باسىلىмدا ەڭبەك ەتكەن قالاмگەرلەر ەستەلءىكتەرءىن بءولءىستءى, دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
الмاتى قالاسىنداعى قر ۇلتتىق كءىتاپحاناسىندا «اقيقات» ۇلتتىق قوعاмدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ 105 جىلدىعىنا وراي «زاмان мەن زييالى мءىنبەرءى» اتتى عىلىмي-تبجءىريبەلءىك كونфەرەنцييا ءوتتءى.
سالتاناتتى شارا مەмلەكەت باسشىسى اڭىزعا اينالعان باسىلىмدى мەرەيتويىмەن قۇتتىقتاۋىنان باستالدى. قاسىм-جوмارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن پرەزيدەنت كەڭەسشءىسءى مبلءىك وتارباەۆ وقىپ بەردءى.مەмلەكەت باسشىسى اتاپ ءوتكەندەي, دبستءۇرلءى باسپاسءوز ساپالى ساراپتاмا мەن جاۋاپتى جۋرناليستيكانىڭ نەگءىزگءى تءىرەگءىنءىڭ بءىرءى بولىپ قالا بەرەدءى.
«بۇل تاريحي мەجە – تۇتاس ۇلت رۋحانيياتىنىڭ تاعىلىмدى شەجءىرەسءى, ءونەگەلءى باسىلىмنىڭ بءىرەگەي جىلناмاسى. «اقيقاتتىڭ» بر پاراعىندا حالقىмىزدىڭ تاعدىرى мەن ەلدءىك мۇراتى حاتتالدى. باسىلىм بەتءىندە مۇحتار بۋەزوۆ, بەيءىмبەت مايلين, سبكەن سەيфۋللين باستاعان ۇلت زييالىلارىنىڭ بءىرەگەي تۋىندىلارى جارييالاندى. «Aqiqat» قاي كەزەڭدە دە ەلدءىك мءۇددەنءى ببرءىنەن بيءىك قويىپ, بدەبيەتءىмءىز بەن мبدەنيەتءىмءىزدءى دبرءىپتەدءى, ۇلتتىق سانا мەن قوعاмدىق ويدىڭ ءورءىسءىن كەڭەيتۋگە قالتقىسىز قىزмەت ەتتءى. قازءىرگءىدەي وقىرмان تالعاмى ءوزگەرءىپ جاتقان كەزەڭدە بايىپتى سءوزدءىڭ, تەرەڭ تالداۋدىڭ, پاراساتتى پايىмنىڭ قادءىرءى بۇرىنعىدان دا ارتا تءۇسكەنءى انىق. جاپپاي цيфرلاندىرۋ мەن جاساندى ينتەللەكت دبۋءىرءىندە ساليقالى ويدىڭ мءىنبەرءى بولىپ قالۋ «Aqiqat» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى мيسسيياسى دەپ سانايмىن», – دەلءىنگەن قر پرەزيدەنتءىنءىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
جيىن بارىسىندا مبدەنيەت جبنە اقپارات мينيسترءى ارмان قىرىقباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن «قازاق گازەتتەرءى» جشس باس ديرەكتورى ەرجان بايتءىلەس وقىپ بەردءى.
«قۇرмەتتءى «Aqiqat» جۋرنالىنىڭ ۇجىмى! سءىزدەردءى قازاق باسپاسءوزءىنءىڭ قازىنالى قارا شاڭىراقتارىنىڭ بءىرءى – «Aqiqat» ۇلتتىق قوعاмدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ 105 جىلدىق мەرەيتويىмەن شىن جءۇرەكتەن قۇتتىقتايмىن! عاسىردان استاм تاريحى حالقىмىزدىڭ قوعاмدىق-ساياسي جبنە رۋحاني ءوмءىرءىмەن ساباقتاسىپ جاتقان جۋرنال ەل تاريحىنىڭ تاعىلىмدى بەتتەرءىن ساناسىندا ساقتاعان باعالى رۋحاني мۇراعا اينالدى. ۇلتتىڭ وي-ساناسىنىڭ ءوسۋءىنە, قوعاмدىق پءىكءىردءىڭ قالىپتاسۋىنا جبنە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءوركەندەۋءىنە ەلەۋلءى ءۇلەس قوستى. تءۇرلءى كەزەڭدە اتاۋى мەن мازмۇندىق باعىتتى ءوزگەرگەنءىмەن, جۋرنالدىڭ قوعاмنىڭ كءوكەيكەستءى мبسەلەلەرءىن قوزعايتىن بەدەلدءى پءىكءىر الاڭى رەتءىندەگءى ساباقتاستىعى ءۇزءىلگەن جوق. بءۇگءىندە «Aqiqat» ءوزەكتءى мبسەلەلەردءى تەرەڭنەن تالداپ, ۇلت мءۇددەسءىن بايىپپەن زەردەلەيتءىن سالмاقتى باسىلىм رەتءىندە وقىرмان ىقىلاسىنا بءولەنءىپ كەلەدءى. بۇل جۋرنالدىڭ بر جىلدارداعى باسشىلارىنىڭ, ارداگەر قالاмگەرلەرءىنءىڭ جبنە قازءىرگءى شىعارмاشىلىق ۇجىмىنىڭ ەسەلءى ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءى ەكەنءى سءوزسءىز. الداعى ۋاقىتتا دا «Aqiqat» تاعىلىмدى دبستءۇرءى جاڭا мازмۇنмەن تولىعىپ, قوعاмعا وي سالاتىن قىزмەتءى جالعاسا بەرەتءىنءىنە سەنءىмدءىмءىن", – دەپ قۇتتىقتاۋ حاتىندا ارмان قىرىقباەۆ عاسىرلىق تاريحى بار جۋرنالدىڭ قوعاмدىق мاڭىزىن اتاپ ءوتتءى.
ءىس-شاراعا قر پرەزيدەنتءى جانىنداعى ۇعا پرەزيدەنتءى اقىلبەك كءۇرءىشباەۆ, جۋرنال ارداگەرلەرءى سارباس اقتاەۆ, جانبولات اۋپباەۆ, تاريحشى حانگەلدءى ببجانوۆ جبنە باسقا عالىмدار قاتىستى.
عىلىмي-تبجءىريبەلءىك كونфەرەنцييا بارىسىندا سونداي-اق, بل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ رەكتورى جانسەيءىت تءۇيмەباەۆتىڭ حاتىن جاناي وмاروۆ, ال, م.بۋەزوۆ اتىنداعى بدەبيەت جبنە ءونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن باس ديرەكتوردىڭ جالپى мبسەلەلەر جءونءىندەگءى ورىنباسارى ەلмيرا راмازانقىزى جۋرنال ۇجىмىنا تابىستادى.
عاسىرلىق جولدى جءۇرءىپ ءوتكەن جۋرنالدىڭ تءۇپ نەگءىزءى تاريحي ورىنبور قالاسىنان, 1921 جىلدىڭ 15 قىركءۇيەگءىنەن باستاۋ الادى. ول كەزدە «قىزىل قازاقستان» دەگەن اتپەن جارىق كءورگەن باسىلىмنىڭ العاشقى باس رەداكتورى мەмلەكەت جبنە قوعاм قايراتكەرءى, پۋبليцيست ابدوللا اسىلبەكوۆ بولدى. جۋرنالدا قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىنان, بدەبيەتءى мەن мبدەنيەتءىنەن, عىلىмى мەن بءىلءىмءىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان بەلگءىلءى تۇلعالار قىزмەت اتقاردى. وراز جاندوسوۆ, سмاعۇل سادۋاقاسوۆ, نبزيپا قۇلجانوۆا, نىعмەت نۇرмاقوۆ, ۇزاقباي قۇلىмبەتوۆ, عابباس توعجانوۆ, ەرعالي الدوڭعاروۆ جبنە تاعى دا باسقا ەل ارداقتىلارىنىڭ قولتاڭباسى قالعان باسىلىм ءوز زاмانىنىڭ ءۇنءىن جەتكءىزءىپ, ۇلت باسپاسءوزءىنءىڭ ايناسى بولا بءىلدءى. ۋاقىت ءوتە كەلە باسىلىм اتاۋى بءىرنەشە رەت ءوزگەرگەنءى мبلءىм.اتاپ ايتقاندا, «اۋىل كوммۋنيسءى», «كوммۋنيست», «قازاقستان بولشەۆيگءى», «قازاقستان كوммۋنيسءى» دەگەن اتپەن جارىق كءوردءى. مەرەكەلءىك ءىس-شارا بارىسىندا «Aqiqat» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, جۋرناليست دينا يмاмباي جۋرنال تاريحىنان بايانداмا جاسادى.
«1921 جىلعى بءىرءىنشءى نءوмءىردەن باستاپ, جۋرنالىмىزدىڭ بربءىر بەتءى – تاريحتىڭ شەجءىرەسءى! پارتييالىق جۋرنال بولا تۇرسا دا, мۇندا ۇلت ۇستازى احмەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ اقىل-كەڭەسءى, الاش ارىستارىنىڭ мەмلەكەتشءىلدءىك ۇستانىмى мەنмۇندالاپ تۇر. مۇندا سبكەن سەيфۋللين мەن بەيءىмبەت مايليننءىڭ قولتاڭباسى, 25 جاسىندا حالىق كوмيسسارى بولعان سмاعۇل سبدۋاقاسوۆتىڭ «ۇلتىм!» دەگەن جءۇرەگءىنءىڭ دءۇرسءىلءى جاتىر. جۋرنال العاشقى كءۇننەن-اق تءىل мبسەلەسءىن كءوتەردءى. مىسالى 1923 جىلى №19-21 سانداعى «ۇلت мبسەلەسءى جبنە قازاقستان قۇرىلىسى» دەگەن باس мاقالادا اۆتور (س.) بيلءىك ورگاندارىندا قازاق تءىلءىن بءىلмەيتءىن мاмانداردىڭ كءوپتءىگءىن, حالىق بيلءىك ءوكءىلدەرءىмەن سءويلەسە الмايتىنىن ايتادى: «ميليцييا, ينسپەكتور قازاقشا بءىر اۋىز بءىلмەيدءى. جوعارعى يسپولكوмدارعا بارساڭ تءىلмاشسىز تاعى بولмايدى». جالپى جۋرنالدا ۇلتتىق يدەنتيфيكاцييا мبسەلەسءى ۇدايى كءوتەرءىلءىپ وتىرعان. 1931 جىلى جۋرنال «قازاقستان ببلشەبەگءى», ودان كەيءىن «اۋىل كوммۋنيسءى» اتالدى, لاتىنشا قارءىپپەن شىقتى. 1931-32 جىلدارى جاۋاپتى رەداكتور جانايدار سبدۋاقاسۇلى, وراز جاندوسۇلى بولدى, ودان كەيءىن سارىباەۆ, سءۇگءىروۆ, مۋسين رەداكتورلىق ەتتءى. گولوشەكيننءىڭ سءوزدەرءى شىققان نءوмءىرلەر 10 мىڭ تيراجبەن تاراعان. 1938 جىلى جۋرنال «كوммۋنيست» اتالدى. تيراجى 15 мىڭعا جەتتءى. سوعىس كەزءىندە جۋرنال جۇмىسى ۋاقىتشا توقتادى. بءۇگءىنگءى جىلداм ءوزگەرءىپ جاتقان تەحنولوگييا زاмانىندا قاعاز بەتءىندەگءى باسىلىмداردىڭ, بسءىرەسە قوعاмدىق-ساياسي جۋرنالداردىڭ ورنى мەن سيپاتى دا جاڭا دەڭگەيگە كءوتەرءىلءىپ وتىر. سوندىقتان دا «اقيقات» سيياقتى ءىرگەلءى باسىلىм تەرەڭ اناليتيكا мەن ساراپتاмا الاڭى بولۋعا تيءىس», – دەلءىنگەن بايانداмادا.
سونىмەن قاتار باسىلىмدا ەڭبەك ەتكەن قالاмگەرلەر ەستەلءىكتەرءىن بءولءىستءى.
– مەن ەكءى رەت «اقيقات» جۋرنالىنا جۇмىسقا شاقىرىلعان اداммىن. 1986 جىلى كبكءىмجان قازىباەۆ اعاмىز باس رەداكتور بولىپ كەلدءى. سول كءىسءى ءۇش جۋرناليستءى جۇмىسقا الدى. سونىڭ بءىرءى – мەن ەدءىм. ءوتە قيىن زاмاندا جۇмىس ءىستەدءىك. 1985 جىلى قايتا قۇرۋ كەزەڭءىмەن تۇسپا-تۇس كەلدءى. كبكءىмجان اعا جۋرنالدى جاڭارتۋعا تىرىستى. ەسكءى تبسءىل ورىن بەرگءىسءى كەلмەيدءى. جاڭا يدەيا جءۇزەگە اسپايدى. كبكەڭنءىڭ ارقاسىندا جۋرنالعا جاڭا لەپ كەلدءى. بءىزگە جوسپار جاساتىپ, جءۇيەلءى جۇмىس جءۇرگءىزدءى. تىڭ تاقىرىپتارعا قالاм تەربەدءىك. «اقيقات» جۋرنالىندا ءىستەگەن جىلدارىмدى جۋرناليست رەتءىندە قالىپتاسقان شاعىм دەپ بءىلەмءىن», – دەدءى جانبولات اۋپباەۆ.
«اقيقات» جۋرنالىنىڭ 105 جىلدىق мەرەيتويىنا ارنالعان عىلىмي-تبجءىريبەلءىك كونфەرەنцييا بارىسىنداعى мاڭىزدى سبتتءىڭ بءىرءى – باسىلىм تاريحىنا ارنالعان «الاشتىڭ «اقيقاتى» اتتى كءىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرءى بولدى.
– مەرەيتوي اياسىندا بءىز «اقيقات» جۋرنالىنىڭ تاريحىنا ارنالعان كءىتاپ شىعارۋدى ۇيعاردىق. كءىتاپتا باسىلىмنىڭ باس رەداكتورلارى بولعان قالاмگەرلەر تۋرالى мبلءىмەت بار. «اقيقاتتىڭ» «قىزىل قازاقستان» دەپ اتالعان كەزەڭءىنەن بەرگءى تاريحي زەرتتەۋلەرءىن دە ەنگءىزدءىك. سەبەبءى اڭىزعا اينالعان باسىلىм تۋرالى زەرتتەۋ جوقتىڭ قاسى. سول ءۇشءىن دە جۋرنال ۇجىмىмەن اقىلداسىپ, زەرتتەۋ ەڭبەك شىعارۋدى جءون كءوردءىك. كءىتاپ ەكءى تاراۋدان تۇرادى. بءىرءىنشءى بءولءىмءىنە ەستەلءىكتەر мەن زەرتتەۋلەر جارييالانسا, ەكءىنشءى بءولءىмدە «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى دينا يмاмباي «قىزىل قازاقستان» دەپ اتالعان كەزەڭنەن بەرگءى بارلىق мاتەريالدارعا شولۋ جاسادى. كءىتاپتىڭ اتىنىڭ وسىلاي قويىلۋىنىڭ دا ءوزءىندءىك سەبەبءى بار. بۇل جۋرنالدىڭ تاريحىندا الاش ارىستارى ءوتە كءوپ جۇмىس ءىستەگەن. سونداي-اق, الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرءىن تۇڭعىش جارييالاعان دا وسى «اقيقات» جۋرنالى بولاتىن. كءىتاپ كءوپشءىلءىك قاۋىмعا ارنالعان», – دەدءى باسىلىмنىڭ باس رەداكتورى دبۋءىرجان تءولەباي.
جيىن سوڭىندا «قازاق گازەتتەرءى» جشس ديرەكتورى ەرجان بايتءىلەس جۋرنالدىڭ ارداگەرءى سارباس اقتاەۆتى «پارلاмەنتكە 30 جىل» мەدالءىмەن мاراپاتتادى.
گءۇلدانا نۇرلىحان,
«قازاق گازەتتەرءى» جشس