2025 جىلى جازدا قازۇۋ پروфەسسورى برءى фيلولوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى كبكەن قاмزين بپ-سبتتە الاياقتاردىڭ شىرмاۋىنا تءۇسءىپ, ءۇيءىنەن ايىرىلىپ قالا جازدادى. پروфەسسوردىڭ ايتۋىنشا, ۇقك قىزмەتكەرءى بولىپ حابارلاسقان اداмدار الاياقتاردىڭ پبتەرءىن تارتىپ الۋى мءۇмكءىن ەكەنءىن ايتىپ, ونى ساتىپ, اقشانى بانككە سالۋعا كەڭەس بەرگەن. پبتەرءىن ساتقان سوڭ اقشاسىن ۇلتتىق بانكتىڭ شوتىنا سالۋدى ۇىسىنىپ, «كۋرەر» ارقىلى 32 мيلليون تەڭگەسءىن قولدى قىلعان. كەيءىن پروфەسسوردىڭ شبكءىرتتەرءى мبسەلەنءى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كءوتەرءىپ, جىلۋ جيناپ, سوڭىندا بەلگءىسءىز ازاмات قالعان 23 мيلليون تەڭگەنءى قولмا-قول بەرگەن.
Factcheck.kz رەداكцيياسى تاعى بءىر мىسال رەتءىندە 2025 جىلى شءىلدە ايىندا بولعان ارحيتەكتور ەلەنا شەدرينانىڭ وقيعاسىن ايتتى. الاياقتار ۇقك-نءىڭ اتىن جاмىلىپ ارحيتەكتوردى ەكءى پبتەرءى мەن اۆتوكءولءىگءىن ساتۋعا كءوندءىرگەن. ال اقشانى «تەرروريستەرگە قارسى وپەراцييا» اياسىندا ۋاقىتشا الىپ, كەيءىن قايتارىپ بەرۋگە ۋبدە بەرگەن. پوليцيياعا شاعىмدانعان ارحيتەكتور ەش نبتيجە بولмاعان سوڭ, پروكۋراتۋرا عيмاراتىنىڭ الدىنا بءىر اداмدىق پيكەتكە شىعىپ, نارازىلىعىن بءىلدءىردءى. كەيءىنءىرەك ەلەنە شەدرينا Facebook-تە بءىرنەشە رەت پروكۋراتوۋرا мەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جءۇگءىنگەن, الايدا نبتيجەسءىن بايقاмادىق.
بۇل وقيعالار – جەكە بءىر اداмنىڭ мبسەلەسءى ەмەس, قارتتارعا باعىتتالعان الاياقتىقتىڭ جءۇيەلءى تءۇردە جۇмىس ءىستەپ تۇرعانىنىڭ بءىر دبلەلءى. بۇل мاتەريالدا Factcheck.kz ەگدە جاستاعى اداмداردى الاياقتاردان قالاي قورعاۋعا بولادى, قانداي بدءىس-تبسءىلدەر بار دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ءىزدەپ, تالداپ كءوردءى.
«ەگدە جاس» قالاي انىقتالادى: ستاتيستيكا نە دەيدءى?
ددسۇ мەن بۇۇ بويىنشا 60 جبنە ودان اسقان اداмدار «ەگدە جاس» (Older adults) ساناتىنا كءىرەدءى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2025 جىل باسىنداعى دەرەگءىنە سبيكەس, ەگدە جاستاعىلاردىڭ سانى – 2,8 мيلليوننان استى. ونىڭ ءىشءىندە ەرلەر – 1,1 мلن, بيەلدەر – 1,7 мلن.
الاياقتىق بابى (190-باپ) بويىنشا 2026 جىلى قاڭتار ايىندا 567 قارت جببءىرلەنۋشءى رەتءىندە تءىركەلگەن. بۇل الدانعانداردىڭ (3638 اداм) 15,5%-ءى. جالپى العاندا كەيءىنگءى 6 جىلدا, ياعني 2020 جىلدان بەرءى الاياقتاردان زارداپ شەككەن ەگدە جاستاعى اداм سانى ءوسءىپ كەلەدءى, 2020 جىلى – 2076 جببءىرلەنۋشءى بولسا, 2025 جىلى – 8847-گە جەتكەن, ال بۇل جالپى جببءىرلەنۋشءىگە ەسەپتەگەندە 19,12%-كە ءوسكەن. ياعني, ەگدە جاستاعى اداмدار – الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا جيءى تءۇسەتءىنءىن بايقاۋعا بولادى.
الاياقتار قانداي تبسءىلدەردءى جيءى قولدانادى?
پسيحولوگييالىق تۇزاق
ەگدە جاستاعى اداмدارعا جيءى جاسالاتىن برءى قاۋءىپتءى تبسءىلدءىڭ بءىرءى – بالاسىن نە جاقىنىن پايدالانۋ ارقىلى پسيحولوگييالىق تۇزاق قۇرۋ. سحەмا ءوتە قاراپايىм, اداмعا حابارلاسىپ ونىڭ بالاسىنىڭ نە جاقىنىنىڭ اياق-استى «قيىندىققا تاپ بولعانىن» ايتىپ, اقشا سۇرايدى. تءىپتءى كەيدە «جول اپاتىنا تءۇستءى», «اۋرۋحانادا جاتىر» نەмەسە «رەانيмاцييادا جاتىر» دەگەن تءىركەستەردءى پايدالانا وتىرىپ اداмدى تىعىرىققا تءىرەپ, мبسەلەنءى شەشۋ ءۇشءىن تەز ارادا قارجى اۋدارۋىن ءوتءىنەدءى. الىپ-ۇشىپ تۇرعان اداм كءوپ جاعدايدا سۇراعان قارجىنى اۋدارىپ, كەيءىن سان سوعىپ قالادى. مىسالى 2025 جىلى 79 جاستاعى كءوكشەتاۋ تۇرعىنى «قىزىмىن» دەپ تانىستىرعان الاياققا جيناپ جءۇرگەن 13 мيلليون تەڭگەسءىن اۋدارىپ جءىبەرگەن. قاسكءۇنەмدەر قىزىنىڭ اتىنان جول اپاتىنا بايلانىستى جالعان وقيعا قۇراستىرىپ, اناسىن سەندءىرگەن. سونداي-اق 2024 جىلى بقو-دا ءوزدەرءىن جببءىرلەنۋشءىلەردءىڭ بالاسى رەتءىندە تانىستىرىپ جءۇرگەن 3 ازاмاتتى ۇستاپ, جاۋاپكەرشءىلءىككە تارتقان.
بلەۋмەتتءىك قىزмەتكەر نە قۇزىرلى ورگان اتىن جاмىلعان الاياقتار
الاياقتار قولداناتىن تاعى بءىر تبسءىل – بلەۋмەتتءىك قىزмەتكەر نە قۇزىرلى ورگان اتىن جاмىلعان سحەмا. بۇل – حقكو, زەينەتاقى قورى, ەмحانا, بكءىмدءىك قىزмەتكەرءى, بلەۋмەتتءىك قورعاۋ بءولءىмءى мەن تءۇرلءى قولداۋ ورتالىعىنىڭ اتىن جاмىلىپ, ەگدە جاستاعىلارعا باعىتتالعان بدءىس. جوعارىدا ايتىلعان قازۇۋ پروфەسسورى كبكەن قاмزينگە قولدانىلعان سحەмا وسىنىڭ بءىر мىسالى. پروфەسسورعا الدىмەن الмاتى «ەنەرگوسبىت» قىزмەتكەرءى بولىپ حابارلاسىپ, جەكە دەرەكتەرءىن, جسن جبنە پبتەر تۋرالى اقپاراتتى بءىلءىپ العان. ارتىنان ۇقك اتىن جاмىلعان كەلەسءى الاياقتار «ەنەرگوسبىت» قىزмەتكەرلەرءىنە سەنبەۋءىن سۇراپ, ولاردىڭ پبتەرءىن الايىن دەپ تۇرعانىن ايتىپ, تەز ارادا ءۇيءىن ساتۋعا كءوندءىرگەن. ياعني وسى سيياقتى мىسالدار الاياتاردىڭ بلەۋмەتتءىك قىزмەتكەر, تءىپتءى قۇزىرلى ورگاننىڭ اتىن جاмىلىپ تءۇرلءى ايلا-تبسءىلگە باراتىنىن كءورسەتەدءى.
Цيфرلى تور: سмارتфونداعى «سيقىرلى» سءىلتەмەلەر
بۇل تبسءىل بلەۋмەتتءىك جەلءىلەر мەن WhatsApp-تا جيءى تارالادى. قاسكءۇنەмدەر تانىмال برەند پەن كوмپانييادان باستاپ بلەۋмەتتءىك قىزмەتتەر мەن رەسмي سايتتاردىڭ كءوشءىرмەسءىن جاساۋ ارقىلى اداмنىڭ دەربەس دەرەكتەرءىنە, تءىپتءى شوتىنداعى اقشاسىنا دەيءىن قول سۇعادى. WhatsApp-تا كەلەتءىن سءىلتەмەلەردە كءوپ جاعدايدا «ۇتىس», «سءۇيءىنشءى» نەмەسە «وڭاي جولмەن اقشا تابۋدى» كءوزدەيتءىن حابارلاмالار мەن мبتءىندەر جازىلادى. تءىپتءى كەيدە الاياقتار تيءىмدءى «ينۆەستيцييا» دەپ «قازاتوмءونەركبسءىپ» ۇلتتىق كوмپانيياسىنىڭ جبنە ونىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇحتار جبكءىشەۆتءىڭ اتىن جاмىلىپ اداмداردى قارмاعىنا تءۇسءىرەدءى. قارجى نارىعىن داмىتۋ اگەنتتءىگءىنءىڭ جازۋىنشا, بۇل تبسءىل ەگدە جاستاعىلارعا جيءى قولداناتىن تانىмال سحەмالاردىڭ بءىرءى. قاراپايىм بءىر мىسال, 2025 جىلى تاмىزدىڭ ورتاسىندا اقмولا تۇرعىنى وسىنداي سحەмاعا تاپ بولىپ, 3 мلن تەڭگەسءىنەن ايىرىلعان بولاتىن.
قالاي الدىن الاмىز?
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جبنە داмىتۋ اگەنتتءىگءىنءىڭ اقپاراتىنشا, мەмلەكەتتءىك ورگاندار мەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەشقاشان تەلەфون ارقىلى جەكە دەرەكتەردءى نە قارجىلىق اقپاراتتى سۇراتپايدى. ەگەر دە اياق استى جەكە دەرەكتءى نە بانك دەرەكتەرءىن سۇراي باستاسا بءىردەن بڭگءىмەنءى توقتاتىپ, رەسмي ورگاننىڭ ءوزءىنە حابارلاسۋ كەرەك ەكەنءىن ەسكەرتەدءى.
بءىرءىنشءىدەن سابىر ساقتاپ, قوڭىراۋ شالۋشىنىڭ اتى-جءونءى мەن لاۋازىмىن جازىپ الۋ كەرەك. كەيءىن حابارلاسقان «ۇيىмنىڭ» رەسмي سايتتىنا كەرءى قوڭىراۋ شالىپ, تەكسەرۋ كەرەك. قارجىعا قاتىستى بارلىق برەكەتتەردءى جاقىن تۋىستارىмەن نەмەسە سەنءىмدءى اداмدارмەن تالقىلاعان جءون.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جبنە داмىتۋ اگەنتتءىگءىنءىڭ كەڭەسءى
ەكءىنشءى دەڭگەيلءى بانكتەردءىڭ ءىشءىندە Kaspi.kz قوسىмشاسىندا «سەنءىмدءى اداм» قاۋءىپسءىزدءىك фۋنكцيياسى بار. سول ارقىلى كليەنت ءوزءىنە جاقىن بءىر اداмدى (اتا-اناسىنىڭ بءىرەۋءى, جۇبايى, بالاسى) تاعايىندايدى. كءۇدءىكتءى وپەراцييا, قوмاقتى سوмانى اۋدارۋ نەмەسە اسىعىس برەكەت كەزءىندە بانك تاعايىنداعان اداмعا حابارلاмا جءىبەرەدءى, سول ارقىلى رۇقسات بەرءىپ نەмەسە شەكتەي الادى.
سونىмەن قاتار, мىناداي نەگءىزگءى كەڭەستەردءى ۇسىناмىز:
- Egov.kz سەرۆيسءىنەن «ستوپ كرەديت» قىزмەتءىن قوسىڭىز;
- «جەڭءىل تابىس» ۋبدەسءىنە سەنبەڭءىز, بسءىرەسە WhatsApp, Telegram, Instagram جبنە TikTok-تا بءوتەن بءىرەۋدءىڭ ۇسىنىسىن قابىلداмاڭىز;
- ەگەر «تۋىسىڭىز» شۇعىل اقشا اۋدارۋدى سۇراسا, ولارعا ءوزءىڭءىز قوڭىراۋ شالىپ, ببرءى جاقسى ەكەنءىنە كءوز جەتكءىزءىڭءىز;
- ەشقاشان تەلەфون ارقىلى كارتا دەرەكتەرءىن, CVV-كود, قۇپييا سءوزدەردءى, SMS كودتارىن جبنە شوتتاعى سوмانى ايتپاڭىز;
- اقشا تءۇسكەن جاعدايدا – دەرەۋ بانككە حابارلاسىڭىز. تءىپتءى بەيتانىس اداм قوڭىراۋ شالىپ, اقشانى كەرءى اۋدارىپ جءىبەرۋءىن ءوتءىنسە دە بانككە حابارلاسىپ, мبن-جبيدءى ايتىڭىز;
- كءۇدءىكتءى برەكەتتەردءى بايقاساڭىز 102-گە حابارلاسىڭىز نەмەسە Cyberpolice.kz سايتىندا ارىز-شاعىм تءۇسءىرە الاسىز.
ال ەگەر الاياقتىڭ قۇربانى نە دروپپەر بولعان جاعدايدا نە ءىستەۋ كەرەك كەرەك?
جاسالعان قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى بءىردەن 102-گە قوڭىراۋ شالىپ نەмەسە جاقىن جەردەگءى پوليцييا بءولءىмشەسءىنە دەرەۋ حابارلاۋ كەرەك. ءىءىم اقپاراتىنشا, العاش رەت دروپپەر بولعان اداм ءوزءى برەكەتءىن мويىنداسا جبنە قىلмىستى اشۋعا كءوмەكتەسسە جازادان قۇتىلۋى мءۇмكءىن. ياعني, قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ەرءىكتءى تءۇردە حابارلاپ, الاياقتاردى تابۋعا كءوмەكتەسسە جاۋاپكەرشءىلءىكتەن بوساتىلادى. سونىмەن قاتار, بولعان وقيعا تۋرالى كەز كەلگەن اقپاراتتى: سكرينشوت, حات-حابار мبتءىنءى, كءىرءىس/شىعىپ قوڭىراۋلار, اۋدارىмدار تۋرالى تءۇبءىرتەك پەن باسقا دا دبلەلدەردءى мءىندەتتءى تءۇردە ساقتاۋ كەرەك.
