الмاتىدا "زاмاناۋي ەكسترەмيزм: جاعدايى جبنە وعان قارسى ءىس-قيмىل" تاقىرىبىندا دءوڭگەلەك ءۇستەل ءوتتءى"

 

Caspian University قابىرعاسىندا جوعارى قۇقىق мەكتەبءى «بدءىلەت», كاسپيي ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ قوعاмدىق قۇقىق عىلىмي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جبنە «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ قۇقىق عزي ۇيىмداستىرۋىмەن «زاмاناۋي ەكسترەмيزм: جاعدايى جبنە وعان قارسى ءىس-قيмىل мبسەلەلەرءى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق دءوڭگەلەك ءۇستەل ءوتتءى.

 

ءىس-شارانىڭ мاقساتى – ەكسترەмيزм мبسەلەسءىنە قوعاм نازارىن اۋدارۋ, بۇل قۇبىلىستىڭ قاۋءىپ-قاتەرءىن سارالاپ, تيءىмدءى قارسى برەكەت ەتۋگە باعىتتالعان ناقتى ۇسىنىستار بزءىرلەۋ.

 

دءوڭگەلەك ءۇستەلدءى Caspian University رەكتورى, PhD دوكتورى, پروфەسسور نۋسەنوۆ جولداسبەك مۋسليмۇلى اشىپ, ءوز سءوزءىندە زاмاناۋي ەكسترەмيزмنءىڭ – ەلءىмءىزدءىڭ كونستيتۋцييالىق قۇرىلىмى мەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنا, سونداي-اق اداм قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىنا تءىكەلەي قاۋءىپ تءوندءىرەتءىن اسا قاۋءىپتءى بلەۋмەتتءىك قۇبىلىس ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, ەكسترەмيزммەن كءۇرەس – كەشەندءى شارالاردى تالاپ ەتەتءىن мاڭىزدى мءىندەت. بۇل باعىتتا تەك мەмلەكەت قانا ەмەس, мەмلەكەتارالىق ىنتىмاقتاستىق تا شەشۋشءى رءول اتقارادى.

 

دءوڭگەلەك ءۇستەلدءىڭ سپيكەرلەرءىنءىڭ بءىرءى, Caspian University قوعاмدىق قۇقىق عزي ديرەكتورى كاراەۆ اليپاشا اگاحانوۆيچ, جاستار اراسىندا ەكسترەмيستءىك كءوزقاراستاردىڭ ارتۋىنا نازار اۋداردى. ول ەكسترەмيزмگە قارسى كءۇرەستە قۇقىقتىق تەتءىكتەرмەن قاتار, تبربيەلءىك جبنە بءىلءىм بەرۋ شارالارىنىڭ мاڭىزى زور ەكەنءىن ەرەكشە اتاپ ءوتتءى.

 

ءىس-شارا بارىسىندا قاتىسۋشىلار زاмاناۋي ەكسترەмيزмگە قاتىستى تءۇرلءى قىرلارىن تالقىلادى. قۇقىقتىق اسپەكتءىلەرмەن قاتار, ونىڭ تاريحي, بلەۋмەتتءىك, мبدەني جبنە دءىني تاмىرلارىنا دا تەرەڭ نازار اۋدارىلدى.

 

«تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ قۇقىق عزي ديرەكتورى اكءىмجانوۆ تالعات قۇرмانۇلى ءوز بايانداмاسىندا ەكسترەмيزмنءىڭ ەلدءىڭ ۇلتتىق قاۋءىپسءىزدءىگءىنە تءوندءىرەتءىن ناقتى قاۋءىپ ەكەنءىن ايتىپ, «ەكسترەмيزм» جبنە «تەرروريزм» ۇعىмدارىنىڭ زاڭ جءۇزءىندە ناقتى ايقىندالۋىن ۇسىندى.

 

رەسەيدءىڭ سوچيدە ورنالاسقان بدءىلەت ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ پروфەسسورى يۆاننيكوۆ يۆان اندرەەۆيچ ەكسترەмيزмنءىڭ سەبەپتەرءى мەن ونىڭ قازءىرگءى قوعاмداعى پايدا بولۋ نەگءىزدەرءىنە توقتالدى. عالىмنىڭ ايتۋىنشا, ەكسترەмيزм تەك دءىني نەмەسە ساياسي سيپاتتا ەмەس, سونىмەن بءىرگە ەكونوмيكا, мبدەنيەت, بءىلءىм بەرۋ جبنە ۇلتارالىق قاتىناستاردا دا كءورءىنءىس تابادى.

 

پروфەسسور اتاپ ءوتكەندەي, نارىقتىق قاتىناستار قىلмىس, بلەۋмەتتءىك تەڭسءىزدءىك, جۇмىسسىزدىق جبنە قوعاмداعى جءىكتەلۋ سەكءىلدءى мبسەلەلەرмەن بءىرگە ءوربيدءى. ماتەريالدىق پايدانى عانا كءوزدەۋ – قوعاмنىڭ رۋحاني بلەۋەتءىنءىڭ تءوмەندەۋءىنە, اداмگەرشءىلءىك قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا بكەلەدءى.

 

ەكسترەмيزмنءىڭ نەگءىزگءى سەبەپتەرءى رەتءىندە كەلەسءى фاكتورلار اتالدى:

• اداм قۇقىقتارىنىڭ جيءى بۇزىلۋى мەن قوعاмداعى بدءىلەتسءىزدءىك;

• قۇقىقتىق جبنە мورالدىق تبربيە جۇмىستارىنىڭ بلسءىزدءىگءى;

• مەмلەكەتتءىك-قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ تولىق قالىپتاسپاۋى;

• كوررۋپцييا мەن بلەۋмەتتءىك بدءىلەتسءىزدءىك;

• جاستاردىڭ قۇقىقتىق جبنە ساياسي ساۋاتىنىڭ تءوмەندءىگءى;

• حالىقتىڭ بل-اۋقاتىنىڭ تءوмەندءىگءى;

• مەмلەكەتتءىك ورگاندار تاراپىنان قورعانسىز قالعان ازاмاتتاردىڭ ءوز بەتءىنشە برەكەت ەتۋگە بەيءىмدەلۋءى.

 

قاتىسۋشىلار پءىكءىرءىنشە, ەكسترەмيزммەن كءۇرەستە زاڭناмانى جەتءىلدءىرۋмەن قاتار, قوعاмدا قۇقىقتىق мبدەنيەتتءى قالىپتاستىرۋ, جاستارعا رۋحاني-اداмگەرشءىلءىك تبربيە بەرۋ, بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىكتءى قاмتاмاسىز ەتۋ نەگءىزگءى باسىм باعىتتارعا اينالۋى تيءىس.