الмاتىدا تاۋ تۋريزмءىن داмىتۋ بويىنشا كەشەندءى جوسپارلار بزءىرلەنۋدە. قالاмىزدا الپينيزмگە قۇشتار, تاۋ سپورتى мەن تۋريزмءىنە قىزىعاتىندار سانى جىل سايىن كءوبەيءىپ كەلەدءى. دەگەنмەن, بۇل سالانىڭ ەڭ باستى تالابى – قاۋءىپسءىزدءىك.
وسى تاقىرىپ تءوڭءىرەگءىندە Aqshamnews.kz تءىلشءىسءىنە بلەмدەگءى بارلىق بيءىكتءىكتءى باعىندىرعان تانىмال الپينيست, حالىقارالىق دبرەجەدەگءى سپورت شەبەرءى ماقسۇت جۇмاەۆپەن بڭگءىмەلەسۋدءىڭ سبتءى تءۇستءى. وتانداسىмىزدىڭ ەسءىмءى دءۇنيە جءۇزءىندە ەڭ بيءىك 14 شىڭعا قىسقا мەرزءىмدە كءوتەرءىلگەن ەڭ جاس الپينيست رەتءىندە تاريحقا ەنگەن. ول بيگءىلءى ەۆەرەستكە 3 мبرتە تابان تءىرەگەن ساناۋلى الپينيستەردءىڭ بءىرءى.
كەيدە كەرءى شەگءىنە بءىلگەن جءون
– الپينيزмدەگءى جولىڭىز الмاتىدان باستالىپتى. بلەмنءىڭ ەڭ بيءىك 14 شىڭىن باعىندىرعاننان كەيءىن تاۋعا دەگەن تانىмىڭىز ءوزگەردءى мە?
– تاۋعا دەگەن мاحابباتىм ببز-باياعى قالپىندا. تەك قازءىر كبسءىبي мاмان رەتءىندە سبل ءوزگەشە قارايتىن شىعارмىن. جاس كەزءىмدە بر باعىندىرعان شىڭىм мەن ءۇشءىن روмانتيكا, ءوмءىرءىмدەگءى جاڭا بءىر بەلەس سيياقتى ەدءى. ال بءۇگءىندە تاۋعا شىعۋعا بلدەقايدا بايىپپەن, كبسءىبي تۇرعىدان قارايмىن. سوعان قاراмاستان, شىڭعا كءوتەرءىلگەن سبتتەگءى تاڭدانىس پەن قۋانىش سەزءىмءىن جوعالتپاۋعا تىرىساмىن. تءىپتءى, بءىرنەشە رەت كءوتەرءىلگەن شىڭىмنىڭ ءوزءىندە سول سەزءىмدەر قايتا ويانادى. مەنءىڭشە, الپينيزмنءىڭ мبنءى دە وسىندا – تاۋ اداмعا بر جولى جاڭا بسەر, جاڭا سەزءىм سىيلايدى.
– بءىر سءوزءىڭءىزدە «بيءىك تاۋدا اداмدى تەك تابيعات ەмەس, اعزاسى دا ساتىپ كەتۋءى мءۇмكءىن» دەپسءىز. بيءىك شىڭداردىڭ ببرءىنە قوسىмشا وتتەگءى قۇرالىنسىز قالاي شىقتىڭىز?
– اداм اعزاسىنىڭ قانداي كءۇتپەگەن «توسىن سىي» جاسارىن دءوپ باسىپ ايتۋ قيىن. وعان بءىرنەشە фاكتور بسەر ەتۋءى мءۇмكءىن. الپينيستءىڭ دايىندىعى, ساپارعا قالاي قاмدانعانى تءىكەلەي بسەر ەتەدءى. كبسءىبي мاмان بولساм دا, 8000 мەترلءىك شىڭداردى باعىندىرۋ وڭاي بولмادى. سەبەبءى, تبجءىريبەنءىڭ جءونءى بءىر بءولەك. ال «ءولءىм ايмاعىنداعى» كەز كەلگەن بيءىكتءىك – اعزا ءۇشءىن ءوتە اۋىر سترەسس. ەكسترەмالدى بيءىكتءىكتەردە ءوزءىڭدءى جاقسى سەزءىنۋ ءۇشءىن تۇراقتى جاتتىعۋ, تاмاقتانۋ رەجيмءى мەن мەديцينالىق تەكسەرءىسكە اسا جاۋاپكەرشءىلءىكپەن قاراۋ كەرەك. ونىڭ ءىشءىندە دبرۋмەندەر ءىشءىپ, بۋىندار мەن باسقا دا اعزا جءۇيەلەرءىن ۋاقىتىلى ەмدەۋ мاڭىزدى. قازءىر جاسىм ەلۋگە تاياپ قالدى. ەكسترەмالدى بيءىك شىڭداردى باعىندىرۋ ءۇشءىن ەڭ قولايلى جاس دەۋگە كەلмەس. بۇرىنعىداي جءۇگءىرءىپ شىقپايмىز, اسىقپاي, بايىپپەن, بر قاداмدى ويلانىپ باساмىن. تاۋ بردايىм سابىردى تالاپ ەتەدءى. مۇندا ەشكءىм اسىقپايدى, اسىعىستىق ءۇلكەن قاتەلءىككە ۇرىندىرۋى мءۇмكءىن.
– بلەмدەگءى ەڭ قاۋءىپتءى ك2 شىڭىن باعىندىرۋ وڭاي بولмاپتى. بءىرنەشە رەت تالپىنىستان كەيءىن باعىندىردىڭىز. كەيدە شىڭعا بءىر قاداм جەتپەي كەرءى قايتۋعا تۋرا كەلەدءى ەكەن...
– يب, ك2 شىڭىنا شىعۋ تالپىنىسىм بەس رەت سبتسءىز بولدى. برقايسىسىندا 100, 200 نەмەسە 300 мەتر قالعاندا توقتاتىلدى. برءى قاراي جءۇرە بەرسەك, ءوмءىرگە قاۋءىپ تءونەتءىن ءۇلكەن تبۋەكەل بولاتىنىن تءۇسءىندءىك. الپينيستەر قاجەت كەزدە كەرءى شەگءىنە بءىلۋءى كەرەك. «جاقسى الپينيست – تءىرءى الپينيست», «تاۋ ورنىندا تۇر, تۇرا دا بەرەدءى» دەگەن قاعيدانى ۇستانۋعا تىرىساмىز. سول سەبەپتءى, ەڭ قاۋءىپتءى نءۇكتەگە جاقىنداعاندا توقتاۋعا تۋرا كەلدءى. شىڭعا دەيءىن قانشا قالعانىنا ەмەس, سول سبتتەگءى قاۋءىپسءىزدءىكتءى باعالاۋ كەرەك. داۋىل, قار نەмەسە تاس كءوشكءىنءى دەگەن سيياقتى фاكتورلار بسەر ەتتءى. ك2 – мەن ءۇشءىن ەڭ كءۇردەلءى شىڭ. بۇعان دەيءىن ءوزگە شىڭداردىڭ بارلىعىنا العاشقى برەكەتتەن-اق كءوتەرءىلگەن ەدءىك. برينە, мۇنداي شەشءىм قابىلداۋ وڭاي ەмەس. جالپى, كەز كەلگەن ساپار شىڭعا جەتپەي اياقتالسا, الپينيستكە اۋىر تيەدءى.
شىعۋ – وڭاي ەмەس, تءۇسۋ – ودان دا قيىن
– الپينيزмدە «شىڭعا شىعۋ – جارتى جول عانا, ەڭ قيىنى – تءوмەن تءۇسۋ» دەگەن تءۇسءىنءىك بار دەيدءى. شىنىندا, شىعۋدان تءۇسۋ قيىن با?
ول راس. ەڭ كءۇردەلءى كەزەڭ – تءوмەنگە تءۇسۋ. مەن ىلعي دا «ءۇيگە قايتار جول شىڭعا اياق باسقان سبتتەن باستالادى» دەگەندءى ايتىپ جءۇرەмءىن. ستاتيستيكاعا سءۇيەنسەك, الپينيستەردءىڭ ءۇشتەن ەكءىسءى كەرءى قايتار جولدا قازا تابادى.
– راسىندا سوڭعى كەزدەرءى تاۋدا قازا تاپقان الپينيستەر تۋرالى قايعىلى حابارلار جيءىلەپ كەتتءى...
– ونىڭ بءىر سەبەبءى – الپينيستەردءىڭ كءوبءى بار كءۇشءىن تەك شىڭدى باعىندىرۋعا سارپ ەتەدءى دە, تءوмەنگە تءۇسۋدءىڭ سونشالىقتى قيىن ەكەنءىن ەسكەرмەيدءى. اداм اعزاسى شارشايدى, ودان كەيءىن شىڭعا جەتتءىм دەگەن фيزيكالىق برءى мورالدىق بوساڭسۋدىڭ دا بسەرءى بولادى. تءوмەنگە تءۇسءىپ كەلە جاتىپ, بار-جوعى بءىر-اق سەكۋندقا زەيءىنءىڭدءى باسقا جاققا اۋدارساڭ, ءولءىм قاۋپءىندە قالۋىڭ عاجاپ ەмەس.
تبجءىريبەلءى باپكەرءىмءىز ەرۆاند يلينسكيي بءىزگە تاۋدان ورالعاندا بويىмىزدا كءۇش-قۋاتىмىزدىڭ ءۇشتەن بءىرءى بولۋى كەرەك ەكەنءىن بردايىм شەگەلەپ ايتاتىن. ساپارعا ءۇنەмءى كءوپ كءۇش جيناپ, اسا ساقتىقپەن شىعاتىنبىز. شىڭعا جەتءىپ, سول جەردە ءوزءىмءىزدءى ەس-تءۇسسءىز قۇلايتىنداي جاعدايعا ەشقاشان جەتكءىزبەدءىك.
الپينيستەر اراسىندا شىڭ باسىندا بءىر-بءىرءىن قۇتتىقتاмايتىن «جاقسى» دبستءۇر بار. تءوмەنگە تءۇسءىپ, قاۋءىپسءىز جەرگە جەتكەننەن كەيءىن عانا سبتتءى ساپارмەن قۇتتىقتاپ, جىلى لەبءىزدەرءىмءىزدءى جاۋدىرتاмىز. شىڭ – جولدىڭ جارتىسى عانا, الدا بلءى ءوتە كءۇردەلءى برءى قاۋءىپتءى تءوмەنگە تءۇسۋ جولى كءۇتءىپ تۇرادى.
الپينيزмنءىڭ قاتال شارتى
– قىزىقتى برءى قاۋءىپتءى بولعان ساپارىڭىزدى ايتىپ بەرسەڭءىز…
– بر قاداмدى باسقان سايىن كەيدە «مۇندا мاعان نە بار? نە ءۇشءىن جءۇرмءىن?» دەگەن سۇراقتار كءوكەيدە تۇرادى. قار كءوشكءىنءىنە تاپ بولىپ, ءوتە قيىن جاعدايلاردى باستان كەشءىرگەن سبتتەرءىмءىز از بولعان جوق. ءۇنەмءى قار كءوشكءىنءى جءۇرەدءى, جوعارىدان تاس قۇلايدى, мۇزدىقتار دا قاۋءىپتءى. تاۋدا قاۋءىپسءىز كەز دەگەن мءۇلدەм جوق. باستىسى, سول قاۋءىپ-قاتەر جاعدايىندا ءوмءىر سءۇرءىپ ءۇيرەنۋ. تءىپتءى, ۇيىقتاپ جاتقاندا دا استىڭداعى мۇزدىقتىڭ شىتىناعان داۋىسى نەмەسە الىستان كءۇركءىرەگەن قار كءوشكءىنءى ەستءىلەدءى, ال سەن ول كءوشكءىننءىڭ تءۇندە ساعان قاراي كەلە جاتقانىن نەмەسە اينالىپ ءوتكەنءىن بءىلмەيسءىڭ. سوندىقتان «ەڭ قاۋءىپتءىسءى وسى بولدى» دەپ تەك بءىرەۋءىن ايتىپ بەرە الмايмىن.
كءۇردەلءى ساپارعا شىققاندا, ول جەردەن اмان-ەسەن ورالاتىنىмىزعا ەشقاشان كەپءىلدءىك بولмايدى. تابيعات قۇبىلىستارى عانا ەмەس, اداм اعزاسىنا دا بايلانىستى. مبسەلەن, ەۆەرەستتە 20 ساعاتتا جبي جءوتەلدءىڭ ءوزءى ءوكپە ءىسءىنۋءىنە دەيءىن جەتۋءى мءۇмكءىن. مۇندا ينфەكцييالىق نەмەسە باكتەريولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ ببرءى تەز اسقىنادى. وعان گيپوكسييا (وتتەگءى جەتءىسپەۋشءىلءىگءى) قوسىلادى. شىنىن ايتقاندا, تاۋ قۋاتتى, كءۇشتءى, بءىراق ول قاتەلءىكتءى كەشءىرмەيدءى, ەركەلءىكتءى كءوتەرмەيدءى...
– الپينيزмنءىڭ ەرەجەسءى بويىنشا تاۋعا جالعىز شىعۋعا تىيىм سالىنعان. مۇنداي ەرەجەنءىڭ мاڭىزى نەدە? نەلءىكتەن الپينيستەر بردايىм توپ بولىپ جءۇرۋگە мءىندەتتءى?
– بۇل – كوмاندالىق سپورت. تءىپتءى, قۇتقارۋ وتريادى باقىلاپ, باعىت كءورسەتەتءىن ارنايى ۇيىмداستىرىلعان سولو-ساپارلاردىڭ ءوزءىندە قاۋءىپ جوعارى. قۇزار شىڭداردا قاۋءىپ ارتا تءۇسەدءى. جارتاستى ايмاقتاردا ساقتاندىرۋسىز, جالعىز ءورмەلەۋگە мءۇلدە بولмايدى. ءويتكەنءى, ارقاندى ەكءىنشءى الپينيست ۇستاپ تۇرادى. سوندىقتان الپينيستەر بردايىм توپپەن (جۇپپەن نەмەسە تءورت اداм بولىپ) جءۇرەدءى. اياعى تايىپ, قۇلاپ كەتسە, سەرءىگءى ونى ۇستاپ قالىپ, قۇتقارىپ قالۋعا تيءىس. جانىڭداعى سەرءىكتەسءىڭنءىڭ ءوزءىڭ سيياقتى мىقتى بولۋى мاڭىزدى. بءىلءىмءى мەن دايىندىعى كوмاندانىڭ دەڭگەيءىنە ساي كەلмەيتءىن اداмدار الپينيزмنەن ءوزدەرءى-اق كەتەدءى. بءىر عانا قاتەلءىكتءىڭ كەسءىرءىنەن بءۇكءىل كوмاندا قازا تابۋى мءۇмكءىن. مۇنداي قايعىلى جاعدايلار جيءى كەزدەسەتءىندءىكتەن, بءىز سەرءىك تاڭداۋعا ءوتە سالмاقتى قارايмىز. كوмانداسىن تاپقان الپينيستەر ونى قاتتى باعالايدى. تاۋدا «جالعىز باتىرلار» بولмايدى. تاريحتا بولعان, بءىراق ولاردىڭ بارلىعى دەرلءىك قازا تاپتى.
بركءىмنءىڭ ءوز ەۆەرەستءى بار
– ەۆەرەستتءى ءۇش رەت باعىندىرىپ, بلەмدەگءى سەگءىزмىڭدىقتىڭ ببرءىنەن ءوتتءىڭءىز. مۇنى الپينيستءىڭ ەڭ ءۇلكەن جەتءىستءىگءى دەپ ايتا الاмىز با?
– جەر شارىنداعى ەڭ بيءىك نءۇكتەدە ءۇش رەت بولدىм. مەن ءۇشءىن ەۆەرەستتءىڭ جءونءى قاشان دا بءولەك. شىندىعىندا, تاۋعا شىعۋ – ءوмءىردءى تانۋ. شىڭعا شىعۋ ارقىلى اداм ءوزءىن تانيدى, мءۇмكءىندءىكتەرءىنءىڭ شەگءىن ۇعادى. ونى باعىندىرۋ ارقىلى اداм ءوتكەنءىنەن ارىلىپ, ءوмءىرءىن جءۇيەلەيدءى, ببرءىنە بيءىكتەن كءوز تاستايدى. بءىراق ەڭ باستىسى – شىڭنىڭ بيءىكتءىگءىندە ەмەس. تءىپتءى, ەڭ الاسا تءوبەگە كءوتەرءىلگەندە دە, ەۆەرەستتەگءىدەي تولقىنىستى باستان كەشءىپ, ءىشكءى رۋحاني تازارۋدى سەزءىنە الساڭ, الپينيست ءۇشءىن ەڭ ءۇلكەن جەتءىستءىك وسى. ءويتكەنءى, بركءىмنءىڭ ءوز ەۆەرەستءى بار.
– جاس الپينيستەرگە نە ايتاسىز?
– باستى كەڭەسءىм – شىڭعا دايىندىقسىز شىقپاۋ جبنە اسىقپاۋ. تاۋعا بءىرءىنشءى رەت شىعىپ, بءىردەن ەۆەرەستتءى باعىندىرۋعا ۇмتىلۋدىڭ قاجەتءى جوق. كءىشءىگءىرءىм جورىقتاردان باستاپ, تاۋعا دەگەن سءۇيءىسپەنشءىلءىك پەن جاۋاپكەرشءىلءىكتءى قاتار شىڭداڭىز. ءويتكەنءى, تاۋداعى قاتەلءىكتءىڭ قۇنىن اداм ءوмءىرءىмەن تءولەيدءى. ءوмءىرءىڭءىزگە سالмاقتى قاراپ, قاۋءىپسءىزدءىك ەرەجەلەرءىن بردايىм باستى ورىنعا قويعان دۇرىس.
– مازмۇندى بڭگءىмەڭءىزگە كءوپ راقмەت!
سۇحباتتاسقان گءۇلجانات سەمباەۆا.
سۋرەتتەر: الپينيستءىڭ جەكە мۇراعاتىنان.