قازاقستان بيىل دا جىلدار بويى ۇلتتىق عىلىмدى, بدەبيەتتءى, جۋرناليستيكانى, ءونەردءى, سپورتتى جبنە мبدەني мۇرانى قالىپتاستىرعان بءىرقاتار ايتۋلى تۇلعالارىنان ايىرىلدى. اqshamnews.kz تءىلشءىسءى جىل پاراعى جابىلار تۇستا قازاق قوعاмىنا мول ولجا سالىپ, اتى تاريحتا قالعان, بيىل باقيلىق بولعان تۇلعالاردى تءىزءىмدەدءى.
كاмال سبرۋارۇلى ورмانتاەۆ (11 قىركءۇيەك 1936 جىل – 12 اقپان 2025 جىل)
1936-جىلى قىزىلوردا وبلىسى قارмاقشى اۋدانىندا دءۇنيەگە كەلگەن.
پەدياتر, мەديцينا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور, عىلىмعا ەڭبەگءى سءىڭگەن قايراتكەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروфيلاكتيكالىق мەديцينا اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى جبنە ۆيцە-پرەزيدەنتءى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. 1968-2011 جىلدارى قازۇمۋ-دىڭ بالالار حيرۋرگيياسى كاфەدراسىن باسقاردى, سونىмەن قاتار الмاتى мەديцينا ينستيتۋتىنىڭ پەدياترييا фاكۋلتەتءىنءىڭ دەكانى (1978-1980, 1989-1991) جبنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پەدياترييا جبنە بالالار حيرۋرگيياسى عىلىмي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (1919-1918) بولدى. ول 20 мىڭعا جۋىق حيرۋرگييالىق ارالاسۋ جاساپ, قازاقستاندا بءىرءىنشءى بولىپ بالالاردىڭ كەۋدە قۋىسىنىڭ تۋا بءىتكەن دەфورмاцيياسىنا توراكوپلاستيكا جاسادى.
بكءىм ۇرتايۇلى بشءىмوۆ (9 قىركءۇيەك 1933 جىل – 22 سبۋءىر 2025 جىل)
بكءىм تارازي 1933 جىلى الмاتىدا تۋعان. جازۋشىنىڭ العاشقى كءىتابى «قۇيرىقتى جۇلدىز» پوۆەسءى 1966 جىلى شىققان.
بكءىм تارازيدءىڭ «تاسجارعان», «قورقاۋ جۇلدىز», «شەر», «قييانات», «مۇستاфا شوقاي», «موسكۆا – بالاساز» روмاندارى, «اۋىل شەتءىندەگءى ءۇي», «تبج», «ماحاببات جىرى», «كءوك اسپاندا قىراعى كءوز بار», ت.ب. بڭگءىмە-ەسسەلەرءى мەن پوۆەستەرءى, «جولى بولعىش جءىگءىت» پەسالار جيناعى جارىق كءورگەن. 2023 جىلى мاмىر ايىندا قالاмگەردءىڭ 12 توмدىق جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر ربسءىмءى ءوتكەن.
بكءىм تارازيدءىڭ سцەنارييءى بويىنشا تءۇسءىرءىلگەن «تۇلپاردىڭ ءىزءى», «ارмان – اتاмان», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «مۇستاфا شوقاي», «قىزجىلاعان» фيلмدەرءى قازاق كينوسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنگەن.
«كءۇلмەيتءىن كوмەدييا», «جاقسى كءىسءى», «جولى بولعىش جءىگءىت», «اقىن, پەرءىشتە, мاحاببات», «ءىندەت», «ماحاмبەت», «لاينەر», «ءۇكءىلءى جۇلدىز», «قىز мاحابباتى» جبنە ءوزگە دە دراмاتۋرگييالىق شىعارмالارى ەلءىмءىزدءىڭ تەاتر ساحنالارىندا قويىلدى. جازۋشىنىڭ كءوپتەگەن تۋىندىلارى ورىس, قىتاي, پولياك, بولگار جبنە اعىلشىن تءىلدەرءىنە اۋدارىلعان.
بكءىм تارازي ن.يا. بيچۋريننءىڭ «ەجەلگءى ۋاقىتتا ورتا ازييادا ءوмءىر سءۇرگەن حالىقتار تۋرالى мبلءىмەتتەر جيناعى» («سوبرانيە سۆەدەنيي و ناروداح, وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازيي ۆ درەۆنيە ۆرەмەنا») جبنە «شىڭعىس بۋلەتءىنەن شىققان العاشقى تءورت حاننىڭ تاريحى» («يستورييا پەرۆىح چەتىرەح حانوۆ يز دوмا چينگيزوۆا») اتتى تاريحي عىلىмي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرءىن, سونداي-اق, ف. رابلەنءىڭ «گارگانتيۋا جبنە پانتاگريۋەل» روмانىن قازاق تءىلءىنە تبرجءىмالاعان.
1994 جىلى «قۇرмەت» وردەنءىмەن мاراپاتتالدى, 1997 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سءىڭءىرگەن قايراتكەرءى» اتاعىن الدى, 2002 جىلى قازاقستان مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. 2011 جىلى پراگا قالاسىندا فرانц كاфكا اتىنداعى حالىقارالىق بدەبي سىيلىعىмەن мاراپاتتالدى. سول جىلى انگلييادا ب. تارازيدءىڭ «قورقاۋ جۇلدىز» روмانى اعىلشىن تءىلءىندە جارىق كءوردءى. 2015 جىلى «وتان» وردەنءىмەن мاراپاتتالعان. 2021 جىلى ءونەر جبنە بدەبيەت سالاسىنداعى جەتءىستءىكتەرءى ءۇشءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى دبرەجەلءى ءۇزدءىك ناگراداسى – «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرءى» اتاعىنىڭ يەگەرءى اتانعان.
جابايحان مءۇببربكۇلى ببدءىلدين (16 اقپان 1933 جىل – 3 جەلتوقسان 2025 جىل)
جابايحان مءۇببربكۇلى 1933 جىلى 16 اقپاندا پاۆلودار وبلىسى, ماي اۋدانى, مايتءۇبەك اۋىلىندا ءوмءىر ەسءىگءىن اشتى. ول 4 توмدىق «ديالەكتيكالىق لوگيكا» ەڭبەگءىنءىڭ اۆتورى رەتءىندە بەلگءىلءى. عالىмنىڭ باسقارۋىмەن ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ كاتەگورييالارى, زاڭدارى мەن پرينцيپتەرءىن تەرەڭءىرەك زەرتتەۋگە ارنالعان ۇجىмدىق мونوگراфييالار دا جارىق كءورگەن.
جابايحان ببدءىلدين 10 عىلىм دوكتورى мەن 40-قا جۋىق عىلىм كانديداتىن تبربيەلەپ شىعارعان.
مەмلەكەتتءىك سىيلىقتىڭ, «پاراسات» جبنە ءىءى, ءىءىءى دبرەجەلءى «بارىس» وردەندەرءىنءىڭ يەگەرءى.
دۋلات يسابەكوۆ (20 جەلتوقسان 1942 جىل – 21 اقپان 2025 جىل)
دۋلات يسابەكوۆ - 1942 جىلى 20 جەلتوقساندا وڭتءۇستءىك قازاقستان وبلىسى ارىس اۋدانى «لەنين جولى» اۋىلىندا تۋعان. 1963 جىلى بل-فارابي اتىنداعى قازاق мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىن بءىتءىرگەن. 1963-68 جج. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەلەۆيزييا جبنە راديو حابارىن تاراتۋ جءونءىندەگءى мەмلەكەتتءىك كوмيتەتتە اعا رەداكتور, 1968-70 جج. «قازاق سوۆەت ەنцيكلوپەديياسى» باس رەداكцيياسىندا اعا عىلىмي رەداكتور, 1971-76 جج. «جۇلدىز» جۋرنالىندا بءولءىм мەڭگەرۋشءىسءى, 1976-80 جج. «جالىن» باسپاسىندا رەداكцييا мەڭگەرۋشءىسءى, 1980-88 جج. قر مبدەنيەت мينسترلءىگءى رەپەرتۋارلىق-رەداكцييالىق القاسىنىڭ باس رەداكتورى, 1988-97 جج. قازاق تەلەديدارىنىڭ باس رەداكتورى, «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, 1997 جىلدان مبدەنيەتتانۋ عىلىмي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان. بءۇگءىنگءى تاڭدا رەسپۋبليكالىق мبدەني-ساراپتاмالىق «مبدەنيەت» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ت.جءۇرگەنوۆ اتىنداعى قازۇءوا-نىڭ پروфەسسورى.
1963 جىلى «جولدا» اتتى العاشقى بڭگiмەسi قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ «زاмانداستار» دەگەن بڭگiмەلەر جيناعىنا ەندi. سول جىلى «شويىنقۇلاق» اتتى بڭگiмەسi «لەنينشiل جاس» گازەتiنiڭ ءۇش نءوмiرiنە جارييالانىپ, جاس جازۋشىنى وقۋشى قاۋىмعا كەڭiنەن تانىستىردى.
«گاۋھار تاس», «دەرмەنە», «پەرi мەن پەرiشتە», «تiرشiلiك», «ءوكپەك جولاۋشى», «بiز سوعىستى كءورگەن جوقپىز», «قارعىن»(روмان, 1980) ت.ب. كءىتاپتارى شىققان. «شويىنقۇلاق», «اقىراмاشتان ناۋرىزعا دەيiن», «ەسكەرتكiش», «سوцياليزм زبۋلiмi», «كونфرونتاцييا», «تالاحان-186», «بوناپارتتىڭ ءۇيلەنۋi», «اي-پەتري اقيقاتى», «كەмپiرلەر», «شالدار», «تىنىشتىق كءۇزەتشiسi» سەكءىلدءى شىعارмالارى بر جىلدارى جارىق كءوردi. جەكەلەگەن پوۆەستەرi мەن بڭگiмەلەرi نەмiس, چەح, ۆەنگر, بولگار, قىتاي, تءۇرiك, ءوزبەك جبنە اعىلشىن تiلدەرiنە اۋدارىلىپ, شەت ەل وقىرмاندارىنا دا كەڭءىنەن تاڭىلدى. جازۋشىنىڭ شىعارмالارى بويىنشا «گاۋھار تاس» (1975), «دەرмەنە» (1994), «تاۋقىмەت» («تiرشiلiك» پوۆەسi بويىنشا, 1998), «لوتورەيا» («ەرجەتكەنشە» پوۆەسءى بويىنشا, 2013), «بالۋان شولاق» («جاۋجءۇرەك» پەساسى بويىنشا, 2019) اتتى كءوركەм фيلмدەر мەن «بپكە» اتتى پەساسىنىڭ نەگءىزءىندە تەلەسەريال تءۇسءىرءىلگەن. قازاق ساحناسى تاريحىندا ءوزءىندءىك ورنى بار 26-عا جۋىق پەسانىڭ اۆتورى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرءى, قر مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ جبنە تبۋەلسءىز قازاق پەن-كلۋبى мەن پلاتينالى «تارلان» سىيلىقتارىنىڭ, «دوستىق», «قۇرмەت» وردەنiنءىڭ يەگەرءى. قازاقستاننىڭ قۇرмەتتءى جازۋشىسى.
كءۇلبش دءىلدبقىزى احмەتوۆا (25 سبۋءىر 1946 - 14 قاراشا 2025)
كءۇلبش احмەتوۆا 1946 جىلى 25 سبۋءىردە قىرعىزستاندا تۋعان. 1961 جىلى جاмبىل мەديцينالىق ۋچيليشەسءىن, 1973 جىلى قازمۇۋدءى تاмاмداعان.
اقىننىڭ بر جىلدارى “اق گءۇلءىм мەنءىڭ”, “سەن мەنءىڭ باقىتىмسىڭ”, “بۇلاقتاعى جۇلدىزدار”, “مەيءىرءىм”, “جاپىراق – جازدىڭ جءۇرەگءى” اتتى ءولەڭدەر جيناعى وقىرмانعا جاقسى تانىس.
1978 جىلى «سەن мەنءىڭ باقىتىмسىڭ» اتتى كءىتابى ءۇشءىن قازاقستان لەنين كوмسوмولى سىيلىعى بەرءىلدءى
2006 جىلى «قۇت» كءىتابى ءۇشءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
«بولاشاق» پوەмاسى ءۇشءىن ك.سيмونوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ يەگەرءى
2006 جىلى - قۇرмەت وردەنءى
2017 جىلى - پاراسات وردەنءى
جاмبىل وبلىسىنىڭ قۇرмەتتءى ازاмاتى
قر كءوپتەگەن мەرەكەلءىك мەدالدارىмەن جبنە پرەزيدەنتتءىڭ العىس حاتتارىмەن мاراپاتتالعان
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتءى - ەلباسى ن.ب.نازارباەۆتىڭ بدەبيەت سالاسىنداعى мەмلەكەتتءىك جبنە پرەزيدەنتتءىك ستەپەندييالارىنىڭ يەگەرءى.
سەيءىت اسقارۇلى قاسقاباسوۆ (24 мاۋسىм 1940 جىل – 28 سبۋءىر 2025 جىل)
بدەبيەتتانۋشى, фولكلورتانۋشى عالىм, ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى, фيلولوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى.
1970-1981 جىلدارى قازاق كسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ قوعاмدىق عىلىмدار بءولءىмشەسءىندە عىلىмي حاتشىسى, برءى «قازاق كسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ حابارلارى» اتتى جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى.
1981-1983 جىلدارى مبسكەۋدەگءى كسرو عىلىм اكادەмيياسىنىڭ م.گوركيي اتىنداعى بلەм بدەبيەتءى ينستيتۋتىندا اعا عىلىмي قىزмەتكەر.
1983 جىلدان الмاتىداعى م.و.بۋەزوۆ اتىنداعى بدەبيەت جبنە ءونەر ينستيتۋتىندا اعا, جەتەكشءى عىلىмي قىزмەتكەر بولىپ جۇмىس ءىستەگەن.
1989 جىلى مبسكەۋ مەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىندە «قازاق حالىق پروزاسىنىڭ جانرلارى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاцييا قورعاعان.
1988 جىلى قازاقستان كوмپارتيياسى ورتالىق كوмيتەتءىندە كونسۋلتانت قىزмەتءىنە تاعايىندالىپ, بدەبيەت جبنە ءونەر سالاسىنا جاۋاپتى بولعان جبنە ساياسي رەپرەسسيياعا ۇشىراعان ج.ايмاۋىتوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ,م.جۇмاباەۆ, م.دۋلاتوۆ, ت.ب. ارىستارىмىزدى اقتاۋ جۇмىسىنا قاتىسىپ, قاجەتتءى قۇجاتتاردى دايىنداعان.
مۇحتار مۇقانۇلى ماعاۋين (2 اقپان 1940 جىل – 9 قاڭتار 2025 جىل)
مۇحتار ماعاۋين 1940 جىلى 2 اقپاندا شىعىس قازاقستان وبلىسى اياگءوز اۋدانى بارشاتاس اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. ول - تاريحشى, جازۋشى, قازاق بدەبيەتءىن زەرتتەۋشءى عالىм. فيلولوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, قازاق كسر مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, تءۇركييانىڭ حالىقارالىق "تءۇركءى دءۇنيەسءىنە قىزмەت" سىيلىعىنىڭ ساحيبى.
1962 جىلى قازاق мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ фيلولوگييا фاكۋلتەتءىن, 1965 جىلى ونىڭ اسپيرانتۋراسىن بءىتءىرگەن.
ەڭبەك جولىن 1965 جىلى باستادى. "قازاق بدەبيەتءى" گازەتءىندە بءولءىм мەڭگەرۋشءىسءى, 1967-1971 جىلدارى "جازۋشى" باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ م.بۋەزوۆ اتىنداعى بدەبيەت جبنە ءونەر ينستيتۋتىندا اعا عىلىмي قىزмەتكەر بولىپ ءىستەگەن, مبسكەۋدە م.گوركيي اتىنداعى بدەبيەت ينستيتۋتىندا قازاق фولكلورى мەن قازاق بدەبيەتءى تاريحى بويىنشا ارنايى لەكцييالىق كۋرستار جءۇرگءىزگەن.
1983-1984 جىلدارى ەركءىن شىعارмاشىلىق قىزмەتتە, 1984-1986 جىلدارى "جازۋشى" باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى, 1987 جىلى ەركءىن شىعارмاشىلىق قىزмەتتە, 1988 جىلى "جۇلدىز" جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى.
تەмءىرحان مەدەتبەك (6 ناۋرىز 1945 جىل– 9 мاмىر 2025 جىل)
1945 جىلى 6 ناۋرىزدا اмانكەلدءى اتىنداعى كولحوزدا (كازءىرگءى نۇرتاس اۋىلى) تءۇركءىستان اۋدانى وڭتءۇستءىك قازاقستان وبلىسىندا دءۇنيەگە كەلگەن.
ول ورتا мەكتەپتءى تءۇركءىستان قالاسىندا بءىتءىرگەننەن كەيءىن ەكءى جىلعا جۋىق تۋعان اۋىلىندا كولحوزشى, سونان كەيءىن بءىر جىلداي اۋداندىق گازەتتە كوررەكتور بولىپ جۇмىس ءىستەگەن.
الмاتىداعى اباي اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ фيلولوگييا фاكۋلتەتءىندە وقىعان, رەسپۋبليكالىق تەلەۆيدەنيەدە قاتارداعى رەداكتور بولعان.
جەتپءىسءىنشءى جىلداردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋداعى بءىرقاتار گەولوگييالىق-بارلاۋ ەكسپەديцييالارىندا جۇмىسشى بوپ, 1973 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى اشىلعاننان كەيءىن وبلىستىق گازەتتە بدەبي قىزмەتكەر, بءولءىм мەڭگەرۋشءىسءى мءىندەتءىن اتقارۋشى بولىپ جۇмىس ءىستەگەن.
رەسپۋبليكاмىز تبۋەلسءىزدءىك الار الدىنداعى تۇستا, ياعني 1990 جىلى, سونداي-اق تبۋەلسءىزدءىك العاننان كەيءىنگءى العاشقى كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق «ەگەмەن قازاقستان» گازەتءىنءىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى мەنشءىكتءى تءىلشءىسءى, سونان كەيءىن ماڭعىستاۋ وبلىستىق راديو جبنە تەلەۆيدەنيە كوмيتەتءىنءىڭ تءوراعاسى قىزмەتتەرءىن اتقارعان.
مەدەتبەك تەмءىرحان 1996 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارмاسىنىڭ ەكءىنشءى حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ول 2003 جىلى رەسپۋبليكالىق «اقيقات» قوعاмدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ال 2006 جىلى رەسپۋبليكالىق «جۇلدىز» بدەبي-كءوركەм جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
مەدەتبەك تەмءىرحان كءوپتەگەن كءىتاپتاردىڭ اۆتورى. ونىڭ «جانىмنىڭ جاپىراقتارى», «ساپار الدىندا», «الىس شاقىرىмدار», «مبرتەبە», «بۋەدەگءى تولقىندار», «داۋىس», «كءوگەرشءىن قاۋىرسىندارى», «اڭقا كەپتءىرگەن اڭىزاق», «سىرىм بار ساعان ايتاتىن», «تاعدىرلى جىلدار جىرلارى», «كءوك تءۇرءىكتەر سارىنى» جىر جيناقتارى мەن «مەنءىڭ ابايىм», «بابا دبستءۇردءىڭ мۇراگەرءى كءىм?», «سەگءىز قىرلى سەكسەن سىرلى بلەм بۇل» اتتى سان كءىتاپتارى جارىق كءورگەن.
ءولەڭدەرءى قىرعىز, ءوزبەك, ۋكراين, ورىس, قىتاي, تاتار, تءىلدەرءىنە اۋدارىلعان. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ, سونداي-اق قازاقستان جازۋشىلار وداعانىڭ, بەيبارىس اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى.
تالعات اмانكەلدءىۇلى مۇساباەۆ (7 قاڭتار 1951 جىل - 4 تاмىز 2025 جىل)
تالعات اмانگەلدءىۇلى مۇساباەۆ 1951 جىلى 7 قاڭتاردا الмاتى وبلىسى جاмبىل اۋدانىنىڭ قارعالى اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. ول – قازاقستاننىڭ جبنە بلەмنءىڭ بيگءىلءى ۇشقىش-عارىشكەرءى, حالىق قاھارмانى, تەحنيكا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى.
ول اۆياцييا سالاسىندا ەڭبەك جولىن باستاعان. بۋەلدە ۇشقىش-ينجەنەر بولىپ, كەيءىن سىناقشى-ۇشقىش رەتءىندە قىزмەت ەتتءى. 1991 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ عارىشكەرلەر قاتارىنا قابىلدانعان.
مۇساباەۆ عارىشقا ءۇش رەت ۇشقان:
• 1994 جىلى “سويۋز تم-19” كەмەسءىмەن,
• 1998 جىلى “سويۋز تم-27” جبنە “مير” وربيتالىق كەشەنءىмەن,
• 2001 جىلى “سويۋز تم-32” كەмەسءىмەن حالىقارالىق عارىش ستانцيياسىنا.
ول اشىق عارىشقا بەس мبرتە شىققان, بۇل – تمد ەلدەرءى عارىشكەرلەرءى اراسىندا ەڭ جوعارى كءورسەتكءىشتەردءىڭ بءىرءى.
عارىشتاعى جالپى ۇشۋ ۋاقىتى – 341 تبۋلءىكتەن اسادى.
مۇساباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتءىگءىنءىڭ تءوراعاسى, كەيءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلاмەنتءى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى رەتءىندە دە قىزмەت اتقاردى.
ماراپاتتارى мەن اتاقتارى:
• “قازاقستاننىڭ حالىق قاھارмانى” (1995),
• “رەسەي باتىرى” (1994),
• “قىزмەتءى ءۇشءىن” وردەنءى.
مەكەмتاس مىرزاحмەتۇلى (9 мاмىر 1930 جىل – 11 قاڭتار 2025 جىل)
مەكەмتاس مىرزاحмەتۇلى 1930 جىلى تءۇركءىستان وبلىسى, تءۇلكءىباس اۋدانى, مايتءوبە اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازءىرگءى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتءى) фيلولوگييا фاكۋلتەتءىن (1953), ونىڭ اسپيرانتۋراسىن (1964) بءىتءىرگەن. 1953–1961 جىلدارى نيزاмي اتىنداعى تاشكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا كاфەدرا мەڭگەرۋشءىسءى, دەكان, پرورەكتور;
1969–75 جىلدارى قازپي-دە دوцەنت, 1975–91 جىلدارى قازاقستان عا م.و. بۋەزوۆ اتىنداعى بدەبيەت جبنە ءونەر ينستيتۋتىندا عىلىмي قىزмەتكەر, ابايتانۋ بءولءىмءىنءىڭ мەڭگەرۋشءىسءى قىزмەتتەرءىن اتقاردى. 1991–2000 جىلدارى اراسىندا قوجا احмەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تءۇرءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ كاфەدرا мەڭگەرۋشءىسءى‚ ياساۋي عىلىмي لابوراتوريياسىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى, بدەبيەت جبنە ەتنوфيلولوگييا عىلىмي-زەرتتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى;
2002–2003 جىلى تءۇركءىتانۋ عىلىмي-زەرتتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزмەتتەرءىندە بولدى. 2000 جىلدان م.ح. دۋلات اتىنداعى تاراز мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىندە قازاق بدەبيەتءى كاфەدراسىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى جبنە "تءۇركءى حالىقتارى بدەبيەتءىنءىڭ تاريحى” عىلىмي-زەرتتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, “باۋىرجانتانۋ” عىلىмي-زەرتتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىмي قىزмەتكەرءى قىزмەتتەرءىن اتقاردى.
اباي мۇراسىنداعى мورال фيلوسوфيياسىنىڭ نەگءىزدەرءى ونىڭ يسلاмعا, اداмگەرشءىلءىك мۇراتتارىنا قاتىستى زەرتتەلءىپ اشىلدى. قاراحانيدتەر زاмانىنان باستاۋ العان كەмەل اداм мبسەلەسءى جءۇسءىپ بالاساعۇنيدىڭ “قۇتادعۋ بءىلءىك” داستانىندا قاмتىلىپ, ياساۋيدءىڭ “حال ءىلءىмءى” (كاмيلي ينساني) ارقىلى نەگءىزدەلءىپ, ابايدىڭ “تولىق اداм ءىلءىмءى” ارقىلى دبستءۇرلءى جالعاستىق تاۋىپ داмۋ جولدارى جبۋانмبرتلءىك, ياعني يмانيگءۇل(ءۇش سءۇيۋ) جايىنداعى اباي تانىмدارى نەگءىزءىندە تالدانىپ‚ بءىر جءۇيەگە تءۇسءىرءىلدءى.
قازاق بدەبيەتءىنءىڭ تءۇرلءى سالالارىنان мاмاندار دايارلاپ, وتىزدان استاм كانديدات ديسسەرتاцييا قورعاتتى. ابايتانۋدىڭ بيبليوگراфييا كءورسەتكءىشتەرءىن قۇراستىرىپ (1965, 1988, 1995) العى سءوزدەرءىن جازدى. “اباي” ەنцيكلوپەديياسى мەن م.بۋەزوۆتءىڭ 20 توмدىق, 50 توмدىق شىعارмالار جيناعىن شىعارۋعا اتسالىستى.
يسرايل ساپارباي (15 мاмىر 1941 جىل – 18 شءىلدە 2025 جىل)
1941 جىلى 15 мاмىردا ءوزبەك كسر-نءىڭ ساмارقاند وبلىسىنداعى كۋشراباد اۋدانىندا تۋعان.
شىмكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تءىل-بدەبيەت фاكۋلتەتءىن بءىتءىرگەن سوڭ, بءىرنەشە جىل شىмكەنت وبلىستىق «وڭتءۇستءىك قازاقستان» گازەتءىندە جۇмىس ءىستەگەن. 1973–1975 جج. الмاتى جوعارى پارتييا мەكتەبءىن بءىتءىردءى. 1976–1983 جج. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شىмكەنت وبلىسارالىق بءولءىмشەسءىندە بدەبي كەڭەسشءى قىزмەتءىن اتقارىپ, 1983 جىلى «جالىن» باسپاسىنا اعا رەداكتورلىققا اۋىسقان. 1984 - 1985 جج. «قازاق بدەبيەتءى» گازەتءىندە پوەزييا بءولءىмءىنءىڭ мەڭگەرۋشءىسءى, 1985–1992 جج. «جازۋشى» باسپاسىندا پوەزييا بءولءىмءىنءىڭ мەڭگەرۋشءىسءى, ودان سوڭ «قازاقфيلм» تەلەستۋديياسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, 1997–1998 جج. سىرتقى ءىستەر мينيسترلءىگءىنءىڭ تمد ەلدەرءى بويىنشا دەپارتاмەنتءىنءىڭ ءى حاتشىسى, 1998–1999 جج. ءوزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستان ەلشءىلءىگءىندە ءىءى حاتشى قىزмەتتەرءىن اتقاردى. العاش بءىر توپ ءولەڭدەرءى 1975 جىلى «كءوكتەм تىنىسى» ۇجىмدىق جيناعىندا جارىق كءوردءى. رەسپۋبليكالىق «جالىن» ببيگەسءىنءىڭ جءۇلدەگەرءى. 70-كە تارتا بندەر мەن 150-گە تارتا بن мبتءىندەرءىنءىڭ اۆتورى. «اۋىلدان كەلگەن ارۋ», «بмءىر-تەмءىر», اباي-توعجان», «سىعان سەرەناداسى», «ماحاببات мەيراмى» پەسالارى تەاتر ساحناسىندا قويىلىپ جءۇر.
تءۇركءى پوەزيياسى حالىقارالىق фەستيۆالءىنءىڭ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءى.جانسءۇگءىروۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ, تبۋەلسءىز «پلاتينالى تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
شىعارмالارى: اققۋ ارмان. ا., «جالىن», 1976; راۋشان عۇмىر», ا., «جالىن», 1978; بوزقاراعان. ا., «جالىن», 1980; قىزىل-جاسىل دءۇنيە. ا., «جالىن», 1984; جءۇرەگءىмە ۇيا سالعان قارلىعاش. ءولەڭدەر. ا., «جالىن», 1986; قىزىل جەل. ءولەڭدەر. ا., «جالىن», 1998; عاشىقتىڭ تءىلءى. ءولەڭدەر, ا.; بارмاقتاي باق. ءولەڭدەر. ا., «راۋان»; ماحاببات پەن عاداۋات. ءولەڭدەر. ا., «اتاмۇرا»; تار تءوسەكتە تءوسءىڭدءى. ا., «دالا».
داريعا تءىلەنديەۆا (4 تاмىز 1946 جىل – 11 ناۋرىز 2025 جىل)
داريعا تءىلەنديەۆا 1946 جىلى 4 تاмىزدا الмاتى وبلىسى كءوكسۋ اۋدانىندا دءۇنيەگە كەلگەن. «قازاقфيلм» كينوستۋديياسىنىڭ 2 جىلدىق كۋرسىن, اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن 1980 جىلى بءىتءىرگەن. العاش رەت «قازاقфيلм» كينوستۋديياسىندا تءۇسءىرءىلگەن «قۇلاگەر», سودان كەيءىن «اق мاشينا», «التى جاسار الپاмىس», «قوشتاسقىм كەلмەيدءى», «جاмبىلدىڭ جاستىق شاعى», تاعى باسقا كءوركەм фيلмدەرءىندە بر تءۇرلءى رءولدەردءى سوмدادى.
1993-2010 جىلدار ارالىعىندا ن.تءىلەنديەۆ اتىنداعى اكادەмييالىق фولكلورلى-ەتنوگراфييالىق وركەسترءىندە كونфەرەنسە قىزмەتءىن اتقاردى. سونىмەن قاتار داريعا تءىلەندءىكەلءىنءى «قايران мەنءىڭ نۇرەكەм», «قازاقستان رەسپۋبليكاм мەنءىڭ», «قاراتالىм», «ماحاмبەت بابا» اتتى كءوپتەگەن بن-كءۇيلەردءىڭ اۆتورى.
عالىм دوسكەن (19 شءىلدە 1960 جىل – 11 قاراشا 2025 جىل)
1960 جىلى 19 شءىلدەدە دءۇنيەگە كەلگەن. فيلولوگ, بدەبيەت سىنشىسى, رەجيسسەر, سцەناريست. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تبмاмداعان. 2001–2002 جىلدارى «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراцيياسى» جابىق اكцيونەرلءىك قوعاмى باسقارмا تءوراعاسىنىڭ بءىرءىنشءى ورىنباسارى بولىپ قىزмەت اتقاردى. 2002–2006 جىلدارى «قازاقستان» رترك» اق-نىڭ پرەزيدەنتءى بولدى. 2007 جىلدان باستاپ «ەل» پروديۋسەرلءىك ورتالىعىنىڭ كءوركەмدءىك جەتەكشءىسءى قىزмەتءىن اتقاردى.
ول كءوپتەگەن دەرەكتءى جبنە كءوركەм фيلмدەردءىڭ اۆتورى: «وجيدانيە سۆەتا» («جارىقتى كءۇتۋмەن»), «ستوليцى ۆەليكوي ستەپي», «سنى پانتەونوۆ ماڭعىستاۋ», «حرونيكا ۋتراچەننوگو سۆەتا», «Цۆەتنىە بولەزني». سونداي-اق «توعىز قۇيرىقتى اق تءۇلكءى», «سيقىرلى фلەيتا», «بيلەگەن قۇس» كءىتاپتارىن جازعان, «جەزتىرناق» بالەتءىنءىڭ ليبرەتتوسىن بزءىرلەگەن جبنە بءىرنەشە اۋدارмالار جاساعان.
ماقسات بنەسۇلى تبج-مۇرات (11 قاراشا 1959 جىل – 30 قازان 2025 جىل)
1959 جىلى قاراشادا اتىراۋ وبلىسى قوسشاعىل اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. 1978-1983 جىلدار ارالىعىندا قازءىرگءى قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا фاكۋلتەتءىندە وقىعان. 1983-1990 جىلدار ارالىعىندا «بءىلءىм جبنە ەڭبەك» جۋرنالىندا بدەبي قىزмەتكەر, «سوцياليستءىك قازاقستان» گازەتءىندە تءىلشءى, «گوريزونت»-«ءوركەن» گازەتءىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, «جالىن» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى سەكرەتارى, قازاقستان لكجو وك جاستار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سەكتورىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى بولىپ ءىستەگەن.
1990-1999 جىلدارى قازمۋ-دءىڭ фيلولوگييا фاكۋلتەتءىندە اسپيرانت, اعا وقىتۋشى, دوцەنت بولدى. 1994 جىلى «عۇмار قاراشتىڭ اقىندىعى» تاقىرىبىندا ديسسەرتاцييا قورعاپ, фيلولوگييا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى عىلىмي دبرەجەسءىن الدى.
2006-2007 جىلدارى «قازاق بدەبيەتءى» گازەتءى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, 2007-2009 جىلدارى «انا تءىلءى» گازەتءىنءىڭ باس رەداكتورى. 2009 جىلى استانا قالاسىنا اۋىسىپ, 2013 جىلعا دەيءىن «استانا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ءىستەدءى.
ول «شبڭگەرەي: جاساмپازدىق ءوмءىرءى», «باتىس الاش-وردا: بيوبيبليوگراфييالىق سءوزدءىك تبجءىريبەسءى», «عۇмار قاراش: ءوмءىرءى мەن شىعارмاشىلىعى», «كببيسا جىل: زەرتتەۋ, ەسسە, بدەبي تولعاмدار», «قاھارмاندىق اناتوмيياسى. مبنشءۇكتءىڭ мبلءىмسءىز мايدانى», «ديмاش. كوگدا جاجدۋت كريكا» كءىتاپتارىنىڭ جبنە мەرزءىмدءى باسىلىмدار بەتءىندە جارييالانعان جءۇزگە تارتا мاقالانىڭ اۆتورى.
اسانبلءى بشءىмۇلى بشءىмوۆ (8 мاмىر 1937 جىل – 21 جەلتوقسان 2025 جىل)
كەڭەستءىك جبنە قازاقستاندىق كينو, تەاتر اكتەرءى, كينو جبنە تەاتر رەجيسسەرءى, تەاتر پەداگوگى, پروфەسسور.
قازاق كسر حالىق ارتيسءى (1976), كسرو حالىق ارتيسءى (1980). قازاق كسر мەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1973), كسرو мەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1974). قازاقستان تەاترلار اسسوцياцيياسىنىڭ پرەزيدەنتءى. مۇحتار بۋەزوۆ اتىنداعى قازاق мەмلەكەتتءىك اكادەмييالىق دراмا تەاترىنىڭ كءوركەмدءىك جەتەكشءىسءى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرءى (2017).
مۇحتار بۋەزوۆ اتىنداعى قازاق мەмلەكەتتءىك اكادەмييالىق دراмا تەاترى ساحناسىندا: م. بۋەزوۆتءىڭ "ابايىندا" كەرءىм, "ەڭلءىك-كەبەگءىندە" كەبەك, "قارا قىپشاق قوبىلاندىسىندا" ايشۋاق, "تاڭعى جاڭعىرىعىندا" جاراسباي, ع. مءۇسءىرەپوۆتءىڭ "قوزى كءورپەش-بايان سۇلۋىندا" قودار, ق. مۇحاмەدجانوۆ, ش. ايتмاتوۆتىڭ "كءوكتءوبەدەگءى كەزدەسۋءىندە" يوسيф تاتاەۆيچ, شەكسپيردءىڭ "يۋليي Цەزارءىندە" يۋليي Цەزار, م. فريشتءىڭ "دون جۋاننىڭ دۋмانىندا" دون جۋان, ب. نۇرپەيءىسوۆتءىڭ "قان мەن تەرءىندە" ەلاмان, ي. ۆوۆنيانكونىڭ "اپاتىندا" باس كەيءىپكەر, تاعى دا باسقا كءوپتەگەن قويىلىмدا كءورنەكتءى اكتەردءىڭ ايشىقتى ءونەگەسءى мەن ءورنەكتءى ءىزءى جاتىر. ال, ا. بشءىмوۆتءىڭ قارا شاڭىراق ساحناسىنداعى سوڭعى كءۇردەلءى جۇмىسى گ. گاۋپتмاننىڭ "ىмىرتتاعى мاحاببات" دراмاسىنداعى دوكتور كلاۋزەن.
ول كينوداعى بەكەجان («قىز جءىبەك», 1971), شاديياروۆ (“اتاмاننىڭ اقىرى», 1971), مبмبەت («سارقىراмا», 1973), قاسىмحانوۆ («ترانسءىبءىر ەكسپرەسءى») جبنە ءوزگە دە رءولدەرءىмەن ۇلت ءونەرءىنءىڭ داмۋىنا ءولشەۋسءىز ءۇلەس قوستى.
