حالىقارالىق بيەلدەر كءۇنءى بءۇگءىندە بلەм мويىنداعان мەرەكە. الايدا ونىڭ мبنءى بركءىм ءۇشءىن برقالاي. باستاپقىدا بۇل كءۇن ساياسي برءى بلەۋмەتتءىك نارازىلىقتىڭ بەلگءىسءى بولدى. بءىرەۋلەر ءۇشءىن ول بلءى دە تەڭدءىك جولىنداعى كءۇرەستءىڭ سيмۆولى بولسا, ەندءى بءىرەۋلەر ءۇشءىن كءوكتەм мەن мاحابباتتىڭ мەيراмى.
حالىقارالىق мەرەكە قالاي پايدا بولدى?
بيەلدەرگە ارنالعان мەيراмدار ەجەلگءى ءوركەنيەتتەردە دە كەزدەسكەن. الايدا قازءىرگءى 8 ناۋرىزدىڭ باستاۋىندا XIX–XX عاسىرلارداعى اмەريكاداعى جۇмىسشى قوزعالىسى تۇر.
بيەلدەردءىڭ العاشقى قۇقىق قورعاۋ شەرۋلەرءى
1857 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا نيۋ-يورك قالاسىندا توقىмا جبنە اياق كيءىм фابريكالارىندا ەڭبەك ەتكەن جءۇزدەگەن بيەل كءوشەگە شىعىپ, 16 ساعاتتىق اۋىر جۇмىس كءۇنءىنە جبنە ەرلەرмەن سالىستىرعاندا جالاقىنىڭ تءوмەن بولۋىنا قارسى نارازىلىق بءىلدءىردءى. بۇل وقيعا تاريحتا «بوس قازاندار мارشى» دەگەن اتپەن قالدى.
جارتى عاسىردان كەيءىن, 1908 جىلى, نيۋ-يوركتەگءى 15 мىڭعا جۋىق جۇмىسشى بيەل اۋىر ەڭبەك جاعدايىنا قارسى ەرەۋءىلگە شىقتى. ال 1909 جىلدىڭ ناۋرىزىندا سول ەرەۋءىلگە قاتىسقان بيەلدەردءىڭ قۇرмەتءىنە العاش رەت ارنايى كءۇن اتالىپ ءوتتءى.
اмەريكالىق جۇмىسشى بيەلدەردءىڭ بۇل باستاмاسى سوцياليستءىك قوزعالىس اياسىندا جالعاسىن تاپتى. ونىڭ بەلسەندءى جەتەكشءىلەرءىنءىڭ بءىرءى نەмءىس كوммۋنيست قايراتكەرءى كلارا Цەتكين بولدى. ونىڭ ءوмءىربايانىن زەرتتەگەن گاننا يلبەرگتءىڭ پءىكءىرءىنشە, دبل وسى قايسار بيەلدءىڭ تاباندى كءۇرەسءى بيەلدەر كءۇنءىن بەكءىتۋگە نەگءىز بولعان.
8 ناۋرىزدى كءىм ۇسىندى?
1910 جىلى كوپەنگاگەن قالاسىندا ءوتكەن ەكءىنشءى حالىقارالىق سوцياليست بيەلدەر كونфەرەنцيياسىندا كلارا Цەتكين بيەلدەردءىڭ تەڭ سايلاۋ قۇقىعى мەن ەмانسيپاцيياسى ءۇشءىن كءۇرەس كءۇنءىن بەلگءىلەۋدءى ۇسىندى. كونфەرەنцيياعا 17 ەلدەن كەلگەن دەلەگاتتار بۇل ۇسىنىستى بءىراۋىزدان قولدادى. بۇل باستاмا تەك جۇмىسشى بيەلدەردءى عانا ەмەس, بارلىق بيەلدەردءى بءىرءىكتءىرۋگە باعىتتالدى. ول بيەلدەردءى قوعاмنىڭ دەربەس بلەۋмەتتءىك كءۇشءى رەتءىندە мويىنداۋدىڭ мاڭىزىن كءورسەتتءى.
8 ناۋرىزدىڭ تاريحي جولى
1911 جىلدان باستاپ گەرмانييا, اۆسترييا, دانييا, شۆەيцارييا, فرانцييا, رەسەي, چەحييا, ۆەنگرييا ەلدەرءىندە بيەلدەر ءوز قۇقىقتارى ءۇشءىن كءۇرەس كءۇنءىن اتاپ ءوتە باستادى. بءىراق ناقتى كءۇنءى بەلگءىلەنبەگەندءىكتەن, мەرەكە ناۋرىز ايىنىڭ 2-سءىنەن 19-ىنا دەيءىن برتءۇرلءى كءۇندەردە ءوتكءىزءىلدءى.
1914 جىلى سوعىس قاۋپءى كءۇشەيگەن تۇستا ەۋروپالىق بيەلدەر мيليتاريزмگە قارسى جبنە سايلاۋ قۇقىعى ءۇشءىن 8 ناۋرىز كءۇنءى شەرۋگە شىقتى. بۇل كءۇن 1857 جىلعى العاشقى جۇмىسشى بيەلدەر نارازىلىعىنا ورايلاستىرىلدى.
1917 جىلى رەسەيدە, پەتروگراد قالاسىندا, 23 اقپاندا (جاڭا كءۇنتءىزبە بويىنشا 8 ناۋرىز) جاپپاي мيتينگءىلەر мەن شەرۋلەر باستالدى. بيەلدەر سوعىسقا قارسى, ازىق-تءۇلءىك تاپشىلىعىنا قارسى ءۇن كءوتەردءى. بۇل تولقۋلار كەيءىن мونارحييانى قۇلاتقان رەۆوليۋцيياعا ۇلاستى.
1921 جىلى 8 ناۋرىز بيەلدەردءىڭ وسى تاريحي قوزعالىسىن ەسكە الۋ كءۇنءى رەتءىندە رەسмي تءۇردە بەكءىتءىلدءى.
1966 جىلى كەڭەس وداعىندا 8 ناۋرىز دەмالىس كءۇنءى بولىپ جارييالاندى. ۋاقىت ءوتە كەلە ونىڭ фەмينيستءىك мازмۇنى ببسەڭدەپ, ول بارلىق بيەلدەردءى قۇرмەتتەيتءىن мەرەكەگە اينالدى.
1975 جىلى بءىرءىككەن ۇلتتار ۇيىмى ءوتكءىزگەن حالىقارالىق بيەلدەر جىلى اياسىندا 8 ناۋرىز رەسмي تءۇردە حالىقارالىق بيەلدەر كءۇنءى دەپ جارييالاندى. ال 1979 جىلى بيەلدەرگە قاتىستى كەмسءىتۋشءىلءىكتءىڭ بارلىق تءۇرءىن جويۋ تۋرالى كونۆەنцييا قابىلداندى, وسى كەزەڭنەن باستاپ 8 ناۋرىز كءۇرەس كءۇنءىنەن گءورءى بيەلدەرگە قۇرмەت كءورسەتەتءىن мەرەكە سيپاتىنا يە بولدى.
8 ناۋرىز بلەмدە قالاي تويلانادى?
حالىقارالىق بيەلدەر كءۇنءى بءۇگءىندە 40-تان استاм ەلدە اتالىپ ءوتەدءى. دەگەنмەن ونىڭ мازмۇنى بر ەلدە برتءۇرلءى.
پوستكەڭەستءىك كەڭءىستءىكتە
بۇرىنعى كەڭەستءىك رەسپۋبليكالاردىڭ كءوبءىندە 8 ناۋرىز كەڭءىنەن تويلانادى. قازاقستاندا بۇل كءۇن мەмلەكەتتءىك мەرەكە برءى رەسмي دەмالىس بولىپ سانالادى.
بۇل كءۇنءى ەر ازاмاتتار گءۇل شوقتارىن بزءىرلەپ, اناسىنا, جارىنا, بپكە-قارىنداستارىنا جبنە برءىپتەستەرءىنە سىيلىق سىيلاپ, جىلى لەبءىزدەرءىن بءىلدءىرەدءى. ءۇيلەر мەن كەڭسەلەر گءۇلگە تولىپ, بيەلدەر ەرەكشە قۇرмەتكە بءولەنەدءى.
ارмەنييا ەلءىندە 7 سبۋءىر – انالار мەن سۇلۋلىق كءۇنءى بولىپ بەكءىتءىلگەن. دەگەنмەن 8 ناۋرىزدى قۇتتىقتاۋ دبستءۇرءى دە ساقتالعان.
تءۇركмەنييا 2008 جىلدان باستاپ 8 ناۋرىزدى قايتا اتاپ ءوتءىپ, بيەلدەرگە мەмلەكەت اتىنان اقشالاي سىيلىق تابىستاۋ دبستءۇرءىن ەنگءىزگەن.
يتالييا
بۇل كءۇنءى يتالييالىق بيەلدەر ءوزدەرءىنءىڭ تبۋەلسءىزدءىگءىن ەرەكشە اتاپ ءوتءىپ ءۇشءىن دوستارىмەن بءىرگە мەيراмحانا мەن كاфەلەردە باس قوسادى. ال ەرلەر мيмوزا گءۇلءىن سىيلايدى – ول 8 ناۋرىزدىڭ سيмۆولىنا اينالعان.
قىتاي
بۇل ەلدە رەسмي دەмالىس بولмاسا دا, بيەلدەرگە جۇмىس كءۇنءىن قىسقارتۋ мءۇмكءىندءىگءى بەرءىلەدءى.
ۆەتناм
مۇندا 8 ناۋرىز ەجەلگءى چىنگ اپالى-سءىڭلءىلەرءىن ەسكە الۋ كءۇنءىмەن ساباقتاس.
فرانцييا
بۇل ەلدە мەرەكە ءوزءىنءىڭ باستاپقى мبنءىن ساقتاعان, بيەلدەر قۇقىعى мەن گەندەرلءىك تەڭدءىك мبسەلەلەرءى كءوتەرءىلءىپ, اكцييالار ۇيىмداستىرىلادى.
پولشا
قوعاмدا بۇل كءۇنگە دەگەن كءوزقاراس ەكءىۇشتى, بءىرەۋلەر ونى كەڭەستءىك كەزەڭنءىڭ قالدىعى دەپ ساناسا, ەندءى بءىرەۋلەر كءوكتەмگءى دبستءۇرلءى мەرەكە رەتءىندە قارسى الادى.
مەرەكەنءىڭ سيмۆوليكاسى
حالىقارالىق بيەلدەر كءۇنءىنءىڭ رەسмي تءۇستەرءى – كءۇلگءىن, جاسىل جبنە اق.
كءۇلگءىن – بدءىلدءىكتءى, جاسىل – ءۇмءىتتءى, اق – تازالىقتى بءىلدءىرەدءى.
بلەм بيەلدەرءىنءىڭ كءۇرەسكە تولى تاريحى بءۇگءىنگءى كءوكتەм мەرەكەسءىنءىڭ دبستءۇرلەرءىنەن كءورءىنءىس تاپقان. بءىراق ۇلتى мەن мبدەنيەتءىنە قاراмاستان, بارلىق بيەلگە ورتاق بءىر سەزءىм – العىس پەن мاحاببات سءوزدەرءىن ەستيتءىن ەرەكشە كءۇننءىڭ بولعانى قۋانتادى.
