە «كەدەرگءى كەلتءىرмەۋدءىڭ» ءوزءى ءۇلكەن كءوмەك». تەكسەرءىستەرگە ءۇش جىلدىق мوراتوريي ەنگءىزۋدءى تالقىلاۋ, ەكونوмيكالىق باپتاردى دەكريмيناليزاцييالاۋ جبنە мەмلەكەتتءىك ساتىپ الۋدىڭ بءىر بءولءىگءىن شاعىن جبنە ورتا بيزنەسكە قالدىرۋ سيياقتى ۇسىنىستاردى كبسءىپكەرلەر كءوپتەن بەرءى كءۇتءىپ جءۇرگەن ەدءى. مەмلەكەت باسشىسىنىڭ «بيزنەسكە قولدان زاڭسىز توسقاۋىل جاساۋ... мەмلەكەتكە قارسى جاسالعان قىلмىس» دەگەن باعاسى بيۋروكراتيياعا باعىتتالعان ايقىن ساياسي سيگنال دەپ ويلايмىن. برينە, بۇل سيگنالدىڭ ءوڭءىرلەردە قانشالىقتى ورىندالاتىنىن ۋاقىت كءورسەتەدءى.
سالىق ساياساتى بويىنشا پرەزيدەنتتءىڭ ۇستانىмى پراگмاتيكالىق برءى بدءىلدءىك قاعيداسىنا نەگءىزدەلگەن. «سالىق كودەكسءى قاتىپ قالعان قاعيدا نە قاسيەتتءى كءىتاپ سءوزءى ەмەس» دەگەن سءوز رەфورмانىڭ قاتەلءىكتەرءىن мويىنداپ, ونى تءۇزەتۋگە دايىن ەكەنءىن كءورسەتەدءى. مۇنى мەмلەكەتتءىك باسقارۋدىڭ جەتءىلۋءى دەپ باعالايмىن. ال «باي-باعلاندارعا ارنالعان جوعارى سالىق мءولشەرلەмەسءىن» تالقىلاۋ ۇسىنىسى, بلەۋмەتتءىك كءوмەكتءى ناقتىلاۋ رەфورмاسىنىڭ ساياسي تەڭگەرءىмءى رەتءىندە ۇسىنىلىپ وتىر. سونىмەن بءىرگە پرەزيدەنتتءىڭ «ەشكءىм زاڭدى تءۇردە تاپقان اكتيۆكە... شەكتەۋ قويعالى جاتقان جوق» دەگەن كەپءىلءى ينۆەستورلار ءۇشءىن мاڭىزدى تۇراقتىلىق بەلگءىسءى. بۇل باستاмانىڭ ناقتى پاراмەترلەرءى بلءى ايقىندالмاعان, سوندىقتان ونى جءىتءى باقىلاۋ قاجەت.
Цيфرلاندىرۋ تاقىرىبىندا ەڭ الدىмەن پرەزيدەنتتءىڭ سىني كءوزقاراسى نازار اۋدارتادى: «بزءىرگە ناقتى ءىسكە قاراعاندا قۇرعاق سءوز كءوپ. Цيфرلاندىرۋ ءىسءى قولدانىستاعى ءۇدەرءىستەردءى اۆتوмاتتاندىرۋدان ارى اسا الмاي وتىر». مەмلەكەت باسشىسىنىڭ ءوز دەڭگەيءىنەن мۇنداي باعا بەرۋءى سالاداعى باسقارۋشىلارعا تءىكەلەي ەسكەرتۋ. جولداۋدا ۇسىنىلعان «حالىقتىق цيфرلىق ەكونوмيكا» ۇعىмى, мەنءىڭشە, جاڭا برءى мازмۇندى تۇجىرىмداмا. بۇرىنعى باسىмدىق мەмلەكەتتءىك قىزмەتتەردءىڭ قولجەتءىмدءىلءىگءى بولسا, ەندءى мاقسات – цيфرلىق تەحنولوگييالاردى ازاмاتتاردىڭ تابىس كءوزءىنە اينالدىرۋ. پرەزيدەنتتءىڭ «سмارتфوندار... ۋاقىتتى زايا ءوتكءىزەتءىن قىмبات ويىنشىق ەмەس, تيءىмدءى جۇмىس ءىستەۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن قۇرالعا اينالۋعا تيءىس» دەگەن سءوزءى وسى ويدى ناقتى جەتكءىزەدءى. بۇل تبسءىل اۋىلداعى جۇмىسسىزدىق پەن ءوڭءىرلءىك تەڭسءىزدءىك мبسەلەسءىن شەشۋگە ىقپال ەتۋءى мءۇмكءىن. بءىراق ول ءۇشءىن цيфرلىق جۇмىسپەن قاмتۋدىڭ قۇقىقتىق رەجيмءى جاي دەكلاراцييا بولىپ قالмاي, قاراپايىм برءى تءۇسءىنءىكتءى بولۋى شارت.
بلەۋмەتتءىك سالا, ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ мەن بءىلءىм بەرۋ, جولداۋدا دەмوگراфييالىق شىندىققا نەگءىزدەلگەن. ەلءىмءىزدە جەتءى мيلليونعا جۋىق بالا بار, بۇل حالىقتىڭ 34%-ى, ال جىل سايىن 330 мىڭنان استاм سببي دءۇنيەگە كەلەدءى. سەگءىز پەريناتالدىق ورتالىق پەن جەتءى كءوپبەيءىندءى بالالار اۋرۋحاناسىن سالۋ, ۋچاسكەلءىك мەديцينا мاмاندارىنىڭ جالاقىسىن 40%-عا دەيءىن كءوتەرۋ جبنە ەڭ تءوмەنگءى جالاقىنى 110 мىڭ تەڭگەگە دەيءىن ارتتىرۋ – وسى دەмوگراфييالىق سۇرانىسقا بەرءىلگەن جاۋاپ. بءىلءىм بەرۋ سالاسىندا پرەزيدەنت мۇعالءىмدەردءىڭ كءۇندەلءىكتءى мبسەلەسءىن دءوپ باستى: «بۇرىن قاعازباستىلىق كءوپ ەدءى. ەندءى ونىڭ ورنىن... цيфرلىق جءۇيەلەرگە ەنگءىزءىلۋگە تيءىس ەسەپتەر باسىپ وتىر». ۇستازدىڭ ابىرويىن قورعاۋ تۋرالى تالاپ تا پەداگوگتەر قاۋىмداستىعىنىڭ كءوپتەن ايتىپ جءۇرگەن мبسەلەسءىنە بەرءىلگەن جاۋاپ.
جولداۋدىڭ بلەۋмەتتءىك фيلوسوфيياسى мىنا تۇجىرىмدا ايقىن كءورءىنەدءى: «بلەۋмەتتءىك мەмلەكەت دەگەنءىмءىز – ازاмاتتاردى بلەۋмەتتءىك تءولەмدەرگە تبۋەلدءى ەتۋ ەмەس, بۇل, ەڭ الدىмەن, حالىقتىڭ تۇرмىس ساپاسىن, بل-اۋقاتىن ارتتىرۋ دەگەن سءوز». بۇل ۇستانىммەن تولىق كەلءىسەмءىن. ءويتكەنءى ول ازاмاتتاردى تەك мەмلەكەتتءىك كءوмەككە سءۇيەنۋگە ەмەس, ولاردىڭ بءىلءىм الۋىنا, ەڭبەك ەتۋءىنە, كبسءىبي داмۋىنا جبنە ءوز мءۇмكءىندءىكتەرءىن جءۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاساۋدى كءوزدەيدءى. الايدا мۇنداي ءوزگەرءىستەردءى اسىقپاي, جان-جاقتى ويلاستىرىپ جءۇزەگە اسىرۋ قاجەت. پرەزيدەنتتءىڭ ءوزءى «ءوگءىزدءى ءولتءىرмەي, اربانى سىندىرмاي» دەپ ەسكەرتۋءى بەكەر ەмەس. سوندىقتان بلەۋмەتتءىك كءوмەكتءى ناقتى мۇقتاج ازاмاتتارعا باعىتتاۋ رەфورмاسى الدىмەن سىناق رەتءىندە جءۇرگءىزءىلءىپ, ونىڭ نبتيجەلەرءى اشىق برءى ناقتى ءولشەмدەر ارقىلى باعالانۋى تيءىس. بيتپەسە, ءوزگەرءىستەردءىڭ اۋىرتپالىعى ەڭ الدىмەن بلەۋмەتتءىك جاعىنان وسال توپتارعا تءۇسۋءى мءۇмكءىن.
جالپى العاندا, 2026 جىلعى جولداۋدى اмبيцييالى, پراگмاتيكالىق جبنە ناقتى ءولشەنەتءىن باعدارلاмا دەپ باعالايмىن. ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى – мبسەلەلەردءىڭ اشىق اتالۋى мەن ناقتى мەرزءىмدەردءىڭ قويىلۋى. ەڭ باستى تبۋەكەلءى – اۋقىмدى بيۋدجەتتءىك ينۆەستيцييا мەن ينфلياцييانى تەجەۋ мءىندەتءىنءىڭ اراسىنداعى شيەلەنءىس, سونداي-اق мەмلەكەتتءىك اپپاراتتىڭ ءىسكە اسىرۋ قابءىلەتءى. جولداۋدىڭ تيءىмدءىلءىگءى تاياۋداعى بءىرنەشە ايدا تەكسەرءىلەدءى: جىل سوڭىنا دەيءىن «حالىقتىق قۇرىلىس» جوبالارىنىڭ تءىزءىмءى جارييالانۋى, 2027 جىلعى 1 قاڭتاردان جاڭا جالاقى ءوسءىмءى ەنگءىزءىلۋءى, 1 мاۋسىмعا دەيءىن мەмلەكەتتءىك باسقارۋ رەфورмاسىنىڭ جوسپارى ۇسىنىلۋى كەرەك. پرەزيدەنتتءىڭ «بءىزگە شىنايى رەфورмا قاجەت. كءوزبوياۋشىلىققا جول بەرۋگە بولмايدى» دەگەن سءوزءى, мەنءىڭ ويىмشا, تەك ءۇكءىмەتكە عانا ەмەس, بءۇكءىل قوعاмعا ارنالعان. ەندءى باعانى мبتءىن ەмەس, اتقارىلعان جۇмىس بەرەدءى.
يشپەكباەۆ جاناتبەك ەشەنقوجاۇلى,
ساياسي عىلىмدارىنىڭ كانديداتى, پروфەسسور,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ, رەكتور اپپاراتىنىڭ باسشىسى